स्मृतिलेखको राजनीति- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

स्मृतिलेखको राजनीति

सङ्गीत

सहरी आकाशमा कोरोना–आतंकका विस्फोटक बेलुन बढ्दै गरेका बेला माधव घिमिरेको निधनको खबर जब फैलियो, अनलाइन–मिडिया र पत्रपत्रिका शताब्दी लामो शोकमा रुन थालिहाले । कवि घिमिरे ठूला कवि थिए नै, नेपालको सत्ताधारी प्रतिबद्धतामा सायद उनी एक नम्बरै हुन् ।

राजतन्त्रको राजनीतिक अन्त्य ज्ञानेन्द्र शाहको पदीय बिदाइसँगै भएथ्यो तर त्यस थितिको साहित्यिक विरासतचाहिँ घिमिरेको वरिपरि पंक्तिबद्ध थियो । जब सय वर्ष नाघेका घिमिरे बिते, राजतन्त्रका सांस्कृतिक अनुयायीहरूले आँसु मात्रै झारेनन्, बरु चिच्याउन र डाँको छाड्न थाले । कतिले त गणतन्त्रवादी कवि–लेखकतिर फर्केर आँसु र सिँगान मुछिएको भाषामा गाली पनि गरे ।

घिमिरेका गीत–कविताको लेखनशैली मिठो अवश्य थियो, उनको अभिव्यक्ति कौशलमा शान्तिप्रियता पक्कै थियो तर उनको राजनीतिक पक्षधरता निकै क्रूर थियो र उनले काँधमा बोकेको व्यवस्था भयानक हिंस्रक थियो । पितृसत्ता, जातसत्ता र भाषासत्ताको ढिकी–जातोले थिल्थिलिएको जनपंक्ति अहिले पनि ऐया–आत्थामै छ । त्यो ऐया–आत्था आउँदा दिनमा आक्रोश–आवेगमा फेरिएला, खस्रो–नमिठो काव्यमा अझै लेखिँदै जाला । मार्क्सेली फाँटका समीक्षक–समालोचक अझै बोलेका छैनन्, तुरुन्ता–तुरुन्तै बोल्न जरुरी पनि सायद छैन । तर, शोक सन्तप्त राष्ट्रवादीहरू दुई जना युवाका फेसबुक स्टाटसबाटै घनघोर विचलित भएका पाइए । त्यसयताको डेढ महिनामा जति पनि ओबिच्युरी (स्मृतिलेख) हरू छापिए, तिनको मुख्य उद्देश्य कवि घिमिरेप्रति श्रद्धाञ्जली दिनु देखिएन, बरु मार्क्सवादी धाराका कवि/समालोचकहरूतिर धारेहात लगाउनु बेसी देखियो । कवि घिमिरे बित्नु जति राजनीतिक घनत्वको घटना हो, उनका अनुयायीहरूको आराजनीतिक विक्षिप्तता त्योभन्दा अर्थपूर्ण परिघटना हुन पुग्यो ।

अब डिस्क्लेमर गरौं– यो लेख माधव घिमिरेको निधन, उनको सत्तावर्गीय प्रतिबद्धता वा उनका रचनाको राजनीतिका विषयमा होइन, हुने छैन । तर, सुरुआत उनीबारेका स्मृतिलेखहरूको सन्दर्भबाट गर्नुपर्ने खण्ड आइलाग्यो । किनभने स्मृतिलेखहरूको राजनीति कस्तो हुन्छ भन्ने पछिल्ला साक्ष्यहरू घिमिरेउपर चढाइएका अक्षरहरूले देखाइरहेका छन् । अर्थात् स्मृतिलेख एउटै मान्छेले तीनपटक किन लेखिरहेको छ ? अर्थात् स्मृतिलेख एउटै पत्रिकाले दुई महिनासम्म किन छापिरहेको छ ? अर्थात् स्मृतिलेखको आधाभन्दा बढी अंशमा उनका आलोचकहरूप्रति ‘देख्लास्–पख्लास्’ भाषा किन छ ? अर्थात् स्मृतिलेखका नाममा आत्मप्रशंसाको लहर किन छ ?

अंग्रेजीमा ओबिच्युरी भनिने स्मृतिलेख सामान्यतः ख्यातिप्राप्त मान्छेको मरणको बखत लेखिने शोक–सम्झना मानिन्छ । यस्ता लेखहरूमा प्रायशः मृत्यु भएका व्यक्तिको सार्वजनिक योगदान, सामाजिक–राजनीतिक भूमिका, पेसागत वा विधागत विशिष्टताबारे छरितोमा विवेचना गरिन्छ । मरिसकेको मानिसका लागि बाँचेकाहरूले गर्ने गतिविधि, संस्कार, श्रद्धाञ्जली, श्राद्धले कुनै अर्थ राख्दैन, बरु बाँचेकाहरूबीच नै त्यसले आफ्नो राजनीति गरिरहेको हुन्छ । त्यसकारण जसको भौतिक अस्तित्व छैन, उसको जीवनबाट जीवितहरूले लिनुपर्ने प्रेरणा र शिक्षाको पनि स्मृतिलेखहरूमा चर्चा हुने गर्छ ।

कसैको मृत्युले निकटस्थहरूको जीवित जमातलाई संवेदनशील त बनाउँछ नै । परिवारका सदस्य, आफन्त वा मित्रको अवसानले गहिरो शोकमा पुर्‍याएको हुन्छ । त्यस्तो बेला शोकसन्तप्त जनलाई सान्त्वना दिनु, सम्झाउनु र जीवनको महत्त्वबारे चिन्तन–मनन् गर्नु आवश्यक हुन्छ । हरेक सभ्यतामा मृत्युको विछोड–पीडाबाट मुक्त हुन गरिने किसिम–किसिमका संस्कारहरू छन् । लेखपढको संस्कृति आम भइसकेपछि र छापाखाना प्रविधिको आविष्कारपछि पत्रपत्रिकामा समवेदना, श्रद्धाञ्जली प्रकाशन गर्ने चलनले संस्कृतिको रूप लिएको देखिन्छ । सँगसँगै पत्रिकाहरूमा स्मृतिलेख, श्रद्धाञ्जली–लेख, सम्झना छाप्न थालियो । यहीँनेर भन्न सकिन्छ– जसरी किताब वा पत्रपत्रिकाहरूमा उपलब्ध हुने ज्ञान, सूचनाले राजनीति गर्छ ∕ जसरी किताब वा पत्रपत्रिकामा पहुँच हुने/नहुनेबीच विभेद हुन्छ ∕ जसरी किताब वा पत्रपत्रिकाको पनि पक्षधरता हुन्छ ∕ ठीक त्यसरी नै स्मृतिलेख वा स्मृतिकथाको पनि राजनीति हुन्छ, पक्षधरता हुन्छ । जस्तै ः श्यामप्रसादको निधनमा खगेन्द्र संग्रौला लेख्छन्, माधव घिमिरेको निधनमा केदार शर्मा अघि सर्छन् ।

श्रद्धाञ्जली, समवेदना र स्मृतिलेखको शक्ति–सम्बन्ध पहिल्याउन नेपाली इतिहासका पछिल्ला केही मृत्यु, हत्या, दुर्घटना वा महामारीकै सामान्य अध्ययन पनि गर्न सकिन्छ । दासढुंगा, दरबार हत्याकाण्ड, जनयुद्धजस्ता घटनाले मृत्युको पनि वर्ग हुन्छ र शोकको पनि पक्षधरता हुन्छ भन्ने सत्य नेपाली समाजमा एक हदसम्म स्थापित गरिदिएकै हो । उही मारमृत्युको घटना कसैलाई गौरवमय हुन्थ्यो, उही घटना कसैलाई नृशंस वा क्रूर ∕ जस्तै– एउटा संयोगपूर्ण मितिकै कुरा गरौं— २०५८ जेठ १९ ∕ राजनीतिक इतिहासमा चासो हुने धेरैलाई सम्झना भइरहने मिति हो यो । तत्कालीन राजा वीरेन्द्र शाह र उनको परिवारका अधिकांश सदस्य सोत्तर पर्ने गरी भएको दरबार हत्याकाण्ड यही दिनको थियो । यसपछि नेपाली राजनीतिमा के–कस्ता मोड आए, धेरैलाई थाहै छ । तिनताका अखबारहरूमा श्रद्धाञ्जलीहरू कति छापिए ? समवेदनाले कति पृष्ठ भरिए ? स्मृतिलेख (ओबिच्युरी) कति दिनसम्म प्रकाशित भए ? पत्रपत्रिकाका विशेषांकहरू कतिवटा निस्के ? यसको कुनै व्यवस्थित लेखाजोखा वा अध्ययन भएकै छैन । एकजना फोटो पत्रकारले केही दिनअघि मसँग भनेका थिए— तिनताकाको एउटा अखबारले १५ दिनभित्र छापिएका श्रद्धाञ्जली र समवेदना (विज्ञापन) को पैसाबाट मात्रै तीनवटा अतिसुविधासम्पन्न गाडी किनेको थियो ।

तर, त्यही दिन बिहान अर्थात् २०५८ जेठ १९ मा नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका योद्धा रूपलाल विश्वकर्माको पनि निधन भएको थियो । पुराना राजाको शोक र नयाँ राजाको स्वागतमा होस गुमाएको सहरले रूपलाल विश्वकर्मालाई सम्झने वा उनका ओबिच्युरीहरूको शृंखला छाप्ने दरकार नै देखेन । उनीबारे न कुनै पत्रिकाले विशेषांक निकाल्यो, न कुनै व्यापारीले श्रद्धाञ्जली विज्ञापन छाप्यो । वामपन्थी धाराको म्यागजिन ‘मूल्यांकन’ ले पनि राजा वीरेन्द्र र उनको वंशनाशबारे धारावाहिक सामग्रीहरू प्रकाशन गरिरह्यो । राजपरिवारकै श्रद्धाञ्जलीका व्यावसायिक विज्ञापन पनि छापिरह्यो तर रूपलालको निधनको खबर पाठक–पत्र प्रकाशित हुने स्तम्भभित्र दुई कोलममा टिप्पणी गरेर मात्रै सूचना दियो । राजखलकको सम्झनाका किताब (ओबिच्युरी स्टाइलमै) दुई दशकपछि पनि छापिइरहेका छन्, तर रूपलालको स्मृति नेपाली राजनीतिको झन्डै विस्मृतिमा छ र त्यो केवल पारिवारिक चासो र मित्रमण्डली चिन्ताको रेखोभित्र परेको देखिन्छ ।

एकातिर ‘ठूला’ नामहरूको मात्रै सम्झना गर्ने, शक्तिशालीहरूलाई मात्रै श्रद्धाञ्जली दिने, पदासीनहरूका लागि मात्रै समवेदना सुनाउने संस्कृति परम्पराजस्तो बनिसकेको छ, अर्कोतिर वर्ग–राजनीति गर्छु भन्ने नेतागणदेखि वैचारिक पक्षधरता देखाउने कवि–लेखकसम्मले मृत्यु र शोकलाई निवर्गीय व्यवहार गर्ने समस्या पनि उस्तै छ । अझ स्मृतिलेखहरूको बहानामा आफ्नै प्रचार–प्रसार गर्ने आत्ममुग्ध ढोंग पनि विशेषतः साहित्यजगत्मा छ । यस्ता स्मृतिलेखहरू रूपमा अति नै शिष्ट, शान्त र शोकविह्वल देखिन्छन् तर तिनको अन्तर्वस्तु त्यति नै वर्गीय, विद्रूप र विभेदी हुन्छन् ।

स्मृतिलेखका सन्दर्भमा अर्को पक्ष के छ भने सामान्यतः सामान्य मान्छेका स्मृतिलेख पत्रपत्रिका वा अनलाइनहरूमा प्रकाशित नै हुन्नन्, ती लेखिन जरुरी नै ठानिन्नँ । लेखक वा पत्रकारहरूको ‘पेसागत नियति’ नै कति निरीह छ भने आफ्ना बाउआमाको बिदाइ (मृत्यु) मा शोक व्यक्त गर्नसमेत उनीहरू उछार पाउँदैनन् तर शक्तिशाली पदमा बस्नेहरूको टाउको दुख्यो भने पनि त्यसको कार्य–कारण सम्बन्धको खोजीमा आफूलाई समर्पित गर्छन् । आफ्नै सेरोफेरोका सक्रिय पत्रकार र सम्पादकहरूका जिन्दगीका नलेखिएका/नभनिएका यस्ता थुप्रै सत्यकथाका साक्षी छौं, हामी । हामी आफ्ना आफन्तलाई क्यान्सरले लगिसक्दा पनि कुनै सेलिब्रिटीको क्यान्सर जित्ने कथामा फूलबुट्टा भर्न अभिशप्त हुन्छौं ।

सामान्य मान्छेबारे स्मृतिलेख लेख्न सामान्य मान्छेकै पक्ष लिने वैचारिकीको खाँचो पर्दोरहेछ । मृत्यु र शोक सम्बन्धमा नेपाली भाषाको पुस्तकाकार वाङ्मय घना छैन । नेपालको पहाडी खसारे (खस–आर्य) जगत्ले शोकको समयमा सर्वाधिक पढेको (पढाइएको) आख्यान गरुड पुराण हो । गरुड पुराणले बाँचेका मान्छेलाई अन्धविश्वास, पुनर्जन्म, रुढी, पितृसत्ता, ब्राह्मणसत्तामा प्रतिबद्ध हुन डर, त्रास र शास्त्रीय धम्की दिन्छ । त्यही पीडक आख्यानलाई हाँक दिँदै र त्यसको चिरफार गर्दै खगेन्द्र संग्रौलाले आफ्नी आमाको स्मृतिमा ‘आमा र यमदूतहरू’ स्मृति–कथा लेखेका छन् । गरुड पुराणले कथ्ने तथाकथित यमराजहरूको क्रूरताको कथालाई चुनौती दिने गरी पुस्तकाकारमै ओबिच्युरी लेख्ने संग्रौला सायद पहिलो स्रष्टा हुन् । पछि अर्का लेखक विजयराज आचार्यले पनि आफ्ना पिताको मृत्युपछि ‘संस्कार’ भन्ने पुस्तकको सम्पादन/संकलन गरेर आफ्ना पिताप्रति सम्मान दर्साएका थिए । यस्ता अपवाद नमुना अरू पनि हुन सक्छन्, जसले आममान्छेलाई पनि स्मृतिलेखको विषय बनाए । अन्यथा, हाम्रो चल्तीको स्मृतिकथा भने शक्तिशालीहरू अर्थात् ‘ठूलाठालु’ कै वरिपरि मृत्युपछि पनि चाकडीकै भाँतिमा घुमिरहेको पाइन्छ ।

एउटा भनाइ छ— मृतकहरू भोट हाल्न त आउँदैनन् तर उम्मेदवारहरूचाहिँ उठाइरहन्छन् । लेखको बिट मार्ने बेला फेरि माधव घिमिरेकै भौतिक अवसान सम्झेर भनौं— घिमिरे बाजे फेरि ‘राष्ट्रनिर्माता’ लेखेर पृथ्वीनारायण शाहको बढाइचढाइ गर्न वा महेन्द्र शाहको शासनलाई गीतिलय दिन त आउने छैनन्, तर राष्ट्रवादीहरूलाई संगठित हुनचाहिँ उनका रचनाहरूले आउने केही दशकसम्म उकासिरहनेछन् । यसैलाई घिमिरेका रचनाको शक्ति मान्न सकिन्छ । उनको स्मृतिको बहानामा प्रगतिवादी कित्तालाई गाली गर्न एकै ठाउँ उभिएका राष्ट्रवादी, नवराष्ट्रवादी र गणतन्त्रविरोधीहरूको रुवावासी पनि त्यही राजनीतिको उपज हो ।

प्रकाशित : आश्विन १७, २०७७ १२:४२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विज्ञान विचार : सही विचार

दिशा उल्टो परेपछि धेरै कुरा उल्टो हुन्छ । अनि सबै दिशाको ख्याल नगरेर चारवटा मात्र दिशा ख्याल गर्दा अझ धेरै कुरा झूटा हुन्छन्, जसलाई सत्य हो भन्ने ठानी हामी भ्रम बोकिहिँड्छौँ । 
मोहन मैनाली

घरबाहिर निस्कन पाउँदैनस् भनेर सरकारले नभनेको भए डुल्ने रहर त्यति औधी लाग्दैनथ्यो होला । तर, यसपालि कोरोनाको डरले घरभित्र लुक्नुपरेका बेला घरबाहिर निस्कौँ, निस्कौँ लाग्यो । एउटा उपाय निस्कियो– कुर्सीमा बसेर नेपाल घुम्ने । घुम्ने तलतल मेटाउन मलाई मन पर्ने लेखक डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठको पुस्तक पल्टाएँ– नेपाल : नखुलेका पाटाहरू (विचार–विज्ञान लेख संग्रह) । 

मैले सुन्दा सुन्दा गरेको गीतको एउटा गेडाबाट सुरु भएको छ यो किताब । त्यस गीतले भन्छ,

विश्वमा अग्लो हिमाल काखमा हाम्रो नेपाल

हाम्रा राजा ठूला छन्, हाम्रै देश विशाल ।

किताबले भन्छ, नेपालका जडीबुटी खोज्ने जागिर खान थालेका बेला पहाड र हिमाल हिँड्दा डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठ यो गीत मनमनै गुनगुनाउँदा रहेछन् । मनन पनि गर्दा रहेछन् किनभने त्यसले दिएका ज्ञानका आधारमा दिशा छुट्याउँदा रहेछन् । अर्थात्, हिमाल हेरेका बेला मुख भएतिर उत्तर, दाहिने हात भएतिर पूर्व, देब्रे हात भएतिर पश्चिम र घुच्चुक भएतिर दक्षिण ।

माथिल्लो डोल्पाको अग्लो भञ्ज्याङ सेसुला पुगेका बेला यो तरिकाले दिशा छुट्याउने बानीले उनलाई अप्ठ्यारोमा पारेछ । उनी पूर्व जान खोज्थे उनका पाइला पश्चिमतिर सर्थे र उत्तर लाग्छु भन्दा दक्षिणतिर ।

चेत नगुमाएका बेला पनि उनलाई यस्तो किन भयो भने उनी नेपालको त्यस भागमा पुगेका थिए, जहाँबाट हिमाल दक्षिण पर्थ्यो, नेपालका अधिकांश भूभागबाट झैं उत्तर पर्दैनथ्यो । उनी हिमालपारि पुगेका थिए, जहाँबाट हिमाल हेरेका बेला मुख भएतिर दक्षिण र दाहिने हात भएतिर पश्चिम पथ्र्याे । त्यहाँका मानिसले माथिको गीतलाई यसरी सच्याउनुुपथ्र्याे : विश्वमा अग्लो हिमाल ढाडमा हाम्रो नेपाल ।

यसरी डा. श्रेष्ठले नेपालमा स्थापित गलत मान्यताबारे सटीक टिप्पणी गरेका छन् । यसपालि उनको यो लेख पढ्दा मलाई लाग्यो— राजनीति, समाज, अर्थतन्त्रलगायतका नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा यस्ता कति र कस्ता गलत मान्यतालाई हामीले अहिले पनि सही मानेका हौंला ? त्यसो गर्दा हामीले हिँड्ने बाटो कति भ्रमित भएको होला ?

दिशा उल्टो परेपछि धेरै कुरा उल्टो हुन्छ । अनि सबै दिशाको ख्याल नगरेर चारवटा मात्र दिशा ख्याल गर्दा अझ धेरै कुरा झूटा हुन्छन्, जसलाई सत्य हो भन्ने ठानी हामी भ्रम बोकिहिँड्छौँ ।

गीतको पहिलो लाइन असत्य ठहरियो । दोस्रो लाइनको पहिलो अंश पनि अब उप्रान्त सही ठहरिएन । बाँकी रह्यो— हाम्रै देश विशाल । सो किताबको दोस्रो लेखमा डा. श्रेष्ठले नेपालको विशालता अर्थात् यसको क्षेत्रफलबारे हामीले बोकिहिँडेको भ्रमबारे बताएका छन् ।

पश्चिम नेपालमा चुच्चो पलाउनुअघिको नक्साअनुसार नेपालको क्षेत्रफल १,४७,१८१ वर्ग किलोमिटर भनिन्थ्यो, अहिले १,४७,५१६ वर्ग किलोमिटर भनिन्छ । डा. श्रेष्ठका विचारमा यो ‘नेपालको पीँध कत्रो छ वा यसको जग कति छ अथवा भूतलमा यसको क्षेत्रफल कति छ ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तरको हो । नेपालको क्षेत्रफल कति छ भन्ने प्रश्नको उत्तर होइन । डा. श्रेष्ठले यो कुरा बुझाउन घर भएको जमिन र घरको क्षेत्रफल बीचको अन्तरको उदाहरण दिएका छन् । घर कत्रो छ भनेर कसैले सोध्दा कसैले ६ आना (घरको जगको क्षेत्रफल) भन्छ भने उसले घरको होइन जगको मात्र आकार र आकृतिबारे बताएको हुन्छ । त्यही ६ आना जग्गामा एकतले, दुईतले वा तीनतले घर बनेको हुन सक्छ ।

यसलाई स्पष्ट पार्न उनले भनेका छन्, ‘दुई पैतालामा उभिएको मान्छे मरेपछि ...उसको चिता बनाउनुपरेमा दुई पैताला होइन दुई गज जमिन चाहिन्छ... एउटा जिउँदो मान्छेको पूर्ण आयाम पैतालाको नापो मात्र होइन, त्यस निम्ति उसको कदको पनि बोध हुन आवश्यक छ ।’

नेपालको क्षेत्रफल जुन मान्यताका आधारमा निकालिएको छ, त्यस मान्यताका आधारमा कोरोना क्वारेन्टिन घर बनाउँदा एक जना मान्छेका लागि उसको पैतालाको लम्बाइ र चौडाइ बराबरको बेड बनाउनुपर्छ । त्यस्तो क्वारेन्टिन बेड कति उपयुक्त हुँदो हो ?

डा. श्रेष्ठका विचारमा नेपालको प्रतिवर्गकिलोमिटर जनघनत्व र पहाडी भेगको वनको क्षेत्रफलजस्ता आँकडा तथ्यांक होइन ‘झुक्यांक’ हुन् । तिनका आधारमा कुनै काम गर्नु पैताला मात्र अट्ने क्वारेन्टिन बेड बनाउनुजस्तै हो ।

देशको क्षेत्रफल निकाल्ने यो तरिका ती समथर देशका लागि मात्र उपयुक्त छ, जसको उचाइ हुँदैन, चौडाइ र लम्बाइ मात्र हुन्छ । मधेसबाट उत्तर लागेपछि नेपालको क्षेत्रफल नाप्न यसको उचाइ ननापी हुँदैन । यहाँनेर हामीले भन्ने गरेका दस दिशामध्येको ऊध्र्व दिशा अर्थात् अकाशतिरको दिशा पनि ख्याल गर्नुपर्छ ।

‘यो तथ्यांक यकिन नभएसम्म नेपाल कत्रो छ भन्ने प्रश्नको उत्तरमा ‘नेपाल विशाल छ, विशालभन्दा टड्कारो केही पनि छैन’ भन्ने उत्तर नै हाम्रा विद्यार्थीहरूलाई सिकाइयोस् र क्विज मास्टरले त्यसैलाई पूर्णांक दिऊन् । नत्रभने नेपाल कत्रो छ भनेर कसैले कसैलाई नसोधून्,’ डा. श्रेष्ठले सुझाव दिएका छन् ।

कहिलेकाहीँ फुर्सदले, कहिलेकाहीँ बाध्यताले, कहिलेकाहीँ रहरले दोहोर्‍याईतेहेर्‍याई पढ्ने पुस्तकमध्येमा पर्छ यो । जतिपल्ट पढ्यो त्यतिपल्ट नयाँ स्वाद पाइन्छ, जतिपटक पढ्यो त्यतिपटक नेपालका नखुलेका पाटा खुल्छन् । यसपालि यही किताबका पेजमा कालीगण्डकी नदीको तीरमा बसेको कागबेनी गाउँ पुगेँ । आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला दुुईवटा हिमाल बीचबाट ती टाकुराभन्दा पाँच हजार मिटर गहिरो ठाउँबाट आफ्नो बाटो खनेर ओरालो लागेको कालीगण्डकीको किनारमा पाइने शालिग्रामसित भेट गराइदिए डा. श्रेष्ठले । अनि दिमागमा प्रश्न हालिदिए, ‘कुन समुद्रको कति गहिराइमा जीवात्माका अवशेषहरू कसरी पत्थररूपी शालिग्राममा परिणत भए ? समुद्रको पीँधबाट यिनीहरू कसरी आकाश छुने भूभाग चुमेर कालीगण्डकीको धारसँग सलबलाउन आइपुगे र त्यहाँबाट बगेर किन समुद्रैतिर लाग्दै छन् ?’

यस किताबमा भएका सुरुका दुईवटा लेखमा भएका केही कुराको चर्चा गर्न मात्र यति बेर लाग्यो भने यस किताबमा भएका पचासैवटा लेखका थोरै कुराको मात्र चर्चा गर्दा पनि धेरै दिन लाग्छ । तिनको अर्थ लगाउन झन् धेरै दिन लाग्छ । नेपालको भू–प्राकृतिक संरचना विषयका लेख पढ्दा म बसेको धर्ती, त्यसका विशेषता, त्यसमा मैले गर्न हुने र नहुने कामको बोध हुन्छ । विज्ञान, प्रविधि र परम्परा तथा जैविक सम्पदाका अथाह भण्डारबारे थाहा पाउँदा प्रकृति र पुर्खाले आफूलाई कस्ता अमूल्य सम्पत्ति र ज्ञान दिएका रहेछन् भन्ने लाग्छ । ती सम्पत्ति र ज्ञान ‘बाँदरका हातमा नरिवल’ भएको देख्दा आफैं र आफ्नो समयलाई धिक्कार्न मन लाग्छ । यी सम्पत्ति र ज्ञानको उपयोग गर्न थोरै मिहिनेत गर्न, त्यसो गरेर आफ्नो जीवन सरल र समृद्ध बनाउन हामीलाई केले रोकेको होला भन्ने विचारले रन्थन्याउँछ ।

विज्ञान पढेका, विज्ञान विषयमा जिन्दगी बिताएका लेखकले प्रकृति र विज्ञानका जटिलताबारे यति सरल र सरस ढंगले बताउन सकेको देख्दा अनौठो लाग्छ । हरेक लेखको सुरुमा कविताका प्रासंगिक गेडा राखिएका छन् । त्यो देख्दा लेखक कविताका गम्भीर अध्येता रहेछन् भन्ने लाग्छ ।

त्यहाँभन्दा तल रहेका जानकारी देख्दा लाग्छ— लेखकमा नेपालका प्रविधि, परम्परा र जैविक विविधताको अथाह भण्डारसम्बन्धी ज्ञानको अथाहै भण्डार छ । गलत परम्परा, गलत तरिकाबारे उनले गरेका प्रश्न देख्दा लाग्छ— यी लेखक सच्चा विद्रोही हुन् । अनि सोच्दा लाग्छ- विज्ञानको ज्ञान भएको, साहित्यमा चुर्लुम्म डुबेको र दिमागमा प्रश्न बोकेको मान्छे लेखक भएपछि यस्तो किताब जन्मँदो रहेछ जसले नेपालका नखुलेका पाटा खुलाउँछ, नसोधिएका प्रश्न सोध्छ र पाठकको मनको अन्धकार हटाउँछ ।

प्रकाशित : आश्विन १७, २०७७ १३:०७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×