जरुर साथी म सिंगल- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

जरुर साथी म सिंगल

पहिलो शिक्षा घरबाट सुरु भएजस्तै हरेक पहिलो लडाइँ पनि घरबाटै सुरु हुन्छ । आफ्नै परिवारबाट उम्किएपछि बल्ल समाजसँगको घनघोर लडाइँ सुरु हुन्छ ।
शिक्षा रिसाल

‘तिमीलाई न त खाना पकाउन आउँछ, न घरको केही काम । तिमीलाई त जिरा र ज्वानो पनि छुट्याउन आउँदैन । न त घरको जिम्मेवारीबारे थाहा छ । तिमीलाई के लाग्छ— म तिमीसँग बिहे गर्छु ? सरी, मेरो परिवारलाई तिमीजस्तो बुहारी चाहिएको हैन ।’

दुई वर्षअघि मेरो कानमा बज्रिएपछि यी शब्द मेरो शरीर र आत्मा छाडेर अझै गएका छैनन् । यी एकमुष्ट शब्दको आशय यही हो— म घरको काम गर्ने मेसिन बन्न अक्षम छु ।

केही दिनअघि ‘कान्तिपुर’ मा लेखक सावित्री गौतमको ‘विखण्डनकारी महिलाको आँखामा दसैं’ शीर्षकमा लेख पढ्दा झलझली त्यो दिनले रन्थनायो । लेखका हरेक वाक्य, हरेक शब्दमा मैले आफूलाई पाएँ । हाम्रो समाजले केटी मान्छे भएपछि खाना पकाउने, भाँडा माझ्ने, कुचोकसेरो गर्ने, सबैको ख्याल राख्ने हुनैपर्छ भनेर तोकिदिएको छ ।

मलाई सम्झना आउँछ— हरेक चाडपर्वमा आमा र आन्टीको चटारो । पहिले जमानामा पुरुषलाई उनका आमाहरूले ‘छोराले घरको काम गर्दैनन्’ भनेर केही अह्राएनन् । उनीहरूले कहिल्यै गर्न पनि खोजेनन् । यो सिलसिला चल्दै गयो । आमा बिहे गरेर आउनुभयो । आन्टी बिहे गरेर आउनुभयो । बुहारी भएपछि उहाँहरूको जिम्मेवारी बढ्यो ।

दसैंमा हामी आमाका काकाकहाँ जान्थ्यौं । म हरेकपटक देख्थें— एक झुन्डमा लोग्नेमान्छेहरू तास खेलिरहेका हुन्थे । कतै गफ गरिरहेका हुन्थे । उनीहरूका श्रीमती भान्सामा मासुका परिकार पकाइरहेका देखिन्थे । पकाएर श्रीमान्हरूलाई टक्र्याउँथे ।

एक जना माइजू तासको खालमा गएर ‘म पनि खेल्छु’ भनेर बसिछन् । यो कुरा एक–दुई कान हुँदै मैदान पुग्यो । हरेक नातागोतामा आगोझैं फैलियो, ‘त्यो बुहारी कति सोमत नभएकी ! लाजसरम पचेकी ! लोग्नेमान्छेको बीचमा बसेर तास खेल्छु भनी ! उसको लोग्ने लाजले रातोपिरो भयो बिचरा ! बोल्नै सकेन !’

त्यतिबेला मलाई लाग्थ्यो— ती माइजूले त्यसो नगरेको भए पनि हुन्थ्यो ।

अहिले उहाँलाई सम्झेर गज्जब लाग्छ । एक मन मलाई उनीजस्तै हुन मन लाग्छ । अर्को मन भन्छ— कुल शिक्षा कुल ! यु डन्ट वान्ट दिस !

त्यतिबेला मलाई ‘महिलाले त्यसो गर्नु गलत हो’ भनेर बुझाइयो । तर, यो कुराको जड अहिले बुझ्दै छु । पहिलो शिक्षा घरबाट सुरु भएजस्तै हरेक पहिलो लडाइँ पनि घरबाटै सुरु हुन्छ । आफ्नै परिवारबाट उम्किएपछि बल्ल समाजसँगको घनघोर लडाइँ सुरु हुन्छ ।

छोरा र छोरी उही तरिकाले पेटमा ९ महिना हुर्किन्छन् । गर्भभित्र शारीरिक विकास पनि उस्तै गतिमा हुन्छ । जन्म पनि उही प्रक्रियाले हुन्छ । उस्तै यात्रामा यो धरती टेक्ने छोरा र छोरीको बाटो जन्मपछि भने अलग हुन्छ । छोरा र छोरीलाई फरक बाटोमा हिँडाइन्छ । छोराहरूलाई ‘छोरा मान्छेले अलिकति बिगार त गरिहाल्छन् नि’ भन्ने बाटोमा हिँडाइन्छ । छोरीहरूलाई ‘छोरी मान्छे भएर धेरै उफ्रिनु हुँदैन’ शीर्षकको बाटोमा डोर्‍याइन्छ । छोरा वंश धान्ने ‘परिवारको शान’ झैं हुर्काइन्छन् । छोरी ‘अर्काको घरमा जाने नासो’ को रूपमा हुर्काइन्छन् ।

छोरा साथीहरूसँग दिनभर खेल्न जाँदा छोरीहरूलाई ‘घरको काममा आमालाई सहयोग गर्ने’ कामदार बनाइन्छ । छोरालाई काम लगाउनुपरे ‘छोरा मान्छेले त परेपछि जे पनि गरिहाल्छ, किन काम लगाउनू ?’ भनिन्छ । छोरीलाई चाहिँ ‘बिहेपछि बूढोको घरमा काम नजाने बेइज्जत हुन्छ, गाल आमालाई पर्छ’ भनेर धम्क्याइन्छ ।

वास्तवमा छोरीहरूको बाल्यकाल यही तयारीमा बित्छ ताकि उनीहरू कुनै दिन हुर्केर लोग्नेको घरमा सेवा गर्न सकून् । बाल्यकालको अबोधपन र उत्सुकता पछ्याउने समयमा उनीहरूलाई घरको ‘ट्रेनिङ सेन्टर’ मा भर्ती गराइन्छ ।

म मान्छु— अहिले परिस्थिति बदलिएको छ । छोरीहरू शिक्षित छन् । आत्मनिर्भर छन् । तर, भित्रसम्म फैलिएको असमानताको जरो अलिकति पनि हल्लिएको छैन । असमानताको जरोमा उभिएको पितृसत्ताको रूख झांगिएर झन् ठूलो भएको छ । यति ठूलो कि उसले वरपरका स–साना बिरुवाको घाम छेकेको छ । शिक्षा र चेतनाको घाम छेकिएपछि उम्रिने भनेको उही पुरातन समाज हो ।

म अविवाहित छु । समाजका अनुसार मेरो विवाह गर्ने उमेर पुगिसक्यो । मेरा साथीसंगी, दिदीबहिनी, भदै आदि सबैको बिहे भइसक्यो । सबै आ–आफ्नो फेसबुक वालमा ‘विथ माई हबी’ भनेर फोटो हाल्छन् । तीजमा राताम्मे भएर गरगहनाको फोटो राख्छन् । तर, त्यो झकिझकाउ सारीमा, त्यो पोतेमा कति आशा, इच्छा र आकांक्षा दबिएर बसेका होलान् ? म यस्तै प्रश्नको उत्तर खोजिरहन्छु ।

मलाई कहिलेकाहीँ उनीहरू चाहेर वा नचाहेर भन्छन्, ‘कति रमाइलो छ है तँलाई ?’

अनि कहिले ठ्याक्क उल्टो सुन्छु, ‘अब त सेटल हो न, एक न एकचोटि त बिहे गर्न परिहाल्छ ।’

कोही थप्छन्, ‘अहिले नै हो जे–जे गर्न मन लाग्छ गर्, बिहेपछि पाइँदैन ।’

यी मेरा नितान्त व्यक्तिगत भोगाइ हुन् । मलाई यही समाजको चालचलनका कारण विवाह र सम्बन्धप्रति ठूलो वितृष्णा छ । प्राकृतिक नियमअनुसार हामी आमा–बुबालाई आफ्नो इच्छाअनुसार फेर्न वा साट्न सक्दैनौं । तर, छोरीहरूलाई आफ्ना बुबा र आमा नै फेर्नुपर्छ । कोख फेर्न नपरे पनि आमाको काख फेर्नुपर्छ । आफू हुर्केको घर फेर्नुपर्छ । त्यो आँगन छोड्नुपर्छ, जहाँ आफ्नो अमूल्य बाल्यकाल बितेको छ । राम्रोसँग नचिनेकालाई बुबा–आमा मान्नुपर्छ । कहिल्यै नटेकेको घरलाई आफ्नो घर मान्नुपर्छ । बिरानो आँगनलाई आफ्नो मानेर अँगाल्नुपर्छ ।

तपाईं (सम्पूर्ण पुरुष) ले कहिल्यै सोच्नुभएको छ— तपाईंलाई यी सब गर्नुपरे के होला ? बिहे गरेर आफ्नो घर छोडेको, नयाँ घर गएको, नयाँ बुबा–आमा पाएको अवस्था एकपटक कल्पना गर्नुस् त ! एक दिन ससुरालीमा गएर दिनभर बस्नुपर्‍यो भने हरिबिजोग हुन्छ । कोही ज्वाइँ केही दिन ससुराली बसिहाले भने पनि यही समाजले भन्छ, ‘ज्वाइँ भएर नि के लाज नभएको, यति दिन बसेका !’

कोही ज्वाइँ धेरै नबोल्ने भए भलाद्मी, धेरै बोल्ने भए कति रसिला र रमाइला ! बुहारी धेरै नबोल्ने भए घुसघुसे, धेरै बोल्ने भए प्यारप्यारे !

कुरा यहीँ सकिँदैन । घरपछि आउँछ थर । समाजले ठूलै मन गरेर नामचाहिँ बदल्न लगाएको छैन । तर, केही उदाहरण हाम्रै टोलमा देखेकी छु— घरको नाम एउटा, माइतीको नाम अर्को ।

मेरो यो लेख यो समाज, केही दिदीबहिनीको सोच र आमाहरूको धारणासँग पनि पक्कै मिल्दैन, दाजुभाइसँग त परको कुरा । म ढुक्क छु । म छोरी भएर जन्मिएकी हुँ, बुहारी बनेर मर्न चाहन्नँ । मलाई आफ्नो गोत्र फेर्नु छैन ।

म बिहान जतिबेला मनलाग्यो, उतिबेला उठ्न सक्ने जीवन बाँच्न चाहन्छु । कोही उठ्नुअघि आफू उठेर सजिँदै हल्का मुस्कानसहित सबैसामु उपस्थित हुनुपर्ने बुहारी बन्न चाहन्नँ ।

मैले यही कुरा भन्दा धेरैले सुनाउँछन्, ‘चाँडै उठ्नु भनेको आफ्नो जीवनशैलीका लागि राम्रो हो । ढिलासम्म सुत्नु राम्रो होइन । मान्छे एउटा रुटिनअनुसार चल्नुपर्छ ।’

जीवनशैलीको ठेक्काचाहिँ बुहारीहरूको मात्रै हो क्यारे !

म घरभित्र मन लागेको बेला चिच्याएर हाँस्ने जीवन बाँच्न चाहन्छु । न कि खोक्दा पनि समाजले के भन्ला भनेर डराई–डराई बाँच्नुपर्ने बुहारी भएर । छोरी भएर जन्मेकी म बुहारी, भाउजू, माइजू, काकी, जेठानी बन्न कदापि चाहन्नँ । किनभने ती सम्बन्धसँग आउँछन् अनेकौं जिम्मेवारी । अनि ती जिम्मेवारीले चिच्याई–चिच्याई भन्छन्—

‘अब तँ अल्लारे छोरी होइन, कसैको घरकी बुहारी भइसकिस् । घरकी लक्ष्मी, घरकी शोभा होस्, गहना होस् ।’

‘त्यसरी पनि हाँस्ने, बोल्ने, हिँड्ने हो ? तँ त कसैको घरकी इज्जत भइसकिस् । तँ जिम्मेवार हुनुपर्छ, अरूका लागि ।’

मेरा दिदीबहिनी र म बच्चाबेला सँगै खेल्थ्यौं, हामी केहीमा फरक थिएनौं । तर, अहिले म उनीहरूको समाजमै पर्दिनँ । हाम्रो ‘सो–कल्ड’ राम्रो समाजका लागि म बिहे नभएकी, नगरेकी, घर–परिवार र श्रीमान् नभएकी, अल्लारे, हाउडे आदि हुँ ।

जब उनीहरू आफ्ना बालबच्चा लिएर आउँछन्, मेरी आमाको तनाव शिखरमा पुग्छ, ‘हेर् त ! तँभन्दा कान्छी !’

म आमालाई प्रतिप्रश्न गर्छु, ‘आमा ! यस्तो कुन घर छ, जहाँ म घरमा जस्तै जतिबेला मन लाग्यो, त्यतिबेला उठ्न सक्छु ? यस्तो घर, जहाँ मलाई अरूले के भन्लान् भन्ने कुराको ‘अलर्ट’ हुन नपरोस् ? यस्तो परिवार कहाँ छ, जसले मलाई बिहे गरेको भोलिपल्ट राताम्मे फरिया, सिन्दूर–पोते नभई सामान्य पजामा र टिसर्ट लगाएर बेडरुमबाट बाहिर निस्केको देख्न सकोस् ?’

यस्तै कुरा चल्दा एउटा साथीले भनेको थियो, ‘त्यस्तो फरिया गाह्रो भए कुर्ता लगाउँदा भइहाल्छ नि !’

म छक्क परें । पजामा र टिसर्ट लगाउँदा हुनेचाहिँ के हो ? ए अँ, बुहारीलाई सोबर हुनैपर्छ क्यारे ! नजर झुकाउनैपर्छ क्यारे !

बिहेको कुरा चल्दा म आमालाई बेलाबेला भन्छु, ‘यस्तो केटा खोज्नू, जसले बिहे गर्नेबित्तिकै आफ्नो घर–परिवार छोडोस् । उसले पनि आफ्नो गोत्र त्यागोस् । आमा–बुबाप्रति आफ्नो कर्तव्य सधैं हुन्छ तर यो समाजमा बिहे हुनेबित्तिकै छोरीलाई मात्र पराई किन बनाइन्छ ? छोरालाई पनि त बनाइयोस् । ती दुईलाई अलग्गै बाँच्न दिइयोस् । मलाई चाडपर्व, पूजा, तिथि, श्राद्धमा बिहान ४ बजेदेखि उठेर भान्सामा लदारिनु नपर्ने घर खोजिदिनुस् ।’

मेरो कुरा सुनेर आमा ‘यस्ता पागल कुरा नगर् है’ भनेर एक छिन रन्किनुहुन्छ । तर, फेरि सम्झाउन थाल्नुहुन्छ, ‘हेर्, अरू पनि त यस्तै बिहे गरेर गए । घर सम्हालेर बसे । बच्चाबच्ची पाए । त्यो जिन्दगी फरक छ । एकचोटि त्यो जिन्दगीमा पुगेपछि त्यतै रमाइलो लाग्न थाल्छ । त्यसमा चुनौतीसँगसँगै खुसी पनि आउँछ । जिम्मेवारीसँगसँगै परिपक्व हुँदै गइन्छ । समझदारी दुवै परिवारलाई गर्नुपर्छ तर छोरी अलिकति लचिलो हुनुपर्छ ।’

म सोध्छु, ‘अनि यो लचिलो हुनुपर्ने बोध लोग्नेमान्छेलाई किन हुँदैन ?’

आमा एक सासमा भन्नुहुन्छ, ‘किनकि उनीहरू हामीलाई विश्वास गर्छन् । विश्वास गरेर आफ्नो घर–परिवारमा सामेल गराएका हुन्छन् ।’

आमा मलाई एकदम कुशल ‘बुहारी मटिरियल’ बनाउन चाहनुहुन्छ, जुन म हुँदै होइन र बन्न पनि सक्दिनँ ।

एकपटक एक जना भाउजूले मेरी आमाको चित्त दुखाइन् । मेरा यस्तै ‘पागल’ सर्तहरू सुनेपछि उनले आमासँग भनिछन्, ‘त्यसो भए कोही परिवार र खानदान नभएको, जात न थरको अनाथसँग बिहे गरे भइहाल्यो नि !’

त्यो बेलादेखि आमाको ईख तिखारिएको छ । तर, मेरा सर्त उस्तै छन् । आमा र हजुरआमा एकातिर, म एकातिर । हाम्रो जुहारी चलिरहन्छ ।

मलाई सबैले सधैं सोधिरहने प्रश्न यस्तै हुन्छ, ‘भोज कहिले खुवाउने ? अब बिहे गर्नु पर्दैन ? कहिलेसम्म हो यस्तो बैरागिएर बस्ने ?’

सबैलाई आज एकमुष्ट उत्तर दिन चाहन्छु, ‘न म बैरागिएर बसेकी छु, न कसैलाई भोज खुवाउने रहर नै छ । यस्तो संसारमा बिहे गरेर गृहिणी बन्नु मलाई स्वीकार्य छैन, जहाँ मेरो स्वतन्त्रताको रिमोट अरूको हातमा होओस् । जहाँ मैले फेर्ने हरेक श्वासको खबर दिनुपरोस् । फेरि कोही एक जनाले विवाह नगर्दैमा संसार पनि त रोकिँदैन । प्राकृतिक विकासक्रम पनि रोकिनेवाला छैन । पृथ्वीबाट मानव प्रजाति लोप हुनेवाला छैन । एक जनाले बिहे गर्नु र नगर्नुमा सारा अस्तित्वलाई केही फरक पर्नेवाला छैन । ४.५ अर्ब वर्षपछि मेरो बिहे होला भनेर ‘इभोल्युसन’ यहाँसम्म घिस्रीघिस्री आइपुगेको पनि होइन ।

म विवाह, सम्बन्ध र जिम्मेवारीदेखि भागेको देखेर मेरा विवाहित साथी र दिदीबहिनीहरू भनिरहन्छन्, ‘कति भाग्छेस् यार, अब त सेटल हो ।’

म उल्टै सोधिदिन्छु, ‘तिमीहरूलाई म कसरी अनसेटल्ड लाग्छ ?’

उनीहरू अक्क न बक्क भएर आँखा यताउता टहलाउन थाल्छन् । उनीहरूभित्र गडेको पितृसत्ता र सिस्टमले म यो समाजमा कतै अटाउन सकेकी छैन । तर, मलाई बाल !

केही दिनअघि एक जना साथीले फोन गर्‍यो । उसको घरमा बुबा, मम्मी र ऊ छन् । ऊ पढे–लेखेको, राम्रो पेसामा छ । तर, उसको कुराले मेरो पारा तात्यो ।

उसले भन्दै थियो, ‘मम्मीलाई सन्चो नै भएन ।’

मैले सोधें, ‘अनि खाना खान दियौ मम्मीलाई ?’

‘अहँ ! के पकाउनू र मैले ! कहाँ पकाउनू ! यस्तो बेलामा चाहिँ बिहे गरेको भए सजिलो हुन्थ्यो भन्ने लाग्ने रहेछ ।’

रिसको झोंकमा मैले उसलाई के भनें, अहिले सम्झना छैन । मनमनैचाहिँ ‘गो टु हेल’ भनेको धमिलो याद छ ।

भान्सा महिलाको जिम्मेवारी हो भनेर सोचिने संरचनामा अहिले थोरै भए पनि परिवर्तन आएको छ । तर, भान्सामा तरकारी काट्दैमा, लसुन फोकिदिँदैमा सबै कुरा सकिँदैन । भान्सामा सहयोग गरे पुग्छ भन्ने मानसिकता पनि सही होइन । बराबरी र लैंगिक समानताको सुरुआत भान्साबाट हुन सक्छ तर त्यत्तिले पुग्दैन । सुधारको बाटोमा भान्सा नर्सरी कक्षा मात्र हो ।

मेरो एकदम मिल्ने साथी सिड्नीमा बस्छे । उसका दुई छोरी छन् । ऊ छोरीहरूलाई हुर्काउने, पढाउनुका साथसाथै आफ्नो काम पनि गरिरहेकी छ । ऊ आफ्नो वैवाहिक जीवनसँग खुसी थिइनँ । खराब सम्बन्धले गर्दा मानसिक स्वास्थ्यमै असर पर्न थालिसकेको थियो । उसले छुट्टिने निर्णय गरी । त्यो निर्णय अस्ट्रेलियाबाट आँधीतुफानझैं काठमाडौं आइपुग्यो । उसको साथमा कोही उभिएनन् । ऊ परिवारबाट बहिष्कृत भई । अहिले एक्लै संघर्ष गरेर बसेकी छे ।

केही दिनअघि भनेकी थिई, ‘मलाई के–के नराम्रो सोच आयो । त्यसैले ठूली छोरीलाई पुलिसको नम्बर र एम्बुलेन्सको नम्बर कण्ठ पार्न लगाएँ । अनि मलाई केही भयो भने नडराई ती नम्बरमा फोन गर्न अह्राएँ ।’

विवाह तोड्ने निर्णय लिन उसलाई सजिलो थिएन । घरपरिवारसँग बोलचाल बन्द भयो । सम्बन्ध बिग्रियो । ऊ अझै आफूलाई कसरी सम्हालिरहेकी छे भनेर एकवचन कसैले सोधेका छैनन् । बाउले उसका लागि ढोका बन्द गरिसके । आमा चुपचाप छिन् । तर, पनि उसले हारेकी भने छैन ।

पुरुषले छोडेको भए उसलाई बहिष्कार गर्नु त परैको कुरा, उसको लागि दोस्रो श्रीमती खोज्ने तयारी नै चलिसकेको हुन्थ्यो । हाम्रो समाजमा महिलाले निर्णय लिएको कसैलाई पच्दैन । समाजले ‘महिलाको पखेटा पलाएको’ देख्न सक्दैन । उसका चाहना र स्वतन्त्रताले कुनै अर्थ राख्दैनन् । समाजकै लागि भए पनि महिलाले घुट्घुटिएर बाँचिदिनुपर्छ । तर, मेरी साथीले आफूलाई सोची । आफू खुसी भए छोरीहरूलाई खुसी राख्न सक्छु भन्ने ठानी र अघि बढी ।

कहिलेकाहीँ लाग्छ— जति बेला मन लाग्यो, उति बेला फुकाएर फाल्न पाइने भएकाले होला, महिलालाई परिवारका ‘गहना’ भनेको !

‘महिलाको दुश्मन महिला नै हो’ भनेर पितृसत्ता पन्छिन खोज्छ । ‘खराब सासू’, ‘खराब बुहारी’, ‘खराब नन्द–आमाजू’ आदिले नै हो महिलालाई अघि बढ्न नदिने भन्ने बुझाइ लाद्न खोजिन्छ । म मान्छु— सबै असल नहोलान् तर यस्ता पात्रहरू पितृसत्ताले प्रयोग गर्ने कवचमात्र हुन् । आफू चोखिन प्रयोग गर्ने पात्र । यदि सासू खराब देखिन्छिन् भने उनलाई पुस्तौंपुस्ताले त्यसो बन्न बाध्य बनाएको हो । हजुरआमालाई त्यतिबेलाको समाज र चलनले बाध्य बनाएको हुन सक्छ । हजुरआमाले गरेको देखेर आमा पनि बाध्य भइन् होला । आमालाई देखेर छोरी पनि त्यही बाटोमा लाग्छिन् होला । एउटा महिला अर्को महिलाको मित्र नहोलान् तर दुश्मन कुनै हालतमा होइनन् । दुश्मन यो समाजको पितृसत्ता नै हो ।

वंश अगाडि बढाउन विवाह जरुरी होला तर विवाह केवल समझदारीको भण्डार हो । कुण्ठा र तिरस्कारको भकारी हो । र, यो हाम्रो समाजमा मात्र सीमित छैन । हाम्रो धर्ममा मात्र सीमित छैन । भियतनामकी मेरी साथी भन्छे, ‘हाम्रो समाजमा महिलालाई धेरै गाह्रो छ । मेरो काका राजाजस्तो बनेर खान्छ । म त पढाइका लागि सहरमा बस्छु । गाउँमा सबै काम र सबै निर्णयमा पुरुषकै दबदबा छ । महिलाको काम पकाउने र घरको काम गर्ने मात्र हो ।’

मेरी एक जना नजिककी भाउजूलाई दाइले उति वास्ता गर्दैनन् । तर, भाउजूको चौतर्फी सकारात्मक चर्चा हुन्छ । बूढाले वास्ता नगरे पनि सबैलाई हाँसेर स्वागत गर्ने, घरमा आइपर्ने सबै जिम्मेवारी वहन गर्ने ‘कुशल बुहारी’ हुन् उनी ।

बूढी सासू बिरामी हुँदा बुहारी बनाएर भित्र्याइएको थियो उनलाई । उनले सासूको राम्रो हेरविचार गरिन् । सबैले तारिफ गरे । तर, जसका लागि सबै घरबार छोडेर आइन्, ऊ नै आफ्नो हो/होइन, थाहा भएन ।

‘बूढाले जस्तो व्यवहार गरे पनि आमाजू, फुपू, सासू, ससुरासँगै सिंगो खानदानलाई एक ढिक्का बनाएर राखेकी छे । लक्षिणकी रहिछ । घर धानेर बसेकी छे । कति उज्याली । यस्ती पो बुहारी !’

गुणगान उनले सधैं सुन्न पाइन् । तर, उनी भित्रभित्रै कति पिल्सिएकी छन्, उनलाई बाहेक अरू कसैलाई थाहा छैन ।

कोही भन्छन्, ‘छोरी पाइहाली । बूढो कुरा परे राम्रोसँग बोलिहाल्छ । के गरोस् त, उसको बानी नै धेरै नबोल्नेछ ।’

भाउजूको बानी धेरै नबोल्ने भएको भए ? नहाँस्ने भएको भए ? भाउजूले दाइलाई वास्ता नगर्ने भएको भए ? घरको केही हेरविचार नगर्ने भएको भए ?

मैले धेरैपटक भन्छु, ‘भाउजू, छोड्न किन डराउनुहुन्छ ?’

‘कहाँ जाने म ? घरको हालत त्यस्तो छ । अब यही आफ्नो भाग्य सम्झेर बस्नुपर्छ,’ उनी एक सासमा भन्छिन्।

मलाई सबैले ‘भाउजू भड्काइस्’ भनेर गाली गर्छन् । तर, म जे देख्छु, त्यसले मेरो रगत उम्लिन्छ । फेसबुकमा अरूको एनिभर्सरी, जन्मदिनका फोटो हेरेर खिन्न मान्ने भाउजूलाई आफ्नो बिहेको फोटो कहाँ छ भन्ने पनि थाहा छैन । भोलि छोरी ठूली भएर आमा र बुबालाई प्रश्न गरी भने ? ‘बिहेको फोटो हेर्छु नि’ भनी भने ?

यस्ता अरू पात्र पनि छन् । उनीहरूलाई देख्नेबित्तिकै म ‘भाँड्ने’ काम गर्छु । ‘बाँदरले आफ्नो घर नि बनाउँदैन, अरूको पनि बन्न दिँदैन’ भन्ने डायलग धेरैपटक खाइसकें । यस्ता सम्बन्ध र यस्ता पात्रहरूलाई म बाँचुन्जेल भाँडिरहन्छु ।

आफ्ना सासू, ससुरा, देवर, देवरानी सबैप्रतिका कुण्ठा पोखिसकेपछि फेरि उनीहरू नै भन्छन्, ‘माया त एकदम गर्नुहुन्छ श्रीमान्ले तर कहिलेकाहीँ कराउने बानी छ । म पनि त कराउँछु नि ! कसैको नेचर नै यस्तो हुन्छ, अब अलिअलि सम्झौता त गर्न परिहाल्यो नि !’

‘होइन, मेरो सासू मम्मी र बुबा त घरको आमा–बाबाभन्दा बढी माया गरिसिन्छ । कस्तो फ्रिडम दिसिन्छ । तर, आफैंलाई अप्ठ्यारो लाग्ने के, केही कुरा भन्नुपर्दा ! धेरै ढिलोसम्म घर नपुग्दा आफैंलाई कस्तो–कस्तो लाग्ने के !’

म आफ्नो जिन्दगी र स्वतन्त्रता बिर्सन चाहन्नँ । बिहे गर्ने रहर मलाई पनि छ । म पनि बच्चा जन्माउन चाहन्छु । म पनि आमा बन्न चाहन्छु । जिन्दगीमा पाइने हरेक अनुभव बटुल्न चाहन्छु । तर, आफ्नो स्वतन्त्रताको घाँटी निमोठेर म कुनै घर सजाउन सक्दिनँ । आफ्ना खुसी र इच्छाहरू मारेर ठडिएको त्यस्तो घर मेरा लागि घर हुनेछैन ।

म सोच्छु— एकपटक पाएको जिन्दगी घुमेर, रमाएर, नयाँ ठाउँ र मानिस भेटेर बिताऊँ । मलाई कसैकी श्रीमती, बुहारी, नन्द–देवरकी भाउजू बनेर यो जीवन बिताउन मन छैन । मन भन्छ— जा घुम् । बाँच् आफ्नो जिन्दगी । बाँकी म सम्हाल्छु ।

त्यसैले म यो बाटोमा छु । यतिन्जेलसम्म हिँड्दा थुप्रै अपमान, तिरस्कार र अवहेलना भोग्नुपरेको छ । र, यो क्रम रोकिनेछैन । समाजले बिहे नगरेकाहरूलाई बहिष्कारको नजरले हेर्छ । समाजलाई मेरो खुसीबारे न कहिल्यै कुनै मतलब थियो न हुनेवाला नै छ । एउटी अविवाहित केटीलाई समाजमा अटाउनका लागि विवाहवाला परीक्षा पास गर्नुपर्छ भने म त्यस्ता हरेक परीक्षा बहिष्कार गर्छु । मलाई बाल !

मेरो एउटा ‘रेकरिङ ड्रिम’ छ— सबै जना तयार भएर बसेका । म पनि सजिएकी हुन्छु, बेहुली बनेर । तर, जन्तीको बाजा सुनेपछि मलाई एन्जाइटी सुरु हुन थाल्छ । रातो सारी, घुम्टो, मेकअप मलाई भारी लाग्छ । गहनाले मेरो घाँटी निमोठिएको जस्तो हुन्छ । जन्ती आइसकेको खबरले म झन् आत्तिन थाल्छु । के गरौं, कसो गरौं हुन्छ । म बसिरहेको ठाउँबाट उठ्न खोज्छु, सक्दिनँ । जब सबै जन्ती हेर्न गइरहेका हुन्छन्, म सबै छोडेर कता–कता अन्तै पुग्छु, यो समाजबाट धेरै टाढा । मनमा सन्तोष आउँछ । भित्रबाट मेरो आत्मा बोल्छ— कुनै हिन्दी सिनेमामा झैं— ‘यु डन्ट वान्ट दिस !’

(शनिबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करण ‘शनिबार विशेष’बाट ।)

प्रकाशित : कार्तिक २१, २०७७ १९:१४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गणितको गोलचक्कर

शिक्षा रिसाल

भनिन्छ— संसार गणितीय छ । प्रकृतिका नियमहरू गणितको हिसाब वरपर घुम्छन् । ग्रह, तारा र अरू आकासीय पिण्डहरू गणितका नियम पछ्याउँछन् । दैनिक जीवनका भागदौड, सुख–दुःख, सफलता, असफलता सबै गणितीय छन् । केही अमूर्त कुराहरूबाहेक सबै चीजको हिसाब निकाल्न सकिन्छ ।

हुन पनि जिन्दगी ‘प्लस–माइनस’ को लेखाजोखा न हो । यिनै चिह्नहरूले हाम्रा पाइलाहरू डोर्‍याउँछन् । सायद गणित हुँदैन थियो भने जीवन भद्रगोल हुन्थ्यो । पानाभरि केरकार गरेको हिसाबजस्तो । मानव प्रजाति सधैं खुसी, सफलता र आनन्द जोड्न खोज्छ, गुणन गर्न खोज्छ । असफलता, दुःख र वेदना भने घटाउन खोज्छ, भाग गर्न खोज्छ । यस्तो लेखाजोखाले जीवन सन्तुलित पार्न खोज्ने मानवीय चेष्टालाई गणितका चिह्नहरूले सघाउँछन् ।

कतिलाई साधारण लाग्ने गणित मेरा लागि भने जीवनभरको बोझ हो । सायद त्यसैले पनि मेरो जीवनको गणित भद्रगोल छ । कसैले सुल्झाउनै नसक्ने इक्वेसन (समीकरण) बनेको छ । यताबाट यो घटाएर त्यो जोड्न खोज्छु तर हिसाब सधैं माइनसमा मात्र आउँछ । म आफैं एउटा सुल्झिन नसक्ने इक्वेसन हुँ । आइन्स्टाइनले ब्रह्माण्डका नियम समेट्ने ‘इ बराबर एमसी स्क्वायर’ त बनाए तर किन मानव जीवनका आरोह–अवरोह सुल्झाउने हिसाब बनाएनन् ? ‘द थियरी अफ एभ्रिथिङ’ किन बनाउन सकेनन् ? वैज्ञानिकहरूले भौतिकशास्त्रका हिसाबहरू आविष्कार गर्दा किन मनशास्त्रका हिसाब सुल्झाउन सकेनन् ? अहँ ∕ गणित सबथोक हुँदै होइन ।

‘ओहो ∕ एक हप्तामा एसएलसीको जाँच छ । म्याथ थोपो केही आउँदैन । अझ अप्सनल म्याथ पनि छ । एसएलसी पास भइएन भने अगाडि पढ्न पाइँदैन । कति धेरै आत्तिइसकें म । ट्युसन कोसँग पढ्ने ? कसरी पास हुने ? केही थाहा छैन । म रुन थाल्छु । निस्सासिन थाल्छु । अनि ऐंठन हुन्छ । बल्ल–बल्ल ऐंठनबाट निस्कन्छु ।’

यो मैले देखिरहने ‘रेकरिङ ड्रिम’ हो । वास्तविकतामा मैले एसएलसी पास गरिसकें— धेरै वर्षअघि । तर, गणितको त्यो भूतले मलाई अहिले पनि बेला–बेला सपनामा तर्साइरहन्छ । हाउगुजी गणितले मेरो पिछा छाड्दै छाड्दैन ।

मलाई अझै याद छ— समाचारको त्यो शीर्षक— ‘एसएलसी फेल भएपछि छोरी १८ वर्षकी हुन्छे ।’

कसले लेखेको याद छैन तर एसएलसी फेल हुने केटीहरू अगाडि पढ्न पाउँदैनन् र परिवारले बिहे गरिदिन्छन् भन्ने समाचारको अभिप्राय थियो । हाम्रो कक्षाका विज्ञान शिक्षकले ‘यो हेडलाइन पढ्यौ नि तिमीहरूले ?’ भनेर खिस्याएको अझै याद छ । मेरो मन त्यतिबेला अमिलो भएको थियो ।

हाम्रो स्कुलमा ‘ट्यालेन्टेड’ विद्यार्थी उही हुन्थे, जसको गणित र विज्ञानमा दखल हुन्थ्यो । बाँकी अंग्रेजी, नेपाली, सामाजिक शिक्षा, लेखा, जनसंख्याजस्ता विषय त ‘सौता’ का छोराछोरीजस्ता हुन्थे । ती विषयहरू अल्पसंख्यक र सीमान्तकृतजस्ता हुन्थे । ती विषयमा राम्रो नतिजा ल्याएको खासै महत्त्व हुँदैनथ्यो । जो गणितमा कमजोर छ या फेल हुन्छ, ऊ कमजोर विद्यार्थी हो । उसलाई केही आउँदैन । न वादविवाद प्रतियोगितामा भाग लिन पाउँछ न हाजिरीजवाफमा । गणितमा आलु खानेहरू नाच्न र गाउन मात्रै पाउँथे ।

नर्सरीदेखि माथि–माथि चढ्दै जाँदा गणितप्रतिको बुझाइ बिस्तारै खिइँदै–खिइँदै गयो । कक्षा ४ र ५ मा पुगिसक्दा स्थितिले भयानक रूप लिइसकेको थियो । त्यतिबेला विद्यालयका लागि यस्ता बच्चाबच्ची निल्नु न फाल्नु हुन्थे । कक्षा १ मा पढ्दा म्याथ पढाउने मिसको थप्पड खाएकी थिएँ । मेरो पोक्चो सेतो गाला रातो भएको थियो । त्यतिबेला जोड–घटाउ सिकाइरहेकी थिइन् मिसले— त्यो सापटी लिने वाला । मेरो दिमागले भ्याएन । सायद मिसलाई लाग्यो— एक थप्पड लगाएपछि यसले सिक्छे । कतिले सिक्छन् पनि तर मैले भने त्यसपछि झन् गणित कहिल्यै सिक्नै सकिनँ । त्यो थप्पडले दिमागको ढक्कन सधैंका लागि बन्द गरिदियो । समय बित्दै गयो । क्लास चढ्दै गएँ । फस्ट टर्म, सेकेन्ड टर्ममा फेल भए पनि फाइनलमा पास हुन्थें या गराइन्थें । फेल भएर क्लास दोहोर्‍याउन भने कहिल्यै परेन ।

पहिले–पहिले जाँच सकिएर कक्षा पुनः सुरु हुँदा प्रायः विषयका सरहरूले परीक्षामा आएको विषयगत अंक सुनाउने गर्थे । कतिले जाँचका कपी नै कक्षामा ल्याएर देखाउँथे । केरकार गर्थे । केरकार गर्दा कतिले धुलाइ पनि भेट्थे । रिपोर्टकार्ड त पछि आउँथ्यो । सर उत्तरपुस्तिकाको बन्डल लिएर कक्षा कोठामा छिर्दा सबैको मन चिसो हुन्थ्यो । लद्दु विद्यार्थी ‘धुलाइ भेटिने भयो’ भन्ने चिन्तामा हुन्थे । औसत विद्यार्थी ‘गाली भेटिने भयो’ भन्ने चिन्तामा हुन्थे । पहिलो र दोस्रो हुने विद्यार्थी एक–अर्काले उछिने भन्ने चिन्ताले खिइन्थे ।

सरहरूले आ–आफ्ना विषयको नम्बर सुनाउने चलन थियो । मलाई अरू विषयका नम्बर सुन्दा साह्रै आनन्द लाग्थ्यो । तर, जब गणितका सरले नम्बर सुनाउने घोषणा गर्थे, त्यतिबेला लाग्थ्यो— जिन्दगीमा यस्तो भयानक दिन कहिल्यै नआओस् । मेरो मनोविज्ञान पूरै ‘कम्प्लिकेटेड’ थियो । स्थितिले भयानक रूप कक्षा ५ मा पुग्दा लियो । गणितमा शून्य आयो । हो— जिरो । तर, म एक्ली थिइनँ । अरू दुई जना पनि थिए । बेइज्जतीको पराकाष्टा एक्लैले सहनु परेन । शून्यमा साथ दिने केही अरू साथी भए पनि त्यो ठूलो लज्जाबोध थियो मेरा लागि । म झन्–झन् चुपचाप हुँदै गएँ ।

गणितमा सय ल्याउने पनि थिए । उनीहरू पनि शून्यदार थिए तर सान बेग्लै थियो । शून्यले जीवनमा इन्ट्री मारेको त्यो पहिलो अनुभव थियो । शून्य जब एक्लै आउँछ, पीडा लिएर आउँछ । शून्य जब साथीभाइहरूसँग आउँछ, खुसी लिएर आउँछ । कक्षाहरू चलिरहे । सर, म्याडमहरू गाली गरिरहन्थे, बेइज्जत गरिरहन्थे । कक्षाका अरू साथीहरू हाँसिरहन्थे, हाम्रो हौसला टुटिरहन्थ्यो । हामी अल्पमतहरू यत्तिकै अरूको नजरबाट हराइरहन्थ्यौं ।

गणितको यो डर हरेक वर्ष बढ्दै गयो । झन्–झन् तर्साउन थाल्यो । ‘यो वर्ष त ध्यान दिएर सिक्छु’ भन्थें तर हरेक वर्ष उही हाल हुन्थ्यो । कहिले बिरामी भएर हप्तौं कक्षा छुट्ने, कहिले पढाएको नबुझ्ने । नेपाली, अंग्रेजीलगायत विषयमा भने म राम्रै थिएँ । तर, गणितका कारण म सधैं कमजोर विद्यार्थीको दर्जामा सूचीकृत भइरहें ।

म साथी लक्ष्मीसँगै कक्षाको पहिलो बेन्चमा बस्थें । उसको पनि गणित भद्रगोल थियो । तर, उसको जिन्दगी पनि गणितले रोकिएन । अहिले यूकेमा मस्त जीवन बिताइरहेकी छे । ८ कक्षा पुगेपछि हामी ‘कमजोर’ विद्यार्थीहरूको दुःख दुई गुणा भयो । किनभने थपिएको थियो अर्को हाउगुजी— अप्सनल म्याथ । वैकल्पिक भनेपछि विद्यार्थीले छान्न पाउनुपर्ने हो तर हाम्रो स्कुलमा छान्न दिइएन । मेरी दिदीलाई मभन्दा पहिले अप्सनल म्याथ छान्न दिइएको थियो । कारण— ऊ पनि मजस्तै गणितले तर्सिन्थी । सहन नसकेपछि उसले एक दिन उत्तरपुस्तिकामै अंग्रेजीमा प्रधानाध्यापकलाई चिठ्ठी लेखी—

‘प्रिय सर,

मैले जति कोसिस गर्दा पनि दिमागमा यी कुनै प्रश्न घुसेनन् । मलाई केही गर्न आएन । हजुरलाई थाहै छ, मेरो कम्पल्सरी म्याथ नै राम्रो छैन । दुई–दुईवटा म्याथको बोझ म कसरी सहन सकूँ ? यही एउटा विषयमा अल्झिरहने हो भने म जिन्दगीमा कहिल्यै पास हुन सक्दिनँ । मेरो अरू विषय पढ्ने र अघि बढ्ने सपना यही अप्सनल म्याथले निर्धारण गर्छ भने ठीकै छ । तर, म यसरी अड्किन सक्दिनँ । मलाई माफ गरिदिनुस् ।’

यो चिठीले सरलाई भावुक बनायो सायद । दिदीलाई अप्सनल अंग्रेजी विषय छान्न दिइयो । अनि जिन्दगी उसले भनेजस्तै ‘साइन ठिटा र कस ठिटा’ मा अल्झिएन । कम्पल्सरी म्याथ कनी–कनी जसोतसो पास गरी । दुर्भाग्यवश मैले त्यो सुविधा पाइनँ । किनकि दिदीजस्तो उत्तरपुस्तिकामा पत्र लेख्ने हिम्मत ममा थिएन । अगाडि गएर बोल्न पनि कहिल्यै सकिनँ ।

लाग्छ— गणित किताब र विद्यालयभन्दा पनि जीवनले सिकाउने रहेछ । नत्र दिनभरि काम गरेर साँझको जोहो गर्नेले भोकको हिसाब कसरी गर्न सक्थ्यो ? आज यति बचाइयो भने भोलि बिहानका लागि पनि पुग्छ भन्ने हिसाब कसरी गर्न सक्थ्यो ? मध्यम र उच्च वर्गका लागि गणित टाउको–दुखाइ भए पनि निम्न वर्गकहाँ ऊ नरम भइदिँदो रहेछ । विद्यालयको मुख पनि देख्न नपाएका र जीवनले सताएका ती मानिसहरू देख्छु र लाग्छ— गणित उनीहरूको टाउको–दुखाइको विषय होइन । भाग र घटाउ नै उनीहरूको गणित हो ।

ऐच्छिक (अप्सनल) गणितको कक्षामा को भित्तामा बस्ने भन्ने कुरामा सधैं लडाइँ हुन्थ्यो । भित्तामा बस्दा मलाई अलि सुरक्षित महसुस हुन्थ्यो । कुनामा बसेपछि गणितको गोली वर्षाबाट ओत मिल्छजस्तो लाग्थ्यो । भित्ताले ढाडस दिएजस्तो लाग्थ्यो । भित्ताको कान मात्र होइन, मन पनि हुने रहेछ ।

कम्पल्सरी र अप्सनलका कक्षा सुरु भए कि भावन्नै हुन्थ्यो । हाई आउँथ्यो, निद्रा लाग्थ्यो । पछि बुझ्दै गएँ— हरेक विद्यार्थीको एउटा कमजोर विषय हुने रहेछ । तर, अरू विषयमा हुने कमजोरीलाई सामान्य रूपमा लिइन्छ ।

‘बोर्डिङमा पढ्नेको नेपाली कमजोरी त भइहाल्छ नि !’

‘सरकारीमा पढ्नेको अंग्रेजी कमजोर त भइहाल्छ नि !’

तर, गणितमा फेल हुनेलाई कसैले सहानुभूतिको नजरले हेर्दैन ।

‘खासै दिमाग छैन जस्तो छ !’

‘दिमाग त आलु नै लिएर जन्मेको रहेछ !’

‘गणितमा कमजोर भए त जीवन बर्बाद हुन्छ !’

गणित यस्तो भाँडो हो, जसको बिर्को खुल्यो भने त्यो जस्तो सजिलो केही हुँदैन (रे) ∕ तर, ढक्कन खुलेन भने जे गरे पनि केही साध्य लाग्दैन । स्वयं गणितेश्वर महादेव भगवान् आएर तथास्तु भने पनि यसको ढक्कन खुल्दैन । कोही एक जना गणितमा कमजोर हुँदैमा पृथ्वीले सूर्य परिक्रमा गर्न ४०० दिन लगाउँदैन ।

कोही एक जनाले ‘साइन ठिटा’ र ‘कस ठिटा’ का सूत्रहरू कण्ठ नपार्दैमा प्रकाशले सूर्यबाट पृथ्वीमा आइपुग्न १५ मिनेट लगाउँदैन । कोही एक जनाले ज्यामितिका कोणहरू नमिलाउँदैमा ग्रहहरू आफ्नो कक्षबाट निस्केर एक–आपसमा ठोक्किँदैनन् र सौरमण्डल विनाश हुँदैन ।

सबै प्रकृतिका नियमहरू गणितीय नै छन् । तर, यसको मतलब यो होइन कि सबै मानिस गणितका धुरन्धर हुनुपर्छ । ‘कमजोरीमा अल्झिएर बस्नुभन्दा आफ्नो क्षमताका अरू चीजमा ध्यान देऊ’ भनेर कसैले भनिदिए पनि सायद राहत मिल्थ्यो । अहिले पनि गणितको अवस्था उस्तै छ, जस्तो मेरो स्कुले जीवनमा थियो । हुन त ग्रेडिङ प्रणाली आएपछि फेलको डरबाट अलिकति राहत त मिल्यो होला ।

धेरै पछि थाहा भयो— हामी कमजोर विद्यार्थीलाई किन मन लागेको विषय छान्न दिइएको रहेनछ भनेर । विद्यालयले हामीलाई ‘फेल हुने’ सूचीमा राखेको रहेछ । अंग्रेजीमा भन्नुपर्दा ‘ब्ल्याकलिस्ट’ । एउटा विषय बदल्दा विद्यार्थीले पाउने मानसिक राहतबारे विद्यालयले कहिल्यै बुझ्न सकेन ।

एक दशक मानसिक यातनाको फाइनल एसएलसी थियो । फाइनलमा ‘साइन ठिटा’, ‘कस ठिटा’ लगायतका बलवान प्रतिद्वन्द्वीहरूसँग लड्नु थियो । फाइनल खेल सोचेजस्तै कठिन र संघर्षमय रह्यो । जसोतसो खेल सकें । केही वर्षअघि गणितमा शून्य ल्याएको मान्छे एसएलसीमा पास हुन्छु भनेर सोचेकी थिइनँ । म मात्र होइन, परिवार र विद्यालयको पनि मप्रति केही आशा थिएन । म मानसिक रूपमा तयार थिएँ— जे पर्ला टर्ला । फेल हुँदैमा असफल भइने होइन भन्दै चित्त बुझाएँ । रिजल्ट नआउँदासम्म भने दिनरात साह्रै कठिनले बिते ।

रिजल्ट आयो । गोरखापत्रमा सिम्बोल नम्बर देखियो । म पास भएछु । अचम्म लाग्यो । मेरो उत्तरपुस्तिका जाँच्नेले पक्कै ५–१० नम्बर थपिदिएको हुनुपर्छ । त्यही थपिदिएको नम्बरका आडमा म कलेज जान पाएँ । अगाडि पढ्न पाएँ । जिन्दगीले अर्कै मोड लियो । म सफल/असफल के भएँ, थाहा छैन तर फेलचाहिँ भइनँ । नतिजापछि सबै घनघोर अचम्मको दलदलमा जाकिए । एक दशकको फाइनल खेल ड्र भएको रहेछ । पेनाल्टी सुट आउटमा एक गोलले जितेजस्तै लाग्यो । गणित मेरो अन्तिम रोजाइ भए पनि गणित शिक्षक मन पर्नुहुन्थ्यो । केही वर्षअघि उहाँलाई न्युरोडमा हिँडिरहेका बेला भेटेकी थिएँ ।

‘सर चिन्नुभयो ?’

‘अँ चिनें !’

‘नाम भन्नुस् त !’

‘शिक्षा । किन नचिन्नु तिमीलाई ?’

‘जिन्दगीकै सबभन्दा ल्वाँदे विद्यार्थीलाई कहाँ बिर्सनु सर, होइन ?’, मैले हाँस्दै भनेकी थिएँ ।

शिक्षकले कि धेरै धुरन्धर विद्यार्थीलाई सम्झिन्छ, कि एकदमै कमजोर । औसतहरूको अस्तित्व मध्यमवर्गीय जस्तै हो— न तल झर्न सक्ने, न माथि उक्लिन सक्ने !

कमजोर र निम्छरो भएर पनि म कसैको सम्झनामा त छु !

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७७ १०:३२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×