के थियो ग्लुकको मनोकांक्षा ?- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

के थियो ग्लुकको मनोकांक्षा ?

विप्लव प्रतीक

लुइस ग्लुकले यसपल्ट साहित्य विधामा नोबेल पुरस्कार पाइन् । साहित्यमा गरिमामयी मानिने पुरस्कार । मलाई विश्वास छ, ग्लुक भने पुरस्कार वा सम्मान होइन, नौलो कविताको खोजीमा रहेकी हुनुपर्छ ।

किन लेखिन् होला उनले, पहिलो कविता ? पहिचानका लागि ? समाज बदल्न ? वा आफ्नो मनमा भएका असङ्ख्य खुल्दुलीहरू मेट्न ? जवाफ पाउन मसँग उनीसम्म पुग्ने मार्ग छैन । तर, म निश्चिन्त भन्न सक्छु— उनले लेखिन् होला कविता आफ्नै वरिपरि भइरहेका मानवीय संवेदना, सम्बन्ध र असमानताहरूबारे अलौकिक दृष्टिबाट आफूले महसुस गरेका सोचलाई शब्दमार्फत व्यक्त गर्न । उनको कोमल हृदय समाजमा भएका विसङ्गति, सम्बन्धमा भएका अनौठा जटिलताहरूले आहत भए होलान्, तिनीहरू फर्मेन्ट भए होलान् समय र उनको संवेदनशीलतासँग, अनि सलिच्युडमा जन्मियो होला हृदयस्पर्शी कविता । र, मानिसहरूले आ–आफ्नो तरिकाले आफ्नो समाज र सम्बन्धलाई महसुस गर्न सकून् भन्ने आशय रह्यो होला उनको कविता तयार भइसकेपछि ।

कविताले नोबेल पाएको यो पहिलो घटना होइन । सन् १९०१ मा पाएका थिए सुल्ली पुधोम्मले पहिलो नोबेल । नोबेल अधिकारीहरूका अनुसार, उनले कवितालाई नयाँ आयाम दिएको कारणले उनी चुनिएका थिए त्यसका लागि । बुलन्द आदर्शवाद, कलात्मक पूर्णता एवं मन र ज्ञानको दुर्लभ सङ्गमका कारण उनलाई विशेष मान्यता दिइएको नोबेलले जनाएको थियो ।

सन् २०१६ मा बब डिलनलाई भने अमेरिकी बृहत् गीत परम्पराभित्र नौलो काव्य अभिव्यक्ति सिर्जना गरेको ठहर गरेर सम्मानित गरिएको थियो । र, रवीन्द्रनाथ टैगोरलाई सन् १९१३ मा नोबेल दिँदा भनिएको थियो, ‘उनले पूर्ण कौशलका साथ आफ्नो काव्यात्मक विचार प्रस्तुत गरेका छन् जसबाट गहिरो रूपमा संवेदनशील, नितान्त नौलो र सुन्दर पद्यहरूको जन्म भएको छ ।’ आखिर के हो कविता र के हुनुपर्छ कवितामा ? संवेदनशीलता मात्र काफी छ ?

भन्नेहरूले भन्छन्— कवितामा राजनीतिक चेत हुनुपर्छ । क्रान्तिका निम्ति हतियार हो कविता । भन्नेहरू यो पनि भन्छन् बिनासङ्गीत मनमै गुनगुन गर्ने मधुर गानझैँ मन्त्र हो कविता । कवितामा उपदेश हुँदैन, अहङ्कार हुँदैन, ईर्ष्या हुँदैन र हुँदैन घृणा पनि । बरु, त्यसलाई रूपान्तर गर्छ कविले प्रेममा । सारा वाद, सिद्धान्त र साम्राज्यभन्दा अलग हुन्छ कवि । भेटियोस् वा नभेटियोस् ऊ त जीवनभर खोजीमा रहन्छ र कामना गर्छ यो संसार युटोपियामा परिणत भएको । त्यसैले हो कि कवितालाई साहित्यको अमृत भनिएको ? र, नोबेलद्वारा सम्मानित अन्य विभिन्न कविहरूका कृतिबारे माथि उल्लेख गरिएझैँ संवेदनशीलता, आदर्श र मन एवं ज्ञानबीचको तादात्म्यलाई दोहोर्‍याइएको छ ।

लुइस ग्लुकका कविताहरूमा पनि उही संवेदनशीलता, उही आदर्श र उही मन एवं ज्ञानबीचको अद्भुत तालमेल छ । यौटा कवि पुरस्कार वा सम्मानको प्रतीक्षाभन्दा यौटा सुन्दर कविताको खोजीमा रहन्छ । उनको पुरानो कवितामा भनेकी पनि छन् उनले उहिले नै :

मनोकांक्षा

याद छ तिमीलाई, तिमीले साँचेका थियौ यौटा मनोकांक्षा ?

थुप्रै मनोकांक्षाहरू छन् मसँग पनि ।

त्यस दिन मैले तिमीसँग लुकाएकी थिएँ

पुतली उड्दै गर्दा मैले राखेको मनोकांक्षा । म सधैं सोचिरहन्थेँ

तिम्रा मनोकांक्षा के के थिए होलान् त्यतिखेर ।

त्यतिखेर मेरो मनोकांक्षाचाहिँ के थियो होला ?

मलाई याद छैन । सायद म फर्केर आउनेछु तिम्रैछेउ,

र, अन्तिम कालमा हामी दुवै फेरि सँगै हुनेछौँ ।

जसको चाह मलाई सधैँ भइरहन्छ, मैले त्यसैलाई आफ्नो मनोकांक्षा बनाएँ, मेरो मनोकांक्षा भन्नु नै कविता थियो ।

चर्चा खास ग्लुककै गर्नु छ अहिले । पुरस्कृत भएपछि उनका कविताहरू झन् पढिनेछन् । र, सम्भवतः भेट्नेछन् पाठकहरूले उनका कौशलयुक्त प्रस्तुति काव्यमार्फत । एउटा उदाहरणस्वरूप उनका कविताहरूमध्ये ‘अ फेबल’ :

यौटा नीतिकथा

दुई नारी आए

एउटै दाबाका साथ

बुद्धिमान राजाको चरणमा । दुई नारी,

तर बालक मात्र एक ।

राजालाई थाहा थियो

दुईमध्ये एक झूट बोलिरहेकी थिइन् ।

भने अनि राजाले ‘यस बालकलाई

बीचबाट चिरा पारौँ’, जसले गर्दा

कोही फर्किने छैन यहाँबाट रित्तो हात । उनले

निकाले आफ्नो तरबार ।

त्यसपछि, दुई

नारीमध्ये एकले

आफ्नो भाग छाडिदिइन्:

यो थियो

सङ्केत, र यौटा पाठ, उदाहरण ।

मानिलेऊ

तिमीले आफ्नी आमालाई देख्यौ

दुई छोरीबीच बाँडिएकी :

के गर्थ्यौ तिमी

उनलाई जोगाउन ?

कि अस्त हुने चाह आफैँभित्र हुर्काएकी हुनेथियौ ?–

जुन कुरो उनले पनि पहिचान गर्न सकून्

आफ्नो रक्तअंश को हो भनेर ?

चिनून् उनले कि यही हो मेरी छोरी जसले सहन सक्नेछैन

आफ्नी आमालाई दुई भागमा बाँड्न, चिर्न या चोइट्याउन ।

कवितालाई व्याख्याको खाँचो हुँदैन, विद्यालयमा जाँच दिँदा विद्यार्थीलाई र कापी जाँच्दा शिक्षकलाई बाहेक । कविता त महसुस गर्ने कुरा हो । र, कविताको नशा कविताका अम्मलीहरूलाई मात्रै थाहा हुन्छ । र, कविताको नशा लाग्न संवेदनशीलता चाहिन्छ । लेख्ने संवेदनशील अनि पढ्ने पनि संवेदनशील । बल्ल कवि हृदय र पाठक हृदय जोडिन्छ, झङ्कृत हुन्छ र काव्यको मधुर गान गुन्जिन्छ मौनतामा । तर, त्यसबाहेक अर्को कुरा पनि छ । एक संवेदनशील ती हुन्छन्, जसलाई आफ्नो मात्र पीर हुन्छ— आफू आहत हुन्छु कि भन्ने डर हुन्छ । अर्का संवेदनशील ती हुन्छन्, जो आफ्ना कारण अर्कोलाई ठेस त पुग्दैन/मर्माहत त हुँदैन ऊ भनेर सदा सतर्क रहन्छन् । मेरो यस विश्वासलाई ग्लुकको अर्को कविताले सही थाप्छ । उनी अरूप्रति संवेदनशील नहुँदी हुन् त कहाँ जन्मिन्थ्यो होला र उनको कोमलहृदयबाट यो कविता :

एउटा कल्पना

म तिमीलाई केही कुरा भन्नेछु : प्रत्येक दिन

मानिसहरू मरिरहेका छन् । र, यो कुरा प्रारम्भ मात्र हो ।

प्रत्येक दिन, शोकगृहमा, नयाँ विधवाहरूको जन्म हुन्छ,

नयाँ टुहुराहरूको । हात बाँधेर बस्छन् तिनीहरू,

नौलो जीवनको नक्सा बनाउने कोसिस गर्दै ।

अनि तिनीहरू चिहानछेउ हुन्छन्, तीमध्ये केही

पहिलोपल्ट पुगेका हुन्छन् त्यहाँ । डराउँछन् तिनीहरू रुन,

कहिले रुन नसकेर त्रस्त हुन्छन् । कोही घोप्टिएका हुन्छन्,

त्यतिखेर के गर्ने भनेर सिकाउन आउँछन् कोही, जसको परिणाम

केही शब्द काम लाग्छन् तिनका लागि, कहिलेकाहीँ

एक मुठ्ठी माटो खुला चिहानमा अर्पण गर्नका लागि ।

अनि त्यसपछि, सबै जना घर फर्किन्छन्,

जून अचानक आगन्तुकहरूले भरिएको हुन्छ ।

विधवा काउचमा बस्छिन्, भव्य तरिकाले,

ताकि मानिसहरू आउन् र सीधै उनीसँग आमनेसामने हुन सकून्,

कहिले उनको हात समाउन्, र कहिले उनलाई गरुन् अङ्कमाल ।

सबैसँग केही भन्नका लागि उनीसँग केही शब्द/वाक्य हुन्छन्, धन्यवाद

भन्छिन् सबैलाई, भेट्नका लागि आएकामा अनुगृहीत हुन्छिन् ।

उनको हृदयमा भने, ती सबै गइदिए हुन्थ्यो भन्ने हुन्छ ।

उनको मन भने चाहन्छ जान उतै चिहानमा,

या अस्पतालको बिरामी बिछ्यौनामा ।

उनलाई थाहा छ यो सम्भव छैन ।

तर, ऊनीसँग एउटै चाह हुन्छ,

अतिततिर फर्किने ।

र एकछिन भए पनि

अलि पछिको समयसम्म मात्र पुग्ने–

बिहे भएको बखतसम्म वा

दुवैले पहिलो चुम्बन खाएको बखतसम्म होइन ।

संवेदनशीलताबाट विशेषतातर्फ । ग्लुकले आफ्ना कवितामा एक खालको प्रयोग या भनूँ डिजाइन गरेकी छन् निरन्तर । जुन प्रयोग अधिकांश पाठकका लागि बानी पार्न अभ्यास गर्नुपर्ने पनि हुन सक्छ । उनका कविताका हरफहरू जहाँ टुङ्गिनुपर्ने हो टुङ्गिँदैन । टुङ्गियो भने पनि त्यहाँ अर्को हरफको केही शब्द जोड्छिन् र बाँकी हरफ तल झारिदिन्छिन् ग्लुक । यौटा भनाइ छ, हृदयस्पर्शी कवितामा कविले कमा, पूर्णविराम छुटायो भने पनि पाठकले के कहाँ छ, कहाँ विश्राम छ रिठ्ठो नबिराई थाहा पाउँछ । के ग्लुकलाई पनि यो कुरा थाहा थियो ? कुनै दिन भेट्ने संयोग ‘कस्मस’ ले जुराइदियो भने सोध्नेछु । तर, होइन सोध्दिनँ । उनीसँग भेट्ने दुर्लभ संयोग जुर्‍यो भने म उनको अनुमति लिएर उनलाई केवल नियालिरहनेछु, र सुन्नेछु उनका कविताहरू मौनताभित्र ।

प्रकाशित : आश्विन २४, २०७७ ०९:४१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गर्भवती उर्मिलाको अन्त्य

त्यहाँको सुनसान माहोलमा गर्भमा रहेको बच्चा बाहिर आउन गुहार मागिरहेथ्यो । तर, कसैले उसको आवाज सुनेन ।
संगीता उराँव

दुःखका कारण अनेक हुन सक्छन् । दुःख त सबैसँग यात्रा गर्दोरहेछ । जब दुःख सहने आत्मबल घट्दै जान्छ, तब जीवनबाट हरेस खाई विश्राम लिन मन लाग्छ । यस्तै कैयन् प्रश्न मनमा बोकेर हिँडेका कल्पना र उर्मिलाहरूको दुःखसँग कैयौं दिन यात्रा गरेको छु ।

घरपरिवारले गरेका हिंसा, अत्याचार, पीडाको बन्धनमा बसेर मनमा गुम्सिएका हजारौं प्रश्नलाई भ्रूण अवस्थामै हत्या गराउँछन् कैयौं कल्पना र उर्मिलाहरू । त्यो हत्या रोक्न अनि कल्पना र उर्मिलालाई आत्मग्लानिसम्म नपुर्‍याउन कसरी दुःखबाट विश्राम गराउन सकिएला ? यही सोचका साथ सल्लाह सुझाव दिन निस्किइयो । कल्पना र उर्मिलाका कुरा सुनिदिए मात्र पनि उनीहरूको मन हलुका हुन्छ होला ∕

शिल्पी थिएटरमा विद्यार्थीको रूपमा र अहिले कलाकारको रूपमा जोडिएपछि मेरा लागि रंगमञ्च नै जीवन भएको छ । म एउटा अविकसित गाउँबाट कसरी काठमाडौंको शिल्पी थिएटरसम्म आइपुगेँ भन्ने लामै कथा छ । तर, मेरो पीडा अभिव्यक्तिको स्वर बन्यो रंगमञ्च । मैले जति पनि नाटक खेलेँ कहीं न कहीं म बाँचेको समाज वा देखिरहेको विभेद र हिंसाको बारेमा नाटकबाट बहस गरेका छौँ ।

शिल्पीको एकमहिने नाट्ययात्रामा मैले गरेको केही अनुभूति थोरै सुनाउँछु । २०७६ को कात्तिकभरि हामी गाउँगाउँमा नाटक ‘कल्पना र उर्मिला दुःखमा छन्’ देखाउँदै हिँडेका थियौँ । नाटकमा मेरो भूमिका उर्मिलाको थियो । उर्मिला घर र खेतको कामले थिचिएकी स्कुल पढ्न संघर्ष गरिरहेकी गाउँकी केटी, जो सही र गलतको अन्योलबीच जिन्दगीलाई संकटैसंकटमा डोर्‍याउँछे । ऊ बाँचेको परिवेशमा जोखिमैजोखिम छन् ।

जतिबेला म नाटकमा उर्मिला भएर दर्शकसामु उपस्थित हुन्थेँ, दर्शकदीर्घामा रहेका अरू उर्मिलासँग एकाकार हुन्थे । त्यसबेला मनमा गुम्सिएका उर्मिलाहरूका दुःख र पीडालाई पोख्न अलिकति भए पनि साहस आउँथ्यो । किनकि धेरै उर्मिलाहरूको आँखामा त्यो दुःख, अपहेलना र कामको जोताइ देख्दा भक्कानिएर भए पनि गुम्सिएको पीडा पोख्न बाध्य हुन्थें । कतिपय ठाउँमा उर्मिलाहरूसँग कुरा गर्दा, उनीहरूका कुरा सुन्दा साँच्चै डर र हुटहुटी बढ्थ्यो । यस्ता हिंसा मैले नदेखेको पनि होइन, तर यो गलत हो भन्ने थाहा थिएन ।

विराटनगरको बुधनगरमा नाटकको कचहरीपछि एक जना दिदीसँग कुरा गर्दा झन् मन थरथरायो । उहाँको नाम कविता तात्मा रहेछ । उमेर २४ वर्ष, बिहे १६ वर्षको हुँदा भएको रहेछ । आमाबुबाको रोजाइको केटा, जो कविताभन्दा १० वर्ष जेठा रहेछन् । ती पुरुषले पहिलो पत्नीलाई वर्ष दिन नबित्दै घरबाट निकालेका रहेछन् । कारण थाहा भएन । र, कवितासँग दोस्रो विवाह भएको रहेछ । उनले एक वर्षपछि छोरी जन्माइछिन् । पहिलो बच्चा छोरी भयो भनेर घरपरिवार र श्रीमान्बाट स्याहार–सुसार पाइनन् । त्यसको दुई वर्षपछि फेरि अर्की छोरीलाई जन्म दिइन् । त्यसपछि परिवार र श्रीमान्को अपहेलित व्यवहारमा घोटिन थालिछिन् उनी । हरेक दिन सानोसानो निहुँमा गालीको वर्षा, झापडको छाप, कपाल लुछाइ ∕ दुई छोरीको स्याहारभन्दा पनि परिवार र लोग्नेको अनुहारमा एक दिन हाँसो देख्न पाउँछु भन्दै मेसिनजस्तो भएर काम गरिरहिन् । तर, कहिल्यै उनीहरूको अनुहारमा उज्यालो देख्न पाइनन् । कुरा गर्दै गर्दा कविता नाटककी कल्पना सम्झँदै रुन थालिन् । ‘त्यो कल्पनाजस्तै म बच्चा जन्माउने मेसिन र लोग्नेको सेवा गर्ने नोकर भएकी छु । मेरा दुई बच्चा पनि खेर गए । मेरो स्वास्थ्य बिग्रियो,’ आफ्नो पेटमा स्पर्श गर्दै भनिन्, ‘त्यै पनि अहिले मेरो गर्भमा चार महिनाको बच्चा बसेको छ । यो पनि छोरी भयो भने मेरो के हालत होला, त्यो म सोच्न पनि सक्दिनँ ।’

त्यही बेला एउटी आठ वर्षकी बालिका हस्याङफस्याङ गर्दै आइन् र बुबाले बोलाउँदै छ भन्ने खबर ल्याइन् । कविताले त्यो बालिकाको टाउको सुम्सुमाउँदै भनिन्, ‘यो मेरी ठूली छोरी हो ।’ त्यसपछि हत्तारिँदै बाटो लागिन् ।

...

जब म राति ओछ्यानमा पल्टिएँ, कविताको अनुहार नाच्न थाल्यो । दिक्क, तनाव सबै एकैपटक थुप्रियो । यो कुराले मेरो आँखामा निद्रा आउन मानिरहेको थिएन ।

इटहरीको तायारिप्ची भवनमा साँझको शोमा हाम्रो नाटकमा कचहरी बसिएन । त्यहाँ पहिलोपटक नाटकको खुला अन्त्य गरिएको थियो । नाटकको अन्त्यमा गर्भवती उर्मिलाको मृत्यु हुन्छ । नाटकमै भए पनि आफू मर्नुपरेकोमा साह्रै नरमाइलो लाग्यो । तर, नाटकमा म होइन, उर्मिला थिइन् । उनको सात महिनाको बच्चा थियो गर्भमा । विडम्बना, त्यो बच्चाले यो संसारमा आफ्नो दृष्टि खोल्नुपूर्व नै आफ्नी आमाले समेत यो संसारबाट बिदा लिइन् । मनमा आँधी चल्यो, मचाहिँ उर्मिला हुँ कि ∕ रणभुल्लमा परें ।

यस कुराको निष्कर्ष नपाउँदै यथार्थमै मेरो जिउँदो शरीरलाई सेतो कात्रोले बेरेर मलामी लैजाँदा साँच्चै म मरेकै हो झैं महसुस भयो । त्यहाँको सुनसान माहोलमा गर्भमा रहेको बच्चा बाहिर आउन गुहार मागिरहेथ्यो सायद, तर कसैले उसको आवाज सुनेन । बच्चाले आफ्नो कोमल खुट्टाले बिस्तारै लात हानिरहेथ्यो, चलमलाइरहेथ्यो सायद । तर, त्यो बच्चालाई कसैले देख्न पाएन, हतारमा थिए उर्मिलालाई माटोमा पुर्न । आतुर थिए आफन्तहरू र आफ्नै लोग्ने भनाउँदा । तर, दर्शकबाट ‘बिचरा’ भनेको मात्र सुनें ।

त्योबेला मेरो मनमा, दिमागमा आमाको अनुहार नाच्न थाल्यो । आमाको दुःख सम्झिँदा अहिले नै गएर आमालाई अँगालो हालूँ र खुब रोऔंजस्तो लाग्यो । मुखलाई सेतो कात्रोले थुन्न खोजें तर नेपथ्यमा पुग्दा आफूलाई रोक्न सकिनँ । सम्हाल्न सकिनँ । मनलाई शान्त होऊ भन्न सकिनँ । आँसुलाई नबग भन्न पनि सकिनँ ।

प्रकाशित : आश्विन २४, २०७७ ११:४०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×