नौलाख तारामाझ शरदको माद- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

नौलाख तारामाझ शरदको माद

तीर्थबहादुर श्रेष्ठ

‘नौलाख तारा उदाए धरतीको आकाश हाँसेछ
शरद लाग्यो वनमा फूलले प्रीति गाँसेछ ।’
अम्बर गुरुङको सुरिलो आवाजमा अगमसिंह गिरीको शरद–वर्णन जति सुन्यो उति मर्मस्पर्शी भएर आउँछ ।

शरद ऋतुको स्वच्छ एवं निर्मल आकाशमा अँध्यारोको गहिराइभित्र डुबेका झिलिमिली ताराहरूको नौलाख गणनाभित्र हराउनु शरदको माद पनि हो । शरदकै मादलाई औंसीको रातमा हामी लक्ष्मीपूजा गर्छौं । धरतीलाई पनि झिलिमिली पार्छौं । नौलाख ताराहरूकै प्रतिस्पर्धामा हाम्रो तिहार तम्सिन्छ । सानोभन्दा सानो बत्तीको ज्योति पनि ओझेलमा पर्दैन । सानाभन्दा साना तारा पनि चम्किरहेका हुन्छन् ।

धरतीको आकाशमा नौलाख तारा गन्ने रोमाञ्चक रहर पूरा गर्नु छ भने उच्च हिमाली वा उत्तरी भोट क्षेत्रका शरद रातहरू छोप्नुपर्छ । धेरै वर्षपहिले ४००० मिटर जति उचाइमा रहेको छार्का भोटको लेकाली मैदानमा पाल टाँगेर रात बिताउँदै थियौं । हाम्रो पालकै माथि सयौं ताराहरू चम्किँदै थिए । मलाई त उफ्रीउफ्री टिपौंटिपौंजस्तो पनि लाग्यो । वायुमण्डलको प्रदूषित तहभन्दा माथिको आकाश यस्तै हुन्छ । पर्वतारोहीहरू कृष्ण पक्षको रातमा तारागणका बीच मुग्ध हुनु स्वाभाविक हुन्छ । शुक्ल पक्षमा चन्द्रमाको उपस्थितिले गर्दा कथा बेग्लै हुन्छ । शरच्चन्द्रको जूनले छोपेपछि धरती र आकाश दुवै नशालु बन्न पुग्छन् । जूनमा टल्किने हिमशिखरहरू तथा छचल्किने पानीका छाँगाहरूले निर्माण गर्ने दृश्यचित्र कुनै कलाकारिताभित्र अटाउन सक्दैन । प्रकृतिका यी छटा हाम्रा स्मृतिपटलमा भने अमिट रहन्छ । त्यसका लागि अनुभवको विकल्प अरू हुँदैन ।

शरदका दिनहरू उज्याला हुन्छन् । कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्यालका उद्गारले अझै उज्यालो बनाउँछ—

‘उनै दिन उज्याला छन्, उज्याला छन् उनै निशा,

उनै प्राणी उज्याला छन्, उज्याला छन् उनै दिशा ।’

नेपाल संवत्ले नयाँ वर्षको पहिलो सूर्य शरदको उज्यालोमा भेट्छ । यसैगरि छठको सूर्योदयले जल, स्थल र आकाश सबैतिर नयाँ उमंगले उज्यालो छर्छ । शरद सूर्यको विशेष चमत्कारी क्रीडा हाम्रा उच्चहिम शिखरहरूमा रातो र पहेंलो रङको लुकामारीमा हेर्न र देख्न पाउँछौं । माछापुच्छ्रे, अन्नपूर्ण, धौलागिरि, मनास्लु र मकालु सबैतिरका हिमशिखरमा यस्तो दृश्य दर्शन हुन्छ । मेरो स्मृतिपटलमा भने इलामको अन्तु अनुभवले विशेष स्थान ओगट्ने गरेको छ । अन्तु डाँडाबाट पूर्वतिर नियालेर अक्कासिँदै गरेको उदाउँदो सूर्यलाई दर्शन गरिरहँदा आफ्नै पिठ्युँपछाडिको कञ्चनजंघा हिमशिखरमा क्रमैले पोखिने सुन्तले, सुवर्ण तथा चाँदीका जलपहरू नबिर्सीकन हेर्नुपर्छ । एकैछिन चुक्यौं भने ठूलो पछुतो हात पर्छ ।

हाम्रो शरदको घाम हलुवावेदको फलमा रातो भएर पाक्छ । बिमिरोमा पहेंलो सुन भएर टल्कन्छ । रातो र पहेंलो रङभित्र घामको चित्रकारिताले सुन्तलाको फललाई विशेष रङले सजाइदिन्छ । रातो, नीलो, पहेंलो, हरियो भनेझैं त्यस रङको उपयुक्त संज्ञा पनि हामीसँग छैन । त्यसलाई हामी सबै सुन्तले रङ नै भन्दछौं । सूर्य किरणको सप्तरंगी चित्रपटमा सुन्तले रङका निम्ति विभिन्न भाषाभाषीहरूले अरू नाम जुटाउने गरेको पनि छैन । मानिसको आँखाले टिप्ने सप्तरंगभन्दा अतिरिक्त रङहरूलाई ‘इन्फ्रा रेड’ तथा ‘अल्ट्रा भायोलेट’ किरण भन्दछौं । तिनलाई टिप्ने आँखा माहुरी, भँवरा तथा अरू कीटपतंगहरूमा जडिएका हुन्छन् । र, ती आँखालाई भुलाउने रङहरू विभिन्न फूलहरूमा निहित हुन्छन् । त्यसो त फूलहरूका विभिन्न रङमा नभुल्ने कुन प्राणी होला र ?

नेपाली शारदीय घाम हाम्रा तिहारका फूलहरूमा विशेष उल्लासका साथ फुल्छन् । तीमध्ये मखमली, सयपत्री र गोदावरी हाम्रो संस्कृतिकै रङसज्जा पनि बनिसकेको छ । ती फूल नफुलीकन नेपाली दसैं–तिहार र छठजस्ता महान् चाडले रङ जमाउन सक्दैन । त्यसमा पनि लालुपातेको लालीबिना हाम्रा पहाडी गाउँघर खल्लो नै हुन्छ । शरदका यी फूलहरू (मखमली, सयपत्री, गोदावरी र लालुपाते) हाम्रो रैथाने प्राकृतिक सम्पदा होइन भनेर विज्ञानलाई आधार मान्दा नेपाली मानसपटलले चित्त बुझाउन निकै गाह्रो पर्छ । वास्तवमा यी फूलहरू मध्यअमेरिकी क्षेत्र विशेषगरी मेक्सिकोतिर सृष्टि भएका वनस्पति हुन् । यी अतिथिहरू कहिले आइपुगे, कसरी आइपुगे र हाम्रा संस्कृतिमा मात्र होइन व्यवसायमा समेत कसरी स्थापित भए भन्ने कुरा छुट्टै खोजको विषय बनेको छ । जेजस्तो भए पनि नेपाली माटोको आतिथ्य र नेपाली माली, बगैंचे एवं किसानहरूको माया र मिहिनेत ती फूलहरूमा शारदीय मुस्कान बनेर फुल्छन् ।

फूलका मुस्कानहरूका साथमा, शारदीय वनका सौन्दर्य, कलकलाउँदा स्वच्छ खोलानालाका आवाज, सलबलाउँदो शीतल बतास तथा तिरमिरे गोरेटोमा बरालिएका बटुवाका कथाहरू गाँसेर प्रकृतिसँग प्रीति गाँस्ने रहर शरदमा पलाउने गर्छ । यस सन्दर्भलाई कोट्याउने काम गर्न म स्वयं भने नोर्डेम रुम्बाका शब्दहरू सापटी मागेर कर्मा योञ्जनको संगीतमा गुन्जने अरुणा लामाको गीत सुन्न रुचाउँछु । गीतले प्रारम्भ गर्छ—

फूललाई सोधेँ

कहाँ गयो भँवरा ?

लजाएर फूलले भन्यो

कहाँ गयो कता लाग्यो ?

मेरो मन चुँडी लग्यो

त्यसले बैगुनीले...।

शिशिरको हिउँ, तुसारो र जाडोका प्रभाव तथा पोषणको अभावलाई छल्न चौडापात हुने वृक्षहरू पतझडको तयारीमा रहँदा प्रकृतिमा रङहरूको मञ्चन हुन्छ । त्यसको सम्पूर्ण सौन्दर्यलाई बोकेर पातहरू जमिनमा झर्न थाल्छन् । तसर्थ त्यस मौसमलाई पतझड ‘फल सिजन’ भनिन्छ । त्यस मौसमको सर्वोत्तम छटा संयुक्त राज्य अमेरिकाको न्यु इङ्ल्यान्ड तथा दक्षिण क्यानडातिर साकार हुन्छ । क्यानडाको राष्ट्रिय झन्डामा अंकित पात ‘म्यापल लिफ’ तीमध्ये प्रमुख हुन् । हाम्रो नेपाली वनमा पाइने म्यापलका बोटलाई फिरफिरे, कपासे आदि नामले चिन्छौं । हाम्रोमा म्यापल वृक्षहरू अरू सदावहार वृक्षसँग मिसिएका हुन्छन् । म्यापलकै बाहुल्य बन्दैन । म्यापलका प्रजातिलाई सम्बोधन गर्ने वैज्ञानिक नाम भने ‘एसर’ हो ।

तीन वर्षपहिले सन् २०१७ को शरदका केही दिन न्यु इङ्ल्यान्डमा बिताउने अवसर मिलेको थियो । बोस्टनदेखि न्यु ह्याम्पसायरको रेमन्डसम्मको यात्रामा सडक वरपर र टाढाटाढाका वनजंगलहरू पनि पहेंलो, सुन्तले, गुलाबी, गाढा खैरो आदि रङमा ढकमक्कै थियो । तीमध्ये रेड म्यापलका लालित्य अझ टड्कारो थियो । यसै वृक्षलाई रोड आइल्यान्ड राज्यले आफ्नो राज्यको प्रतीक मान्दो रहेछ । म्यापलका विभिन्न अन्य ६ प्रजातिमा पनि सुनौलो र सुन्तले रङका प्रभावले आकर्षण थप्ने काम गरेकै हुन्थ्यो । पतझडका कान्ति फैलाउने अरू वृक्ष र वनस्पतिलाई अमेरिकीहरूले हिकोरी

(ओखरपाते वृक्ष), एस (लाँकुरी प्रजाति), टुलिप ट्री (रूख कमलका प्रजाति), विभिन्नथरीका ओक (खस्रु, फलाँट, बाँझ प्रजाति), चेस्ट नट (कटुस प्रजाति) तथा बर्च (भोजपत्र प्रजाति) आदि नामले पहिचान जनाउँछन् । यसैगरी सिकामोर नामक चिनारका वृक्षहरू पनि उत्तिकै रोमाञ्चक देखिन्थे ।

शारदीय रंगभूमिका प्रख्यात स्थानमध्ये न्यु ह्याम्पसायरको ‘कान्काम्यान्गस हाइवे’ तथा ‘ह्वाइट माउन्टेन नेसनल पार्क’ नामक राष्ट्रिय निकुञ्जको प्रख्याति धेरै सुनिन्छ । तर, ठीक समयमा भ्रमण तालिका बनेन भने थोरै दिनभित्र राम्रो अवसर गुम्न जान्छ । र, मेरो धोको पनि अधुरै रह्यो ।

‘जता हेर्‍यो उतै राम्रो आनन्दी रङ लोकको,

छैन संसारमा नाम–निसाना दुःख शोकको ।’

कवि शिरोमणिको यो शरद उद्गारलाई यो वर्षको कोरोना त्रासले सलक्कै निलेको अवस्था छ । के युरोप, के क्यानडा, के अमेरिका, के नेपाल वा के एसिया सबैतिर शरद उही छ, शारदीय रङ सज्जा सबै उही छन् । तर, सम्पूर्ण मानव जाति भने मनमरि चिन्ता र मुटुभरि त्रास बोकेर आ–आफ्नै गुँडभित्र बन्दी छन् । अतीतका सम्झनालाई सँगालेर रमाइलो मनाउनुपरेको छ । क्यानडामा बसेर मेरी भान्जी प्रफुल्ला जोशी–मल्ल यस्तो सन्देश पठाउँछिन्—

आश्विन महिना

न्यानो घाम अनि चिसो बतास

नीलो आकाशमा चंगा रंगीचंगी

बगैंचामा सुन्दर सयपत्री फूल

भुनभुन गर्ने माहुरी र नाच्दै आएका पुतलीका हूल

भोगटेको रुखमा बुबाले हालिदिनुभएको पिङ

सानो हातमा हजुरबुबाले किनिदिनुभएको चुरा

आमाले दिनुभएको एक जोर नयाँ लुगा

मनभरि खुसी ओठमा नभेटिने मुस्कान

आहा ! बाल्यकालको दसैं, कति रमाइलो

कोरोनाको कहरमा यो वर्षको दसैं–तिहार बितेर गयो ।

‘नजली यहाँ झिलिमिली मनको तारा निभेछ/गुराँस फुल्यो पहाडमा मनको फूल झरेछ’ भन्ने अगमसिंह गिरीका पीडा सहेर हामीले दसैं–तिहार मनायौं । आउँदा दिनहरूलाई एउटा नयाँ रङ दिन सक्नुपरेको छ । त्यसका लागि प्रकृतिसम्मत जीवन बिताउने बानी बसाल्नुपर्छ । रोगव्याधसँग जुध्ने प्रतिरक्षात्मक कवचहरू फेला पार्नु छ । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा त हामीले मानिस मानिसबीचको सहअस्तित्वलाई बलियो बनाउनुपर्छ । मानव र प्रकृतिबीचको सहअस्तित्वलाई कसैले बिथोल्न हुँदैन । सम्पूर्ण मानव जाति एकै डुंगाका यात्री हौं भन्ने सन्देश कोरोनाले व्याप्त गरेकै छ । हामी सबै मिलेर अर्को वर्षको शरदलाई हर्षोल्लासका साथ स्वागत गर्न सकौं । मेरो यही शुभकामना ।

प्रकाशित : मंसिर ६, २०७७ १०:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

वर्णव्यवस्था : योनिमाथिको अंकुश

सुजित मैनाली

हिन्दु समाजमा आजका मितिसम्म विद्यमान सम्भवतः सबैभन्दा पुरानो र जब्बर सामाजिक प्रणाली वर्णव्यवस्था हो । नारीको स्वतन्त्रतालाई अस्वीकार गर्ने र घरपालुवा जनावरलाई झैं उनीहरूलाई विशुद्ध उपयोगितावादी दृष्टिले हेर्ने पुरुषकेन्द्रित सामाजिक चिन्तन वर्णव्यवस्थाभन्दा पनि प्राचीन र जब्बर छ ।

हिन्दुहरूको सामाजिक इतिहास केलाउने प्रायः सबै जनाले वर्णव्यवस्था र नारीको सामाजिक हैसियतलाई छुट्टाछुट्टै हेर्ने गरेका छन् । नूर यलम्यानको ‘अन द प्युरिटी अफ वुमेन इन द कास्ट्स अफ सिलोन एन्ड मलावार’ (१९६२), उमा चक्रवर्तीको ‘कन्सेप्चुअलाइजिङ ब्राह्मिनिकल पेट्रियार्की इन अर्ली इन्डिया : जेन्डर, कास्ट, क्लास एन्ड स्टेट’ (१९९३) लगायत लेखमा चाहिँ वर्णव्यवस्था र नारीको यौनजीवनलाई एउटै डालोमा हालेर व्याख्या गर्ने जमर्को गरिएको छ । वर्णव्यवस्था र नारीका सवाल एकअर्कासँग अन्योन्याश्रित छन् । त्यसैले यिनीहरूलाई एकसाथ व्याख्या नगरी हिन्दु समाजको नसनाडी राम्रोसँग छाम्न सकिँदैन ।

योनिको अनुशासन

चरम नारीद्वेषी समाजमा योनिलाई ‘अनुशासित’ राख्न नारीलाई ‘चेस्टिटी बेल्ट’ लगाइदिने चलन यदाकदा अझै चलिरहेको छ । ‘चेस्टिटी बेल्ट’ फलाम अथवा अन्य धातुबाट बनेको कट्टुजस्तो हुन्छ । यो बेल्ट महिलाले दिसापिसाब गर्न सक्ने, मैथुनचाहिँ गर्न नसक्ने गरी बनाइएको हुन्छ । बेल्टमा चाबी लगाउने ठाउँ हुन्छ । पतिले घरबाट टाढा जानुपरेमा पत्नीलाई बेल्ट पहिरिन लगाई चाबी आफूसँगै राख्ने गर्छन् । यसरी आफ्नो अनुपस्थितिमा उनीहरूले पत्नीको यौनाचरणको रखवारी गर्ने गर्छन् ।

हिन्दु समाजका मूल्यमान्यता अत्यन्तै होसियारीपूर्वक बनाइएका छन् । तीमध्ये अधिकांश मूल्यमान्यता नारीद्वेषी छन् । तिनको उद्देश्य ‘चेस्टिटी बेल्ट’ ले झैं योनिलाई अनुशासनमा राख्नु हो । वर्णव्यवस्थाको उद्देश्य पनि वस्तुतः यही हो । भौतिक अंकुशबिना फगत सामाजिक मूल्यमान्यताका आधारमा नारीलाई ‘अनुशासन’ मा स्थिर राख्ने उपक्रमका लागि रचिएका यस्ता सन्दर्भले पनि हिन्दु सभ्यता भौतिक संस्कृतिमा विपन्न र अभौतिक संस्कृतिमा ‘सम्पन्न’ थियो/छ भन्ने कुरालाई सिद्ध गर्छ ।

उत्तरवैदिक कालमा कठोर बनेको वर्णव्यवस्थाको प्रमुख विशेषता छुवाछूत हो । त्यसअघि वर्णव्यवस्थासँग छुवाछूत प्रथा गाँसिएको थिएन । वर्णव्यवस्थाबारे उल्लेख भएको सबैभन्दा पुरानो ग्रन्थ ऋग्वेद (१०।९०।१२) मा ब्राह्मण, राजन्य (क्षत्रीय), वैश्य र शूद्र ईश्वरको मुख, पाखुरा, जाँघ र पाउबाट क्रमशः उत्पन्न भए भनिएको छ । यजुर्वेद र उत्तरवैदिक कालमा रचिएका मनुस्मृतिलगायत ग्रन्थमा यही कुरा दोहोर्‍याइएको छ ।

छुवाछूत प्रथा मिसिएपछि वर्णव्यवस्था सघन भयो । छुवाछूतको घनले हानेर शूद्रहरूको मनोबललाई धूलोपिठो पारियो । यसले सवर्णहरूलाई शूद्रका रूपमा ‘पतन’ हुनेखालका व्यवहारमा प्रवृत्त हुन निरुत्साहित गर्‍यो । दिसापिसाब, शव व्यवस्थापनजस्ता फोहोरसम्बन्धी श्रम गर्नेहरूलाई नछुने अथवा उनीहरूले छोएका खानालगायत सामग्रीलाई बिटुलो करार गर्ने चलन स्वास्थ्यका हिसाबले श्रेयस्कर हुन्छ भन्ने बुझाइ प्रकारान्तरमा विकृत बनेर छुवाछूत प्रथा संस्थागत भएको हो भन्ने प्रकार्यवादीहरूको विश्लेषण अमिल्दो छ । किनकि छुवाछूत प्रथा वर्णव्यवस्थाको लक्ष्य होइन, लक्ष्य हासिल गर्ने प्रमुख साधनमध्ये एक हो । यसको प्रमुख उद्देश्य योनिको अनुशासन सुनिश्चित गर्नु हो ।

वर्ण व्यवस्थासम्बन्धी इरावती कर्वेको किताब ‘हिन्दु सोसाइटी : एन इन्टरप्रिटेसन’ (सन् १९६१), लुई डुमोको किताब ‘होमो हाइरार्किकस’ (सन् १९६६) लगायत ग्रन्थमा इन्डोगमी अर्थात् समान जात अथवा उपजातभित्र मात्रै हुने विवाहलाई वर्णव्यवस्थाको एउटा प्रमुख विशेषता मानिएको छ । मानिसलाई जातबाहिर गएर यौनसाथी चयन गर्न नदिनु उसको नैसर्गिक यौनवृत्तिलाई नियन्त्रित गर्नु हो । यस आधारमा वर्णव्यवस्थाको उद्देश्य यौनिकताको नियन्त्रण हो भनि नस्विकार्ने कोही छैनन् । यस्तो विश्लेषणले लिंग र योनि दुवैलाई वर्णव्यवस्थाले समान रूपमा नियन्त्रण गरेको छ भन्ने छनक दिन्छ । तर, वर्णव्यवस्थाले लिंगलाई धेरै हदसम्म उन्मुक्ति दिएर योनिलाई बढ्ता नियन्त्रित गर्दै आएको छ । नारी यौनिकतालाई केन्द्रमा राखेर वर्णव्यवस्थाको विवेचना गरेमा यससम्बन्धी हाम्रो बुझाइ अझ स्पष्ट हुन्छ ।

अप्रीतिकर प्रतिलोम

उचनीचको सघन बन्दोबस्त वर्णव्यवस्थाको अर्को प्रमुख विशेषता हो । उचनीचको भाव संस्थागत गर्न सघाउ पुर्‍याउने सजातीय विवाहको ऐतिहासिक प्रयोजनबारे अर्को उपशीर्षकअन्तर्गत तल चर्चा गरिनेछ । ‘ठूलो’ र ‘सानो’ जातका मानिसबीचको विवाहप्रति अनुदार वर्णव्यवस्थाबारे उल्लेख भएका धर्मशास्त्र वर्णसङ्करप्रति अनुदार छन् । जातबाहिर विवाह गर्नेहरूलाई सजायको व्यवस्था गरेर ती ग्रन्थले वर्णसङ्करहरूको उत्पतिलाई निरुत्साहित गरेका छन् । दण्डको यस्तो व्यवस्था नारी र तल्लो भनिएका जातप्रति बढी कठोर छ ।

मनुस्मृतिमा गरिएका त्यस्ता केही व्यवस्थाबारे चर्चा गरौं । यसमा परस्त्रीसँगको संसर्गबाट वर्णसङ्कर जन्मिन सक्ने भएकाले राजाले परस्त्रीगामी पुरुषको नाक, कान काटेर देशनिकाला गरिदिनुपर्छ भनिएको छ (८।३५२–३५३) । हिन्दु धर्मशास्त्रहरूले ठूलो भनिएको जातका पुरुषले सानो भनिएको जातका कन्यासँग गरेको विवाहलाई अनुलोम भनेका छन् । ठूलो भनिएको जातिकी कन्या र सानो भनिएका जातका पुरुषबीचको विवाहलाई चाहिँ प्रतिलोम भनेका छन् । वर्णव्यवस्थाले नस्लीय शुद्धतालाई अतिशय जोड दिन्छ । सजातीय विवाहमार्फत शुद्ध नस्ल हस्तान्तरण हुँदै जाने भएकाले यसले सजातीय विवाहलाई प्रवर्द्धन गर्छ । त्यसैले भावी पिँढीको नस्लीय शुद्धता समाप्त गर्ने र वर्णसङ्कर सन्तान जन्माउने अन्तरजातीय विवाहलाई धर्मशास्त्रले निरुत्साहित गरेको हो । यति हुँदाहुँदै पनि शास्त्रहरूले कडा दण्डको व्यवस्था गरेर खासगरी प्रतिलोमप्रति बढी अनुदारता झल्काएका छन् ।

मनुस्मृतिको तेस्रो अध्यायमा विवाहसम्बन्धी व्यवस्थाबारे चर्चा छ । त्यहाँ ‘ब्राह्मण, क्षत्रीय र वैश्यहरूले पहिला सवर्ण (आफ्नै जातकी कन्या) सँग बिहे गर्नु उत्तम हुन्छ, कामवश बिहे गर्न मन लागे क्रमैसँग अन्य स्त्रीसँग बिहे गर्न सकिन्छ’ भनिएको छ (३।१२) । ‘शूद्रकी स्त्री शूद्रा नै हुन्छिन्, वैश्यले वैश्या र शूद्रा, क्षत्रियले क्षत्रिया, वैश्या र शूद्रा र ब्राह्मणले चारै वर्णकी कन्यासँग बिहे गर्ने अधिकार हुन्छ’ (३।१३) भनेर यसमा प्रतिलोमलाई निरुत्साहित गरी अनुलोमका लागि बाटो खोलिएको छ ।

मनुस्मृतिका यी श्लोकले फगत कामवासना परितृप्तिका लागि मात्र ठूलो भनिएका जातका पुरुषले सानो भनिएका जातका कन्यासँग विवाह गर्न सक्छन् भनि संकेत गरेका छन् । शूद्राबाट पुत्रोत्पत्ति गर्ने ब्राह्मण ब्रह्मणत्वबाट रहित हुन्छ भनि अनुलोमबाट पुत्रोत्पत्ति गर्न चाहिँ मनुस्मृति (३।१७) ले निरुत्साहित गरेको छ । यसरी मनुस्मृतिले सानो भनिएका जातको योनिलाई छुत र गर्भलाई चाहिँ अछुत करार गरेको छ । शुद्राको छुत योनिबारे महाभारत अझ स्पष्ट छ । यसमा ‘रत्यर्थमपि शूद्रा स्यात्’ अर्थात् शूद्राहरू फगत मैथुनका लागि हुन् भनिएको छ ।

वर्णसङ्करप्रतिको यस्तो अरुचिको प्रभाव नेपाली समाजमा अझै विद्यमान छ । बिहेबारीको चाँजोपाँजो मिलाउने क्रममा व्यक्तिको सामाजिक वरीयता र हैसियत उसको नस्लीय शुद्धतामा खोज्ने चलन अझै छ । अन्तरजातीय विवाहबाट जन्मिएका वर्णसङ्करहरूको सामाजिक हैसियतलाई अहिले पनि सानो मानिन्छ । खत्रीसँग छोराछोरीको बिहे गरिदिन झर्रा क्षत्रीहरू अझै हिचकिचाइरहेका छन् । प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणाले आफ्ना छोराहरूका लागि राजा सुरेन्द्रविक्रम शाहका छोरीहरूको हात मागेपछि ‘खस भएर तैँले ठकुरीकी छोरी ताक्ने’ भनी सुरेन्द्रविक्रमले वचन लगाउँदा जंगबहादुरले आफ्नो शरीरमा रणबहादुरकी विधवा ब्राह्मणी पत्नी कान्तवतीको रगत पनि मिसिएको छ भन्ने कुराको हेक्का राख्न सुरेन्द्रविक्रमलाई विनम्रतापूर्वक सम्झाएको सन्दर्भ उल्लेख गर्नु यस सन्दर्भमा वाञ्छनीय हुन्छ ।

अन्तरजातीय विवाहको सन्दर्भमा वर्णव्यवस्था नारीहरूप्रति बढी निर्मम किन भयो ? यसको प्रयोजन योनिमाथि लगाम लगाउनु र लिंगलाई स्वच्छन्द छोड्नु नै हो । यस्तो गर्दा माथिल्लो भनिएका जातका पुरुषले तल्लो भनिएका जातका नारीलाई भोग्न पाउने भए । ब्राह्मण पुरुषले चारै वर्णका नारीको भोग गर्न पाउने भयो । क्षत्रिय पुरुषले ब्राह्मणबाहेक तीन वर्णका नारीको अनि वैश्यले ब्राह्मणी र क्षत्रियालाई छोडेर अन्य नारीको भोग गर्न पाउने भयो । प्रतिलोममाथि कडाइ गर्दा आफ्ना जातका नारीले आफूभन्दा सानो भनिएका जातका पुरुषको भोग गर्न नपाउने भए । यसबाट माथिल्लो भनिएका जातका नारीहरूमाथि उनीहरूकै जातका पुरुषको एकाधिकार सुनिश्चित हुने भयो । प्रतिलोमबाट जन्मिएका सन्तानलाई वर्णव्यवस्थामा अत्यन्तै निम्नकोटीको सामाजिक हैसियत दिएर यस्तोखालको विवाहबाट हुने सन्तानोत्पत्तिलाई हदैसम्म निरुत्साहित गरिएको छ । महाभारतको अनुशासनपर्वमा ब्राह्मण कन्या र शूद्र पुरुषबीचको समागमबाट जन्मिएका सन्तान चाण्डाल कहलिन्छन् र उनीहरूको हैसियत शूद्रको भन्दा निम्नकोटीको हुन्छ भनिएको छ ।

अनुलोम विवाहलाई धर्मशास्त्रले प्रोत्साहन नगरे पनि अस्वीकारचाहिँ गरेका छैनन् । यस्तोखालको विवाहप्रति धर्मशास्त्रभन्दा हिन्दु समाज बढी उदार थियो भन्ने कुरा शास्त्रमा गरिएका कथाहरूको वर्णन पढ्दा पनि थाहा हुन्छ । उदाहरणका लागि भार्गव कुलका ब्राह्मणहरूले क्षत्रिय परिवारकी कन्याहरूलाई पत्नीका रूपमा ग्रहण गरेको सन्दर्भलाई लिन सकिन्छ । च्यवन र जमदग्नि ऋषिले क्षत्रिय कुलकी क्रमशः सुकन्या र रेणुकालाई पत्नी बनाएका थिए । राजा जनकले चाहिँ सुलभा नाम गरेकी कन्यालाई ‘तिमी ब्राह्मणी हौ, म क्षत्रिय हुँ, हामीबीचको विवाह वर्जित छ’ भनी पन्छाएका थिए । अनुलोम र प्रतिलोमसम्बन्धी यस्ता केही शास्त्रीय प्रमाणबारे आरती धन्दले आफ्नो किताब ‘वुमन एज फायर, वुमन एज सेज’ मा चर्चा गरेकी छन् । उनका अनुसार, त्यतिबेला द्विज पुरुषका धेरै पत्नी हुने भएकाले उनीहरूले सजातीय कन्यालाई धर्मपत्नी बनाउँथे । विजातीय कन्या अथवा शूद्रालाई चाहिँ ल्याइतेका रूपमा भित्र्याउँथे । सजातीय पत्नीबाट उनीहरूले वंश चलाउँथे । विजातीय ल्याइतेबाट दैहिक आवश्यकता पूरा गर्थे ।

वर्जित वर्णसङ्कर

केही लेखकले नारीकेन्द्रित दृष्टिमार्फत वर्णव्यवस्थाको व्याख्या मात्र होइन, यसको मूलसमेत केलाउने काम गरेका छन् । पछिल्लोपटक लेखकद्वय क्रिस बिन्दर र मुकेश इस्वारनले यस्तै प्रयास गरेका छन् । उनीहरूले संयुक्त रूपमा लेखेको ‘अ जेन्डर–बेस्ड थियरी अफ द ओरिजिन अफ द कास्ट सिस्टम अफ इन्डिया’ शीर्षकको लेख सन् २०१४ मा प्रकाशित भएको थियो, जसमा लैंगिकताको आलोकमा वर्णव्यवस्थाको उद्भवबारे विवेचना गरिएको छ । अन्य कतिपय प्रकार्यवादीहरूले झैं उनीहरूले पनि पेसागत दक्षता अभिवृद्धिकै लागि वर्णव्यवस्थाभित्र सजातीय विवाहको अवधारणा लागू गरिएको बताएका छन् । माटोका भाँडाकुँडा बनाउने पुरुषले त्यस्तै पेसामा संलग्न परिवारकी कन्यासँग विवाह गरेमा उसको आर्थिक जीवन सहज हुन्छ । फरक पेसा अँगाल्ने परिवारकी कन्यासँग विवाह गरेमा पुरुषले उपार्जनको काममा पत्नीबाट उल्लेख्य सहयोग लिन सक्दैन ।

सबैभन्दा पहिले ब्राह्मणहरूमाझ वर्णव्यवस्थाको अभ्यास सुरु भएको थियो । ब्राह्मणहरूले सजातीय विवाहलाई प्रश्रय दिनुको कारण पनि पेसागत दक्षता अभिवृद्धि नै थियो भन्ने उनीहरूको मत छ ।

इपू १५०० ताका हिन्दुहरूमाझ लिपि विकसित भइसकेको थिएन । त्यतिबेला धर्मग्रन्थहरू कण्ठ गरेर स्मृतिमा सुरक्षित राख्ने र सन्तानहरूमार्फत त्यसलाई पुस्तान्तरण गर्दै लैजाने परिपाटी थियो । त्यो काम ब्राह्मणहरूले गर्ने गर्थे । अमुक धर्मग्रन्थ अथवा त्यसभित्रका खण्ड अमुक ब्राह्मण कुलका पुरुष सदस्यले कण्ठ गर्ने र छोराहरूलाई पनि कण्ठ गर्न लगाई पुस्तान्तरण गर्दै लैजाने विधान त्यतिबेला थियो । यस्तोमा एउटै ग्रन्थ अथवा त्यसभित्रको खण्ड कण्ठ गर्ने दुई भिन्न परिवारका पुरुष र कन्याबीच विवाह भएमा परिवारको बिँडो थाम्न उनीहरूका छोरा बढी सक्षम हुन्थे । अन्तरजातीय विवाहबाट जन्मिएका सन्तानको सामाजिकीकरणमा घर र मावलका भिन्न संस्कारको प्रभाव परेको हुन्छ । घर र मावल दुवैतिर एउटै संस्कार छ भने कुलपरम्परालाई निरन्तरता दिन सन्तानहरूलाई सजिलो हुन्छ । शास्त्रहरूको पुस्तान्तरणकै लागि सजातीय विवाहलाई प्रश्रय दिनेगरी वर्णव्यवस्थाको उद्भव भएको हो र यसकै कारण कैयौं हिन्दु धर्मग्रन्थ आजका मितिसम्म सुरक्षित रहन सकेका हुन् भन्ने बिन्दर र इस्वारनको मत छ ।

अन्तरजातीय विवाहलाई निरुत्साहित गर्ने हिन्दु शास्त्रहरूले प्रतिलोमलाई बढी वर्जित ठहर्‍याउनुका दुई कारणबारे पनि उनीहरूले चर्चा गरेका छन् । पहिलो, यस्तो गर्दा विवाहका लागि सजातीय स्त्रीहरू फेला नपर्लान् भन्ने सवर्ण पुरुषको चिन्ता कम भयो । दोस्रो, ठूलो भनिएका जातमा पतिको जिविकाका लागि पत्नीहरूको भूमिका बढी हुने हुँदा यसले त्यतिबेलाको सामाजिक आवश्यकता पनि पूरा गरिदियो ।

प्रतिलोमप्रति वर्णव्यवस्थाको अरुचि बुझ्न यति मात्र पर्याप्त हुँदैन । पुरुष र नारीबीचको असमानता र नारीलाई फगत भोग्या ठान्ने सवर्ण पुरुषकेन्द्रित मनोविज्ञानको आलोकमा हेरियो भने मात्र अन्तरजातीय विवाहसम्बन्धी वर्णव्यवस्थाको नारीद्वेषी विधानलाई अझ गहिराइमा पुगेर बुझ्न सकिन्छ ।

प्रकाशित : मंसिर ६, २०७७ १२:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×