हुइयाँ मोह : जिउँदै श्रद्धाञ्जली- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

हुइयाँ मोह : जिउँदै श्रद्धाञ्जली

यथार्थ नबुझी हल्लाकै भरमा कसैको मृत्युको समाचार फिँजाइदिन्छौँ । अरू काम ढिलो–ढिलो गरे पनि कसैलाई श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्नचाहिँ हामी निकै हतारिन्छौं ।
लीला लुइटेल

अङ्ग्रेजीको ‘क्राउड बिहेभियर’ पदावलीको प्रकृति र विशेषता केलाउँदा यो नेपालीमा प्रचलित ‘हुइयाँ’ शब्दसँग मेल खाने देखिन्छ । अहिलेको विद्युतीय सञ्चारको युगमा हुइयाँ आतङ्कको नेतृत्व त अनलाइन पत्रिका तथा युट्युबहरूले लिएको अनुभव सबैले गरेकै हुनुपर्छ ।

उच्चशिक्षित र चेतनशील भनिएका कतिपय व्यक्ति पनि आफ्नो सामान्य विवेकसम्म प्रयोग नगरी हुइयाँकै पछि दौडेको दृश्य हाम्रा लागि नौलो होइन । अहिले कोभिड भाइरसको दबदबाका कारण सिङ्गो मानवजाति आतङ्कित भएका बेला अनि २०७२ को भूकम्पका बेला पनि हाम्रो हुइयाँप्रेम सबैले अनुभव गरेकै हो ।

हुइयाँको यसखाले महामारीले नेपाली साहित्यलाई पनि बेलाबेला आतङ्कित बनाएको देखिन्छ । काँधमा काँध मिलाएर हिँडेको व्यक्तिबारे पनि अन्टसन्ट एवं हावादारी कुरा लेखिदिने, महिलालाई पुरुष तथा पुरुषलाई महिला भनी सगर्व घोषणा गरिदिने, एउटा विधा तथा भाषाको पुस्तकलाई अर्कै विधा र भाषाको भनिदिएर लामै विश्लेषणका साथ पाण्डित्य छाँटिदिने, एउटा देशको नागरिकलाई अर्कै देशको नागरिक बनाइदिने आदि अनेक हुइयाँदारी सन्दर्भ त नेपाली साहित्यका पाठकलाई जानकारी नभएको होइन ।

हुइयाँको यसखाले आतङ्कले कतिपय साहित्यकारलाई जीवितै श्रद्धाञ्जली दिन गरेको प्रतिस्पर्धात्मक स्थितिसँग पनि हामी कोही अपरिचित छैनौँ । कविवर माधव घिमिरेले यस संसारबाट बिदा लिएको २०७७ भदौ २ गते हो तर हामीमध्ये अधिकांश साहित्यप्रेमीले माधव घिमिरेलाई २०७४ जेठ १४ मै श्रद्धाञ्जली प्रकट गरिसकेको यथार्थ सबैको सम्झनामा ताजै हुनुपर्छ । अझ पछि परिएला कि भन्ने डरले उनलाई श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्न युद्धस्तरको प्रतिस्पर्धा नै चलेको हो त्यसबेला । अरू त अरू भइगए, मुलुककै मुख्य जिम्मेवार पदमा आसीन गृहमन्त्रीले समेत हुइयाँकै भरमा हतारिएर श्रद्धाञ्जली प्रकट गरेका बेला हाम्रो हुइयाँ मोह नराम्रैसँग छरपस्ट भएकै हो ।

गृहमन्त्रीको यस कार्यलाई उनका भक्तहरूले साहित्यकारप्रति देखाएको आस्थाका रूपमा व्याख्या गर्न पनि सक्लान्, तर सिङ्गो मुलुकको गृहमन्त्रीको पदमा आसीन एउटा जिम्मेवार व्यक्तिले हुइयाँकै भरमा यति हतारिएर समवेदना प्रकट गर्नुअघि वस्तुस्थितिबारे यथार्थ जानकारी लिनुपर्थ्यो कि पर्दैनथ्यो ? यदि उनी आफूलाई साहित्यकारप्रति आस्था राख्ने संवेदनशील व्यक्तिका रूपमा चिनाउन लालसा राख्ने व्यक्ति थिए भने उनी स्वयं माधव घिमिरेका घरमा पुगेर वस्तुस्थितिको जानकारी लिनु र सम्बद्ध परिवारलाई समवेदना प्रकट गर्नु उनको कर्तव्य थियो । त्यति गर्न नसके पनि परिस्थिति बुझ्न कसैलाई पठाउन पनि सक्थे । यति गर्न उनी व्यक्तिकै स्तरमा त सक्षम थिए भने एउटा जिम्मेवार पदमा आसीन अनि सिङ्गो सरकारी साधन एवं सुविधा जुनसुकै बेला जस्तोसुकै अवस्थामा परिचालन गर्न सक्ने हैसियतमा थिए उनी त्यतिबेला । यति पनि भएन रे लौ, एक कल फोन गरेर हल्लाको सत्यतथ्य बुझ्न त सक्थे नि ।

यसबाट हाम्रो साथमा राज्य छ भन्ने सन्देश सम्पूर्ण साहित्यकारमा प्रवाहित हुन सक्थ्यो । यसले व्यक्तिगत रूपमा उनी लोकप्रिय हुनुका साथै उनको प्रतिष्ठामा पनि बढोत्तरी हुन्थ्यो । यहाँ उनका भक्तहरूको प्रश्न हुन सक्छ— कुनै व्यक्तिको निधनमा मन्त्री जानु सम्भव हुन्छ त ? यस प्रश्नको उत्तर मसँगचाहिँ यस्तो छ— माधव घिमिरे एउटा व्यक्ति मात्र नभई राष्ट्रबाटै सम्मान र भत्ता प्राप्त गरेका साहित्यकार हुन् । त्यसैले राष्ट्रको एउटा जिम्मेवार व्यक्तिले उनीप्रति गर्नुपर्ने औपचारिक कर्तव्य पनि थियो त्यो । देशको गृहमन्त्रीजस्तो पदमा आसीन मुख्य जिम्मेवार व्यक्ति त यसरी हुइयाँको पछि दौडन्छन् भने अरूको त के कुरा गर्नु र खै ?

यसरी जिउँदै श्रद्धाञ्जली पाएपछि माधव घिमिरेले यस्तो अभिव्यक्ति दिएका थिए :

अचम्म भो, अचम्म भो, अचम्म भो

यही जुनीमा अर्को जुनी पाएँ

लाखलाख नेपालीको माया पाएँ ।

जिउँदै श्रद्धाञ्जली पाउने व्यक्तिहरूमा माधवप्रसाद घिमिरे मात्र एक्ला साहित्यकार होइनन् । जनकविकेशरी, गायक धर्मराज थापा तथा साहित्यकार भीमनिधि तिवारीजस्ता साहित्यकारले पनि जीवितै छँदा श्रद्धाञ्जली पाएका रहेछन् ।

२०११ सालतिर प्रशासनिक कामको जिम्मा लिएर धर्मराज थापा मुस्ताङको सेरोफेरोमा गएका रहेछन् । लोकगीतको सङ्कलन तथा अनुसन्धान गर्ने अभीष्टबाट प्रेरित भई त्यतिबेला उनको बसाइ त्यता अलि लामै भएछ । यता काठमाडौँमा ‘समाज’ नामक पत्रिकाले उनको निधन भएको समाचार छापेर श्रद्धाञ्जली दिन भ्याइसकेछ । पछि नरप्रताप थापा कामविशेषले पोखरा गएका बेला त्यहाँ धर्मराज थापालाई देखेर जिल खाएछन् । उनले धर्मराज थापालाई काठमाडौँमा उनको मृत्यु भइसकेको भनेर पत्रिकामा समाचार छापिएको कुरा बताएछन् । त्यसको केही समयपछि धर्मराज थापा काठमाडौँ आएर भूगोलपार्कमा एउटा कार्यक्रम गरी आफू जिउँदै रहेको जानकारी दिएछन् । गोविन्द लोहनीको सभापतित्वमा भएको सो कार्यक्रममा धर्मराज थापाले छाती ठोक्दै ‘म मसानबाट ब्युँझेर आएको एउटा मुर्कट्टा हुँ’ भनेर भाषण गरेका थिए रे । धर्मराज थापा स्वयंले एउटा रेडियो अन्तर्वार्तामा यस घटनाको बेलिविस्तार लगाएको यस पङ्क्तिकार स्वयंले सुनेको हो ।

२०२१ साल जेठ ३१ गते साहित्यकार बालकृष्ण समले अर्का साहित्यकार भीमनिधि तिवारीको देहान्त भएको हल्ला सुनेछन् । अझ एक जनाले त उनलाई ‘भीमनिधिको शव पशुपति लगेको मेरै आँखाले देखेको हजुर’ भनेर सुनाइदिएछ । यो सुनेर अत्यन्त दुःखी भएका सम भीमनिधिको परिवारलाई समवेदना प्रकट गर्न तुरुन्तै उनको घरमा पुगेछन् । त्यहाँ पुग्दा चिरिच्याँट्ट परेर बसेकी भीमनिधिकी छोरी बेन्जुले प्रसन्नतापूर्वक आफूलाई स्वागत गरेको देखेर सम तिल्मिलाएछन् र ठाडै खुट्टा घरबाहिरबाटै फर्किन खोजेछन् । सम र बेन्जुको वार्तालाप सुनेर ‘को आएछ’ भनी बुझ्न भीमनिधि स्वयं बाहिर निस्कँदा समलाई देखेछन् । भीमनिधिले बोलाएर भित्र लगेपछि पनि कति बेरसम्म त सम बोल्नै सकेनछन् । निकै बेरपछि सानो स्वरमा समले ‘यो टोलमा भीमनिधि तिवारी भन्ने अर्को मान्छे पनि छ’ भनेर सोधेछन् र अन्त्यमा दुःखी हुँदै आफू त्यहाँ आएको कारण बताएछन् । यस यथार्थ घटनाका आधारमा सम, तिवारी र बेन्जुका बीच छोटोमिठो संवादको आयोजना गरी साहित्यकार बेन्जु शर्माले ‘सत्य घटना’ शीर्षकमा दुई दृश्यको एउटा नाटक पनि लेखेकी छन्, उक्त नाटक २०२१ साल भदौको रूपरेखा (वर्ष ५ पूर्णाङ्क ५३/७) पत्रिकामा प्रकाशित छ ।

जीवितै छँदा मृत्युको हल्ला गरिएका अर्का साहित्यकार लव गाउँले पनि हुन् । ‘यो हल्लैहल्लाको देश हो’ कविताका सर्जक भूपि शेरचनलाई २०३९ सालतिर लव गाउँलेले संसार छोडेको कुरा कसैले सुनाइदिएछ र उनी सोधपुछ गर्न थालेछन् । उक्त हल्ला सुनेर लव गाउँलेका मित्र गोविन्द गिरी प्रेरणा सत्यतथ्य बुझ्न तथा समवेदनाका लागि फोटो खोज्न भनी लव गाउँलेको अफिस पुगेछन् र त्यहाँ लव गाउँलेलाई देखेर जिल खाएछन् । लव गाउँलेको मृत्युको हल्ला यो एकपटक मात्र नभएर अर्कोपटक पनि चलेको रहेछ । २०४३ सालतिर उपचारार्थ मनमोहन अस्पतालमा रहेका बेला पनि लव गाउँलेको मृत्यु भएको हल्ला चलेछ । त्यतिबेला पनि उनलाई श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्न कतिपय साहित्यकारले फूलमालासमेत किनिसकेको जानकारी पाइन्छ ।

मिति ठ्याक्कै सम्झना भएन, २०४०–४१ सालतिर हुनुपर्छ, साहित्यकार सीता पाण्डे झापाबाट काठमाडौँ आउँदा सवारी दुर्घटनामा परेकी थिइन् एकपटक । त्यतिबेला उनको निधनको हल्ला नाटककार एवं कलाकार कुबेर गर्तौलाले यस पङ्क्तिकारलाई बडो दुःखपूर्वक सुनाएका थिए । यस्तै हल्ला सुनेर राजेन्द्र शलभ शोकसभाका लागि सरसल्लाह गर्न गोविन्द गिरी प्रेरणाको घरमा पुगेका थिए । पछि यो यथार्थ नभई हल्ला मात्र भएको थाहा पाएर दुवै जना तैँ चुप मै चुप भएर बसेका थिए । साहित्यकार कृष्णप्रसाद पराजुली उपचारार्थ अस्पतालमा भर्ना भएका बेला कसैले फोन गरेर म स्वयंलाई पनि मृत्युको खबर दिएको थियो । उनको घरपरिवारसँग नजिकको सम्बन्ध भएका कारण तुरुन्त फोन गरेर बुझ्दा उक्त खबर झूटो साबित भई त्यतिखेर हामीले सन्तोषको सास फेरेका थियौँ । यसैगरी अम्बर गुरुङ अस्पतालमा हुँदा मृत्युको हल्ला फैलिएर कतिपयले श्रद्धाञ्जली दिएको पनि हामीले बिर्सेका छैनौँ ।

हामी नेपालीको हुइयाँ प्रेम दर्साउन माथिका केही उदाहरण पर्याप्त छन् । अरू त अरू कसैको मृत्युको समाचार पनि हामी यथार्थ नबुझी हल्लाकै भरमा हल्ला फिँजाइदिन्छौँ अनि अरू काम अलि ढिलोढिलो गरे पनि कसैलाई श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्नचाहिँ हामी पछि परिएला कि भन्ने डरले असाध्यै छिटो गर्छौँ । स्रोत र सामग्रीको अभावका कारण समाजमा कहिलेकाहीँ यस्ता भ्रमहरू फैलिनुलाई स्वाभाविक रूपमा लिन सकिएला तर हामी अहिले एक्काइसौँ शताब्दीको विद्युतीय सञ्चारको युगमा छौँ । समाजमा फैलिएका यस्ता भ्रमहरू यथार्थ हुन् कि होइनन् भनेर निष्कर्ष निकाल्नका लागि हामीसँग पर्याप्त सामग्रीको सुलभता छ । यस्ता सामग्री अहिले प्रत्येक व्यक्तिले सहजतापूर्वक हत्केलामा खेलाउने मौका पाएका छन् । आफूलाई एक्काइसौँ शताब्दीको विद्युतीय सञ्चारको युगमा बाँचेकोे मान्छे भनेर गर्व गर्ने होड पनि हामीमा पर्याप्त छ । यसरी आफ्नै पहुँच र नियन्त्रणमा रहेको यति सर्वसुलभ सामग्री प्रयोग गरेर आफूलाई अद्यावधिक राख्न सक्ने स्थितिमा हुँदासमेत विवेकपूर्ण ढङ्गले यसको प्रयोग नगरी हुइयाँको पछि लाग्न मन पराउने यस्तो विरोधाभासपूर्ण स्थितिमा रहेका हामीलाई आउने पुस्ताले दिने विशेषण कस्तो होला कुन्नि ?

प्रकाशित : कार्तिक १५, २०७७ १३:१४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गीता : कति प्राचीन ?

महाभारत भीष्मपर्वको एउटा अंश हो– गीता अर्थात् भागवतगीता । तर, अधिकांश विद्वान् गीतालाई स्वतन्त्र रचना मान्छन् । आजसम्म थाहा भएअनुसार, इसाको सातौं शताब्दीमा गीता महाभारतको अंश भइसकेको थियो । सातौं शताब्दीअघि नै गीता अस्तित्वमा थियो भन्ने अर्को एउटा प्रमाणचाहिँ ह्वेनसाङको यात्रा वर्णन हो ।
भोगीराज चाम्लिङ

हाम्रो गाउँ (बोहेम्मा) मा एक जना बाजे हुनुहुन्थ्यो ब्रिटिस लाहुरे । उहाँलाई कहाँबाट कसरी प्रभाव पर्‍यो, म भन्न सक्दिनँ तर घरमा गीता राखेर सातामा दुई या तीन दिन बिहान–बिहान पूजापाठ र वाचन गर्नुहुन्थ्यो ।

एक जना मामाले मेरो कलिलो दिमागमा पनि उत्सुकता जगाइदिएकाले लाहुरे बाजेसँग गीता छ भन्ने थाहा पाएपछि पढ्न मागेँ । पूजा गर्ने दिन ल्याइदिने सर्तमा मलाई दिनुभयो । त्यसबखत गीतालाई बुझ्ने क्षमता ममा थिएन तर केही कुराचाहिँ दिमागमा अवश्य छाप बसेको थियो— कर्म गर फलको आशा नगर ! जे भयो राम्रो भयो, जे हुँदै छ राम्रो हुँदै छ र जे हुनेछ राम्रो हुने ! आत्मा अविनाशी छ ! भक्ति गर भक्ति इत्यादि ।

मेरो बुझाइ थियो— आशा नगरे पनि कर्मको फल त पाइहालिन्छ, त्यसैले गीता ठीकै भन्दै छ । गीताले राम्रो हुनेछ भन्ने कुरासँगचाहिँ म आफ्नो दुःखको अन्त्य हुने आशा गर्थेँ । त्यसैले यो कुरा पनि ठीक छजस्तो लाग्थ्यो ! तर, कुरा यति सरल कहाँ रहेछ र ?

...

महाभारत भीष्मपर्वको एउटा अंश हो गीता अर्थात् भागवतगीता । तर, अधिकांश विद्वान् गीतालाई स्वतन्त्र रचना मान्छन् । आजसम्म थाहा भएअनुसार, इसाको सातौं शताब्दीमा गीता महाभारतको अंश भइसकेको थियो (एम. विन्टरनित्ज, ए हिस्ट्री अफ् इन्डियन लिटरेचर, भोल्युम १, सन् १९२७, पृष्ठ. ४३८) । सातौं शताब्दीभन्दा पहिला नै गीता अस्तित्वमा थियो भन्ने अर्को एउटा प्रमाणचाहिँ ह्वेनसाङको यात्रा वर्णन हो ।

ह्वेनसाङको यात्रा वर्णनमा यस्तो पढ्न पाइन्छ— प्राचीन समयमा भारतको ‘स्थानेश्वर देश’ मा दुई जना राजा थिए । एकआपसमा लड्दालड्दा थकित भएका उनीहरूले युद्ध अन्त्य गर्ने सल्लाह गरे तर जनता मानेनन् । त्यसपछि एक जना राजाले ज्यादै बुद्धिमान र चतुर ब्राह्मणलाई पुस्तक लेख्न सुटुक्कै पहाडतिर पठाए । पुस्तक तयार भएपछि राजाले मन्त्रीलाई भने, ‘म भगवान्को अंश हुँ । मैले सपनामा यस्तोयस्तो स्थानमा पवित्र ग्रन्थ देखेँ, खोजेर ल्याऊ ।’ त्यो पुस्तक फेला पर्‍यो । जनतामा खुसियाली छायो । अनि राजाले जनताका नाममा सम्बोधन गरे, ‘जसले शत्रु सेनामाथि आक्रमण गरेर वीरगति प्राप्त गर्छ, उसले पुनः मान्छेको जुनी प्राप्त गर्नेछ । जसले ठूलो संख्यामा शत्रु सेना मार्छ, उसले स्वर्गको सुखभोग गर्नेछ’ (बुद्धिस्ट रेकर्ड अफ् द वेस्टर्न वर्ल्ड, भोल्युम १, सन् १८८४, पृष्ठ. ४८४–४८५) । गीतामा कृष्णले अर्जुनलाई प्रेरित गर्दै ‘या त मरेर स्वर्ग प्राप्त गर्छौ, या त युद्ध जितेर पृथ्वीमा भोग गर्छौ’ भनेकोसँग रत्तीभर फरक छैन राजाको यो सम्बोधनको सार । त्यसैले कौसाम्बीले राजाको आदेशमा तयार भएको त्यो ग्रन्थ गीता हो भनेका हुन् (मिथक और यथार्थ, सन् १९७६, पृष्ठ. २०) ।

विन्टरनित्जको विचारमा प्रारम्भमा गीता वीरगाथामा आधारित काव्य थिएन । युद्धको मैदानमा कृष्ण र अर्जुनबीच भएको ६५० श्लोकको जुन दार्शनिक संवाद छ, त्यो मूल कविले लेखेको होइन । सम्भवतः मूल गीतामा अर्जुन र रथ हाँक्ने कृष्णका बीचमा छोटो संवाद थियो होला तर ‘भगवान्’ कृष्णसँग अर्जुनको संवादका रूपमा थिएन (पृष्ठ. ४३७) ।

रिचार्ड गार्बेको विचारमा पनि मूल गीता धेरै छोटो थियो, पछि थपेर अहिलेको आकारमा आएको हो । त्यही क्रममा गीता १८ अध्यायको भयो (विन्टरनित्ज, पृष्ठ. ४३६) । महाभारतमा १८ पर्व हुनु, मुख्य पुराण १८ हुनु र गीता पनि १८ अध्यायकै हुनु संयोग मात्रै हो त ? पक्कै पनि होइन, किनभने ब्राह्मणहरूको मुख्य गोत्र १८ रहेकोले उनीहरूको दृष्टिमा १८ पवित्र अङ्क हो । त्यही भएर महाभारत युद्धसमेत १८ अक्षौहिणी सेनाबीच १८ दिन चलेको देखाइएको हो (कौसाम्बी, पृष्ठ. २०) । तर, यसभन्दा फरक कौसाम्बीचाहिँ गीतालाई संक्षिप्त प्राचीन धर्मोपदेशको विस्तार होइन, पूर्ण रूपमा नयाँ रचना हो भन्ने मान्यता राख्छन् (पृष्ठ. २१) ।

जहाँसम्म गीताको रचनाकालको कुरा छ, एकथरीका विचारमा गीता इसापूर्वको हो, अर्कोथरीको विचारमा इसापछिको । त्यसमध्ये कौसाम्बी मात्रै हुन्, जसले गीतालाई इसापछिको मान्छन् ।

श्लोकहरूको तुलनात्मक अध्ययन गर्दै बाल गंगाधर तिलकले गीताको रचना उपनिषद् र ब्रह्मसूत्रभन्दा पछाडि भएको बताएका छन् (श्रीमद्भागवतगीता रहस्य, सन् १९८८, पृष्ठ. ५३५) । सामान्यतया उपनिषद्काल भनेर इसापूर्व ८००–५०० लाई मानिने (आर्थर ए. म्याक्डोनेल, ए हिस्ट्री अफ् संस्कृत लिटरेचर, सन् १८९९, पृष्ठ. २०२) भएकाले गीताको रचना बढीमा इसापूर्व ५०० हाराहारीमा रचना भएको हो ।

गीतालाई इसापूर्व पाँचौं शताब्दीको रचना मान्ने एक मात्र विद्वान् हुन् राधाकृष्णन । उनका अनुसार, गीताबाट ‘भगवान्’ वासुदेवलाई प्रार्थना गरिएको श्लोक जस्ताको तस्तै सारेर बोधायनको कृति ‘गृहसूत्र’मा समावेश गरिएको छ । बोधायनको समय भनेको त्यस्तै इसापूर्व चौथो या पाँचौं शताब्दी हो । त्यसकारण गीताको समय इसापूर्व पाँचौं शताब्दी मान्दा गल्ती हुँदैन (इन्डियन फिलसफी, भोल्युम १, सन् १९२९, पृष्ठ. ५२३) ।

आर.जी. भण्डारकर पनि लगभग राधाकृष्णनकै हाराहारीमा गीतालाई कम्तीमा इसापूर्व चौथो शताब्दी पुरानो मान्छन् (राधाकृष्णन, पृष्ठ. ५२३) । काशीनाथ त्रिम्बाक तेलाङ पनि गीताले दिन खोजेको शिक्षा (विषय), शैली, छन्द (श्लोक) र आन्तरिक सन्दर्भहरूले गीताको रचनाकाल इसापूर्व ३०० भन्दा पहिले भएको विचार राख्छन् (म्याक्स मुलर, द स्याक्रेड बुक्स् अफ् इस्ट, भोल्युम ८, सन् १८८२, पृष्ठ. ३४) ।

राधाकृष्ण, भण्डारकर र त्रिम्बाकजस्तै रिचार्ड गार्बे र एसजी सरदेशाइको मत लगभग मिल्दोजुल्दो छ । गार्बेको विचारमा गीताको मूल स्वरूप इसापूर्व दोस्रो शताब्दीमा तयार भएको हो, वर्तमान स्वरूप चाहिँ सन् २०० तिर (राधाकृष्णन, पृष्ठ. ५२३) । सरदेशाइ पनि गीताको जन्म इसापूर्व २०० तिर तयार भए पनि इस्वी सम्वत्को सुरुदेखि २५० का बीचमा ‘कम्पाइल’ गरिएको मान्यता राख्छन् (मार्क्सिजम् एन्ड द भागवत् गीता, पृष्ठ. ६) ।

यी सबै विद्वान्हरूभन्दा फरक कौसाम्बीचाहिँ गीतालाई त्यति पनि पुरानो मान्दैनन् । उनका अनुसार, गीतामा जुन ‘कर्म–फल’ को सिद्धान्त छ, त्यो बौद्धमतको प्रभाव हो । त्यस्तै सांख्य, मीमांसादेखि पूर्ववेदान्त विचारधारासम्मको प्रभाव भएकाले गीताको रचनाकाल सन् १५० देखि ३५० का बीचमा भएको हो । त्यस्तै गीतामा जुन उत्कृष्ट शास्त्रीय संस्कृत भाषाको प्रयोग भएको छ, त्यो गुप्तकाल (सन् ३३५–४५५) भन्दा धेरै पहिलेको होइन (कौसाम्बी, पृष्ठ. १९) । यसरी इसापूर्व ५०० देखि सन् ३५० बीचको फराकिलो समयसीमाका बीचमा गीता रचना भएको विद्वान्हरूको अलगअलग मत रहेको छ ।

...

गीता खास वर्गको पक्षमा लेखिएको ‘भव्य’ रचना हो । गीता रचनाको खास पृष्ठभूमि पनि छ । इसापूर्व ७०० देखि इसापूर्व ५०० का बीचमा भारतको गंगा नदीको उपत्यकास्थित मगध (उत्तरी बिहार) राज्यमा फलामको आविष्कार भएपछि वनजंगल फँडानी भयो र कृषियोग्य जमिनको क्षेत्रफल बढ्यो । सडकहरू बने, ठूल्ठूला जहाजहरू बने, व्यापार र यातायात विस्तार मात्रै भएन, फड्को नै मार्‍यो । पैसामा आधारित अर्थतन्त्र फस्टायो । सहरको विकास भयो । जनसंख्या तीव्र गतिमा वृद्धि भयो । राजनीतिक परिवर्तनका कारण सोहीअनुसार प्रशासन आवश्यक भयो । उपनिषद्कालका जनजातीय राजतन्त्र र गणतन्त्रहरूको सट्टामा क्षेत्रीय राजतन्त्रहरू उदाए । नयाँ अर्थतन्त्रले बलियो केन्द्रीकृत राज्यको माग गर्यो । सैन्य क्षेत्रमा समेत व्यापक परिवर्तन आयो (सरदेशाइ, पृष्ठ. १०) ।

यही अवधिमा एकातिर शूद्र र वैश्य, अर्कोतिर ब्राह्मण र क्षत्रियका रूपमा तीव्र वर्गसंघर्ष चल्यो । शूद्रहरूको अवस्था भयानक थियो । उनीहरूलाई मान्छेमा गणना गरिँदैनथ्यो । मालिकले पिट्नु र मार्नु सामान्य थियो (सरदेशाइ, पृष्ठ. ७) । यसप्रकारको पृष्ठभूमिमा गीताको रचना भएकाले वर्गसंघर्षलाई मत्थर पार्न अनि क्षत्रिय राजतन्त्रका पक्षमा जनमत निर्माण गर्न गीतामा युद्ध, वर्णव्यवस्था, भक्ति र कर्म–फल सिद्धान्त इत्यादिमा व्यापक जोड दिइएको हो ।

तर महात्मा गान्धी, तिलक, रामानुज (१३औं शताब्दी), शंकर (८औं शताब्दी) जस्ता भारतका विशिष्ट विचारकका लागि जरुरी देखिएको गीता सर्वसाधारणका लागि चाहिँ जरुरी महसुस भएको देखिँदैन । सन्त कवीरलाई भागवतगीताको जरुरी भएन जबकि सर्वसाधारणका बीचमा सरल तर गहन उपदेश दिने उनका अनुयायी हिन्दु र मुसलमान दुवै थिए । तुकाराम, जयदेव अथवा चैतन्यजस्ता भारतका लोकप्रिय व्यक्तित्वहरूका काम र रचना गीतामा आधारित थिएन जबकि उनीहरू किसान र सर्वसाधारणका बीचमा लोकप्रिय थिए (कौसाम्बी, पृष्ठ. १६–१७) । किन विशिष्ट व्यक्तिले रुचाएको गीता जनसाधारणका पक्षपाती चिन्तकले जरुरी महसुस गरेनन् ? त्यसको कारण हो गीताको वर्गीय पक्षधरता ।

आफ्नो वर्गीय पक्षधरता खुलस्त हुने गरी गीतामा भनिएको छ— ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्रजस्ता चार वर्णीय भेदभाव ईश्वरले नै सृष्टि गरेको हो । अर्थात् गीता अमानवीय वर्णव्यवस्था कायम राख्न चाहन्छ । त्यसैले कौसाम्बी निर्धक्क भन्छन्— गीता भनेको उच्च वर्गका लागि ब्राह्मणद्वारा गरिएको रचना हो (कौसाम्बी, पृष्ठ. १८) । यही कारण विशिष्ट महापुरुषहरूका लागि गीता चाहियो तर अरूलाई आवश्यक भएन ।

गीताको प्रारम्भमा गणआधारित सामूहिक सम्बन्ध र सिद्धान्तमाथि भीषण प्रहार गरेर निजी सम्पत्ति र वर्गसम्बन्धलाई उच्च स्थान दिइएको छ । गीताले यही नयाँ व्यवस्थालाई सैद्धान्तीकरण गरेर गणआधारित व्यवस्थाका पक्षधरहरूबाट हुन सक्ने आलोचनालाई चुप गराउने प्रयास गरेको छ । गीताले खासमा गणआधारित सामूहिक लोकतन्त्र अन्त्य भयो, अब वर्गवैरभाव र शोषणको युग आयो ! गणआधारित नैतिकता र आचार–व्यवहारको अन्त्य भयो र वर्गसमाजको नैतिकता र आचार–व्यवहारको युग आयो भनेर घोषणा गरेको छ (श्रीपाद अमृत डाँगे, भारत : आदिम साम्यावाद से दास प्रथा तक का इतिहास, सन् २००८, पृष्ठ. १७५) ।

त्यस्तै एक सबैका लागि, सबै हरेकका लागि भन्ने जनजातीय जीवन र समाजको आदर्श हो (सरदेशाइ, पृष्ठ. २२) । तर, भारतमा गुप्त शासनकालमा समुद्र गुप्त (सन् ३३५–३८०) ले विशाल संख्यामा पन्जाब र राजपुतनाका जनजातीय अधिराज्यहरू मासेर क्षेत्रीय अधिराज्य खडा गरेका थिए । गीतामा श्रीकृष्णलाई यही नयाँ क्षेत्रीय अधिराज्यका पक्षपातीका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ (सरदेशाइ, पृष्ठ. २३) ।

डाँगे के पनि भन्छन् भने शोषणमा आधारित नयाँ व्यवस्थाको रक्षाका लागि प्रभुत्वशाली वर्ण अर्थात् ब्राह्मण र क्षत्रियहरू जे पनि गर्न तयार भए । उनीहरू धन, पशु, गाउँ, भूमि, दास र राज्य आफ्नो कब्जामा राखिराख्न जे पनि गर्न तयार भए । जस्तोसुकै युद्ध पनि गर्न तयार भए । आफ्नै वंश, गुरु अथवा जोकोहीका विरुद्ध युद्ध गर्न तयार भए । गीतामा कृष्णले अर्जुनलाई दिएको उपदेशको गुदी नै यही हो (पृष्ठ. १७८) ।

शूद्र र वैश्यले चुपचाप रगत–पसिना बगाउन छाडेर श्रम (कर्म) को फल खोजी गर्न थाले भने; जे हुँदै छ, राम्रो हुँदै छैन भने भने खैरियत रहँदैन भनेर पो कर्म गर फलको आशा नगर भनिएको रहेछ; जे हुँदै छ राम्रै हुँदै छ भनिएको रहेछ । त्यही भएर पो भक्ति गर भक्ति भनिएको रहेछ । त्यही भएर पो वर्ण (जात) व्यवस्था ईश्वरको सृष्टि भनिएको रहेछ ।

प्रकाशित : कार्तिक १५, २०७७ ११:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×