मनमा बलिरहेको सम्झनाको मधुरो दियो- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मनमा बलिरहेको सम्झनाको मधुरो दियो

विप्लव प्रतीक

म थिएँ र यौटा साइकल थियो ।

सिलुएटमा मैले डोर्‍याइरहेको साइकल र मेरो आकृति
यतिखेर मेरो सम्झनाको क्यानभासमा कोरिएको छ ।

म सानो छँदा मसँग साइकल थिएन,

तर, बजारमा भाडाको साइकल थियो,

र, जुक्ति लगाएर पैसा बटुल्ने अक्किल पनि मसँग थियो,

अहिले सम्झिँदा ओठमा मायालाग्दो मुस्कान झुल्किन्छ,

मानौँ कलिलो घाम शीतको थोपामा झुल्किएको छ ।


जब पहिलोपल्ट साइकलको ह्यान्डल समातेँ

मलाई लाग्यो आकाश मेरो पाइतालामुनि छ ।

र, कैँची मार्दै आखिर साइकल सिक्न थालेँ मैले,

साइकलको जन्जिरमा परेर धेरैपल्ट ताछियो गोलीगाँठो,

कतिपल्ट आलो घाउमै घाउ लाग्यो, मैले यादै गरिनँ,

जसरी दुःखमाथि दुःख थपिँदा

कति दुःख थपियो याद रहँदैन ।


हेर्दाहेर्दै म काठीमा बसेर

साइकल चलाउन सक्ने भएँ,

एक हातले चलाउन सक्ने भएँ

दुवै हात छाडेर चलाउन सक्ने भएँ,

यस्तो लाग्थ्यो साइकलबाहेक

संसारमा अर्को कुनै खुसी छैन, कुनै सुख छैन ।


साइकलमा चिठीको पोका लिएर हुलाकी दाइ आउँथे,

बाका साथीहरु आँगनमा आएर

साइकलको घण्टी बजाउँदै बालाई बोलाउँथे,

शनिबारको दिन पल्लाघरे चम्फी दिदी

साइकलको डन्डीमा बसेर कृष्ण दाइसँग घुम्न जान्थिन्,

सहरमा साइकलको घण्टीको समूह गान सुनिन्थ्यो,

सिनेमा हेर्न जाँदा हिरोहिरोइनहरु

साइकलमा चढेर घुम्न जान्थे, गीत गाउँथे,

पसलमा घण्टीजडित साइकलको गुडाउने पाङ्ग्रा हुन्थ्यो

मेरो मन लोभको रसायनले भरिन्थ्यो,

बासँग किनिदिन पैसा हुँदैनथ्यो ।

धेरै दिनपछिको कुरा हो,

बाले मलाई यौटा साँचो दिनुभयो, त्यो साइकलको साँचो थियो ।


कहाँ पुगिनँ म त्यो साइकल लिएर,

स्कुल गएँ, वनभोज गएँ,

कहिले एक्लै गएँ, कहिले डबल लोड

र, कहिले तेब्बर लोडसम्म गएँ,

सिनेमा हेर्न गएँ, सङ्गिनीलाई भेट्न गएँ,

मावल गएँ, साथीभाइको घरघर पुगेँ,

बाको काममा गएँ, आमाको काममा गएँ,

सानी बहिनीलाई घुमाउन गएँ,

कहाँ पुगिनँ म त्यो साइकल लिएर

कहिले मन्दिर र कहिले मसान गएँ ।


यो त्यो समयको कुरा थियो–

जाडोमा पन्जा लगाएर म साइकलसँग हुन्थेँ

गर्मीमा गन्जी लगाएर म साइकलसँग हुन्थेँ

वर्षामा बर्सादी लगाएर म साइकलसँग हुन्थेँ ।


साइकल म थियो, म साइकल थिएँ

भनेको ठाउँ मलाई पुर्‍याउने मेरो साइकल थियो,

जहाँ गए पनि मलाई फर्काएर

घरसम्म ल्याउने पनि मेरै साइकल थियो,

बा मलाई साइकलको साथी लगाएर ढुक्क हुनुहुन्थ्यो ।


एक दिनको कुरा हो,

मेरो जिन्दगीबाट साइकल हरायो,

बगेर गयो त्यो बाढी आएको खोलामा

जसरी लोभलाग्दा फूलहरु बगेर जान्छन्,

यसरी गयो त्यो कहिल्यै नफर्किने गरी

जसरी ऋण लागेको छिमेकी बस्ती छाडेर जान्छ ।


जिन्दगीको यस मोडमा

आरोहअवरोहको राजमार्गमा

साइकल हराएको यौटा मान्छे

हिँडिरहेछु जब समयको यो अक्करजस्तो डाँडोमा

अक्सर साइकलको याद आउँछ,

त्यसको तस्बिर मेरा आँखामा आइरहन्छ

र, सम्झनाको क्यानभासमा प्रस्ट देखिन्छ—


सिलुएटमा मैले डोर्‍याइरहेको

मेरो साइकल र मेरो आकृति ।

प्रकाशित : मंसिर ६, २०७७ ०९:३९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

के थियो ग्लुकको मनोकांक्षा ?

विप्लव प्रतीक

लुइस ग्लुकले यसपल्ट साहित्य विधामा नोबेल पुरस्कार पाइन् । साहित्यमा गरिमामयी मानिने पुरस्कार । मलाई विश्वास छ, ग्लुक भने पुरस्कार वा सम्मान होइन, नौलो कविताको खोजीमा रहेकी हुनुपर्छ ।

किन लेखिन् होला उनले, पहिलो कविता ? पहिचानका लागि ? समाज बदल्न ? वा आफ्नो मनमा भएका असङ्ख्य खुल्दुलीहरू मेट्न ? जवाफ पाउन मसँग उनीसम्म पुग्ने मार्ग छैन । तर, म निश्चिन्त भन्न सक्छु— उनले लेखिन् होला कविता आफ्नै वरिपरि भइरहेका मानवीय संवेदना, सम्बन्ध र असमानताहरूबारे अलौकिक दृष्टिबाट आफूले महसुस गरेका सोचलाई शब्दमार्फत व्यक्त गर्न । उनको कोमल हृदय समाजमा भएका विसङ्गति, सम्बन्धमा भएका अनौठा जटिलताहरूले आहत भए होलान्, तिनीहरू फर्मेन्ट भए होलान् समय र उनको संवेदनशीलतासँग, अनि सलिच्युडमा जन्मियो होला हृदयस्पर्शी कविता । र, मानिसहरूले आ–आफ्नो तरिकाले आफ्नो समाज र सम्बन्धलाई महसुस गर्न सकून् भन्ने आशय रह्यो होला उनको कविता तयार भइसकेपछि ।

कविताले नोबेल पाएको यो पहिलो घटना होइन । सन् १९०१ मा पाएका थिए सुल्ली पुधोम्मले पहिलो नोबेल । नोबेल अधिकारीहरूका अनुसार, उनले कवितालाई नयाँ आयाम दिएको कारणले उनी चुनिएका थिए त्यसका लागि । बुलन्द आदर्शवाद, कलात्मक पूर्णता एवं मन र ज्ञानको दुर्लभ सङ्गमका कारण उनलाई विशेष मान्यता दिइएको नोबेलले जनाएको थियो ।

सन् २०१६ मा बब डिलनलाई भने अमेरिकी बृहत् गीत परम्पराभित्र नौलो काव्य अभिव्यक्ति सिर्जना गरेको ठहर गरेर सम्मानित गरिएको थियो । र, रवीन्द्रनाथ टैगोरलाई सन् १९१३ मा नोबेल दिँदा भनिएको थियो, ‘उनले पूर्ण कौशलका साथ आफ्नो काव्यात्मक विचार प्रस्तुत गरेका छन् जसबाट गहिरो रूपमा संवेदनशील, नितान्त नौलो र सुन्दर पद्यहरूको जन्म भएको छ ।’ आखिर के हो कविता र के हुनुपर्छ कवितामा ? संवेदनशीलता मात्र काफी छ ?

भन्नेहरूले भन्छन्— कवितामा राजनीतिक चेत हुनुपर्छ । क्रान्तिका निम्ति हतियार हो कविता । भन्नेहरू यो पनि भन्छन् बिनासङ्गीत मनमै गुनगुन गर्ने मधुर गानझैँ मन्त्र हो कविता । कवितामा उपदेश हुँदैन, अहङ्कार हुँदैन, ईर्ष्या हुँदैन र हुँदैन घृणा पनि । बरु, त्यसलाई रूपान्तर गर्छ कविले प्रेममा । सारा वाद, सिद्धान्त र साम्राज्यभन्दा अलग हुन्छ कवि । भेटियोस् वा नभेटियोस् ऊ त जीवनभर खोजीमा रहन्छ र कामना गर्छ यो संसार युटोपियामा परिणत भएको । त्यसैले हो कि कवितालाई साहित्यको अमृत भनिएको ? र, नोबेलद्वारा सम्मानित अन्य विभिन्न कविहरूका कृतिबारे माथि उल्लेख गरिएझैँ संवेदनशीलता, आदर्श र मन एवं ज्ञानबीचको तादात्म्यलाई दोहोर्‍याइएको छ ।

लुइस ग्लुकका कविताहरूमा पनि उही संवेदनशीलता, उही आदर्श र उही मन एवं ज्ञानबीचको अद्भुत तालमेल छ । यौटा कवि पुरस्कार वा सम्मानको प्रतीक्षाभन्दा यौटा सुन्दर कविताको खोजीमा रहन्छ । उनको पुरानो कवितामा भनेकी पनि छन् उनले उहिले नै :

मनोकांक्षा

याद छ तिमीलाई, तिमीले साँचेका थियौ यौटा मनोकांक्षा ?

थुप्रै मनोकांक्षाहरू छन् मसँग पनि ।

त्यस दिन मैले तिमीसँग लुकाएकी थिएँ

पुतली उड्दै गर्दा मैले राखेको मनोकांक्षा । म सधैं सोचिरहन्थेँ

तिम्रा मनोकांक्षा के के थिए होलान् त्यतिखेर ।

त्यतिखेर मेरो मनोकांक्षाचाहिँ के थियो होला ?

मलाई याद छैन । सायद म फर्केर आउनेछु तिम्रैछेउ,

र, अन्तिम कालमा हामी दुवै फेरि सँगै हुनेछौँ ।

जसको चाह मलाई सधैँ भइरहन्छ, मैले त्यसैलाई आफ्नो मनोकांक्षा बनाएँ, मेरो मनोकांक्षा भन्नु नै कविता थियो ।

चर्चा खास ग्लुककै गर्नु छ अहिले । पुरस्कृत भएपछि उनका कविताहरू झन् पढिनेछन् । र, सम्भवतः भेट्नेछन् पाठकहरूले उनका कौशलयुक्त प्रस्तुति काव्यमार्फत । एउटा उदाहरणस्वरूप उनका कविताहरूमध्ये ‘अ फेबल’ :

यौटा नीतिकथा

दुई नारी आए

एउटै दाबाका साथ

बुद्धिमान राजाको चरणमा । दुई नारी,

तर बालक मात्र एक ।

राजालाई थाहा थियो

दुईमध्ये एक झूट बोलिरहेकी थिइन् ।

भने अनि राजाले ‘यस बालकलाई

बीचबाट चिरा पारौँ’, जसले गर्दा

कोही फर्किने छैन यहाँबाट रित्तो हात । उनले

निकाले आफ्नो तरबार ।

त्यसपछि, दुई

नारीमध्ये एकले

आफ्नो भाग छाडिदिइन्:

यो थियो

सङ्केत, र यौटा पाठ, उदाहरण ।

मानिलेऊ

तिमीले आफ्नी आमालाई देख्यौ

दुई छोरीबीच बाँडिएकी :

के गर्थ्यौ तिमी

उनलाई जोगाउन ?

कि अस्त हुने चाह आफैँभित्र हुर्काएकी हुनेथियौ ?–

जुन कुरो उनले पनि पहिचान गर्न सकून्

आफ्नो रक्तअंश को हो भनेर ?

चिनून् उनले कि यही हो मेरी छोरी जसले सहन सक्नेछैन

आफ्नी आमालाई दुई भागमा बाँड्न, चिर्न या चोइट्याउन ।

कवितालाई व्याख्याको खाँचो हुँदैन, विद्यालयमा जाँच दिँदा विद्यार्थीलाई र कापी जाँच्दा शिक्षकलाई बाहेक । कविता त महसुस गर्ने कुरा हो । र, कविताको नशा कविताका अम्मलीहरूलाई मात्रै थाहा हुन्छ । र, कविताको नशा लाग्न संवेदनशीलता चाहिन्छ । लेख्ने संवेदनशील अनि पढ्ने पनि संवेदनशील । बल्ल कवि हृदय र पाठक हृदय जोडिन्छ, झङ्कृत हुन्छ र काव्यको मधुर गान गुन्जिन्छ मौनतामा । तर, त्यसबाहेक अर्को कुरा पनि छ । एक संवेदनशील ती हुन्छन्, जसलाई आफ्नो मात्र पीर हुन्छ— आफू आहत हुन्छु कि भन्ने डर हुन्छ । अर्का संवेदनशील ती हुन्छन्, जो आफ्ना कारण अर्कोलाई ठेस त पुग्दैन/मर्माहत त हुँदैन ऊ भनेर सदा सतर्क रहन्छन् । मेरो यस विश्वासलाई ग्लुकको अर्को कविताले सही थाप्छ । उनी अरूप्रति संवेदनशील नहुँदी हुन् त कहाँ जन्मिन्थ्यो होला र उनको कोमलहृदयबाट यो कविता :

एउटा कल्पना

म तिमीलाई केही कुरा भन्नेछु : प्रत्येक दिन

मानिसहरू मरिरहेका छन् । र, यो कुरा प्रारम्भ मात्र हो ।

प्रत्येक दिन, शोकगृहमा, नयाँ विधवाहरूको जन्म हुन्छ,

नयाँ टुहुराहरूको । हात बाँधेर बस्छन् तिनीहरू,

नौलो जीवनको नक्सा बनाउने कोसिस गर्दै ।

अनि तिनीहरू चिहानछेउ हुन्छन्, तीमध्ये केही

पहिलोपल्ट पुगेका हुन्छन् त्यहाँ । डराउँछन् तिनीहरू रुन,

कहिले रुन नसकेर त्रस्त हुन्छन् । कोही घोप्टिएका हुन्छन्,

त्यतिखेर के गर्ने भनेर सिकाउन आउँछन् कोही, जसको परिणाम

केही शब्द काम लाग्छन् तिनका लागि, कहिलेकाहीँ

एक मुठ्ठी माटो खुला चिहानमा अर्पण गर्नका लागि ।

अनि त्यसपछि, सबै जना घर फर्किन्छन्,

जून अचानक आगन्तुकहरूले भरिएको हुन्छ ।

विधवा काउचमा बस्छिन्, भव्य तरिकाले,

ताकि मानिसहरू आउन् र सीधै उनीसँग आमनेसामने हुन सकून्,

कहिले उनको हात समाउन्, र कहिले उनलाई गरुन् अङ्कमाल ।

सबैसँग केही भन्नका लागि उनीसँग केही शब्द/वाक्य हुन्छन्, धन्यवाद

भन्छिन् सबैलाई, भेट्नका लागि आएकामा अनुगृहीत हुन्छिन् ।

उनको हृदयमा भने, ती सबै गइदिए हुन्थ्यो भन्ने हुन्छ ।

उनको मन भने चाहन्छ जान उतै चिहानमा,

या अस्पतालको बिरामी बिछ्यौनामा ।

उनलाई थाहा छ यो सम्भव छैन ।

तर, ऊनीसँग एउटै चाह हुन्छ,

अतिततिर फर्किने ।

र एकछिन भए पनि

अलि पछिको समयसम्म मात्र पुग्ने–

बिहे भएको बखतसम्म वा

दुवैले पहिलो चुम्बन खाएको बखतसम्म होइन ।

संवेदनशीलताबाट विशेषतातर्फ । ग्लुकले आफ्ना कवितामा एक खालको प्रयोग या भनूँ डिजाइन गरेकी छन् निरन्तर । जुन प्रयोग अधिकांश पाठकका लागि बानी पार्न अभ्यास गर्नुपर्ने पनि हुन सक्छ । उनका कविताका हरफहरू जहाँ टुङ्गिनुपर्ने हो टुङ्गिँदैन । टुङ्गियो भने पनि त्यहाँ अर्को हरफको केही शब्द जोड्छिन् र बाँकी हरफ तल झारिदिन्छिन् ग्लुक । यौटा भनाइ छ, हृदयस्पर्शी कवितामा कविले कमा, पूर्णविराम छुटायो भने पनि पाठकले के कहाँ छ, कहाँ विश्राम छ रिठ्ठो नबिराई थाहा पाउँछ । के ग्लुकलाई पनि यो कुरा थाहा थियो ? कुनै दिन भेट्ने संयोग ‘कस्मस’ ले जुराइदियो भने सोध्नेछु । तर, होइन सोध्दिनँ । उनीसँग भेट्ने दुर्लभ संयोग जुर्‍यो भने म उनको अनुमति लिएर उनलाई केवल नियालिरहनेछु, र सुन्नेछु उनका कविताहरू मौनताभित्र ।

प्रकाशित : आश्विन २४, २०७७ ०९:४१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×