‘निस्कन्छ अर्कै युगभित्रबाट...’- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

‘निस्कन्छ अर्कै युगभित्रबाट...’

केदार शर्मा

‘भोका छन् जब दाजुभाइ यसरी खाएर पो के भयो
नाङ्गा छन् जब इष्टमित्र यसरी लाएर पो के भयो
खै, उल्लास कहाँ छ यौवन यहाँ आएर पो के भयो
मुर्दातुल्य छ जिन्दगी जब यहाँ बाँचेर पो के भयो ?’

कविवर घिमिरेको निधनपछि ‘तपाईँले पढेको माधव घिमिरेको पहिलो कविता कुन थियो, सम्झिनुहुन्छ ?’ भन्ने मेरो प्रश्नको जवाफमा मेरा बा नरहरि शर्माले सुनाउनुभएको कविता हो यो । ‘साल त बिर्सेँ, तर पारसमणि प्रधानको भारती पत्रिकामा पढेको हुँ’, बाले जानकारी थपिदिनुभयो ।

कविवरको कवितासंग्रह चैत–वैशाखमा संकलित यो कविताका पुछारमा रचना वर्ष २००६ लेखिएको छ । त्यस बेलाको नेपालको सत्ता त्यत्तिको कविता पचाउन सक्दैनथ्यो । त्यसैले कविवर घिमिरेले त्यसलाई भारतबाट छापिने भारतीमा पठाएको हुनुपर्छ भन्ने हाम्रो अनुमान रह्यो ।

मैले छन्दमा कविता पढ्न सानैदेखि, घरबाट नै जानेको हुँ र माधव घिमिरेका कविता मन पराउन मूलतः बाबाटै सिकेको हुँ । मैले आफ्नो ठानेको पहिलो किताब घिमिरेकै ‘घाम–पानी’ थियो । म अहिले पनि त्यसका कतिपय कविता सम्झिन्छु । अरू कविता म आफैँ पढ्थेँ तर ‘ध्रॅबको कथा’ बाले भनिदिएको मन पर्थ्यो । ‘नानी अझै बालक नै रहेछ, के के खेलौना बटुली रहेछ’ भन्नेचाहिँ आमाका स्वरमा सुन्न मन पर्थ्यो ।

आफूले प्राथमिक कक्षामा पढेका कविता अहिले ८० पुग्नलाग्दा पनि कण्ठस्थ सुनाउन सक्ने मेरा बासित अहिले पनि कविताका विषयमा निकै छलफल हुन्छ । उहाँले सम्झेको माथिको कविताले यसपटकको हाम्रो कुराकानीलाई माधव घिमिरेका कवितामा पाइने विद्रोह र क्रान्तिचेततिरै लिएर गयो ।

अनि बाले घिमिरेको ‘नवयुवक’ सम्झिनुभयो...

अग्ला सिंहासनहरू हिले क्रूर अन्याय काँपे

सामन्तीका खँडहरमहाँ क्रान्तिका दूत नाचे

काला धब्बा रगतहरूका खुर्किए स्वार्थ हारे

गर्जी गर्जी जव युवकले ज्यानको आस मारे

(२००९)

फेरि एकपटक यो कविता पूरा वाचन गरिसकेपछि युवाहरूलाई सम्बोधन गरिएको योभन्दा क्रान्तिकारी कविता छन्दमा मात्र होइन, गद्यमा पनि अर्को पढ्न पाएका छैनौँ भन्ने निष्कर्षमा हामी पुग्यौँ । कविवर घिमिरेका धेरै कविता यस्तै छन् । २००४ साल साउनमा भारत स्वतन्त्र भयो र त्यसै वर्ष फागुनमा पद्मशमशेर भारत भासिए । अनि ‘अझ कडा’ मानिएका मोहन शमशेर श्री ३ भए । त्यसबेला ‘सन्तानब्बे साल काण्ड’ भएको सात वर्ष भइसकेको थियो र नेपाली जनताको असन्तुष्टि मुख नखुलेको पिलोजस्तो भित्रभित्रै टनटनाइरहेको थियो । केही हदसम्म त्यो कुरा बुझेका मोहनशमशेरलाई भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनमा लागेका नेपाली युवा अब यता सल्किन्छन् भन्ने ठूलो डर थियो र त्यस कारण पनि सत्ता झनै असहिष्णु भएको थियो ।

त्यस्तो अप्ठ्यारो बेलामा कविवर घिमिरेले महादेवलाई प्रतीक बनाएर एउटा गीत ‘टाकुराबाट डुक्रियो नन्दी’ लेख्नुभयो–

खल्बल सुन्छु अल्मलजस्तो लाग्दछ समाधि

फड्कार्छु जटा, झड्कार्छु गङ्गा शिरमा नबाँधी

ए तिमी पनि प्रीतिको गीत नगाऊ कोल्टामा

बाटामा निस्क आँसुका दाना टिपेर पोल्टामा

भवानी अब धूलामा राख फूलको जवानी

कुबेरको वैभव पोलेर घस्छु मै पनि खरानी

जब म बन्छु भोकले व्याकुल बाटाको मिखारी

त्यो बेला निस्क नाशकी चण्डी जगेल्टा फिँजारी

अकालमा मर्ने मान्छेको निम्ति रोऔली रातमा

नाचुँला म त ताण्डवनृत्य मसानघाटमा

म कालकूट पिएर आउँछु गोसाईँकुण्डमा

पुतली बनी टाँसिनू तिमी पहाडी ढुङ्गामा

(चैत २००४)

त्यसपछि त उहाँको विद्रोही कलम अझ मुखर भएको देखिन्छ–

सय र घर अघाए पनि एक घर भोकै छ

सबै र तिर सुख भए पनि एक छेउ दुःखै छ

शीतका आासु तपतप खस्छन् धर्तीको माटामा

सुन हे आमा ∕ को आज रुन्छ अँधेरी रातमा

(चैत २००६)

२००७ साल अघिका कैयन् नेपाली कविता हामीले पढ्न बाँकी होला । तर धेरै त पढेका पनि छौँ । आफ्नो सीमित ज्ञानका आधारमा हामी बाबु छोरा राणाकालमा लेखिएको सबभन्दा विद्रोही गीत यही हो भन्ने निष्कर्षमा पुगेका छौँ । ‘भोका छन् जब दाजुभाइ यसरी खाएर पो के भयो, मुर्दातुल्य छ जिन्दगी जब यहाँ बाँचेर पो के भयो ?’ को अर्थ ‘असमानताको जगमा उभिएको तिम्रो शासनमा जनता बाँचेको नबाँच्यै भएका छन् है’ भनेको हो भनेर राणाहरू बुझ्थे । त्यसैले त्यत्तिको ‘चर्को’ कविता स्वदेशमा छपाइसक्नु थिएन र त्यो कालेबुङबाट छापिएको थियो ।

देशमा प्रजातन्त्र आयो तर भनेजस्ता दिन भने आएनन् । अनि देशको साहित्य कलालाई आफ्नो संरक्षणत्व दिन ‘कवि राजा’ महेन्द्रबाट ‘रायल नेपाल एकेडेमी’ स्थापना भयो, जसमा प्रायः सबै साहित्यकारहरूको सहभागिता भयो । त्यसबेला घोषित प्रतिपक्षीहरूबाहेक प्रायः सबै नै सत्तासित नजिकिन खोज्थे । त्यस्तो समयमा सुरुदेखि नै एकेडेमीमा रहेका माधव घिमिरेलाई क्रान्तिकारीहरूले ‘सत्ताका नजिकका कवि’ भन्नुलाई स्वाभाविक मान्न सकिन्छ । तर, जसले उहाँका कविता केलाएर पढेको छ, त्यसले ती कवितामा सत्ताको स्तुतिगान भेट्दैन, बरु भेट्छ, सत्ताप्रतिको गहिरो असन्तुष्टि । मलाई खुसी लाग्छ, म अहिले पञ्चायती व्यवस्था लागू भएको एक वर्षमा यस्ता कविता लेख्ने आँटिला कविका बारेमा यो लेख लेख्दै छु–

दुवै पङ्ख काटिएको एक पन्छी हुँ

सत्य बोल्न नसकेर देख्ने साक्षी हुँ

०००

फेरि अन्धकारमा पर्न हुन्न रे

आज बाँचिरहेछु यत्ति भन्न रे

(फागुन २०१८)

तिमी पनि ज्यूँछौ साथी, म पनि त ज्यूँछु

समयको रसलाई विषसरि प्यूँछु

यौटा मर्म बिझाउँछ मुटुभित्र घोची

यहाँ रुन्छन् छायाहरू आफ्नै आत्मा बेची

(फागुन २०१८)

र त्यसको तीन वर्षपछि यस्तो...

०००

गाली गरूँ आफ्नै बोली अपवित्र हुन्छ

यसै बसूँ असत्यको त्यसै जीत हुन्छ

मूर्च्छा परी बर्बराउँछिन् सरस्वती पनि

पैलो गल्ती रमाई रमाई दोस्रो गल्ती रोई

यो पापमा नमुछिने छैन मान्छे कोही

क्षमा गर्न सक्दिन म आफैँलाई पनि

मै रमिता हेरिरैछु रेटिँदैछ आत्मा

को हत्यारा भनूँ खोई रगत छैन हातमा

किन आज डराइरैछु मरेँ भन्न पनि...

(चैत २०२१)

र,

मोल राख्ताराख्तै तिमी बन्छौ यति सस्तो

जहाँ किन्यो त्यहीँ अहो, त्यसै फ्याँकूँ जस्तो

आजै तिमी नबेचिए आफैंलाई मोली

त्यल्ले कहाँ बिझने हो जसको छैन भोलि

(चैत्र २०२१)

२०१३ सालमा प्रकाशित ‘नयाँ नेपाल’ बाहेक मैले कविवर घिमिरेका सबै कृति पढेको छु र मैले पढेका उहाँका कुनै पनि कृतिमा पञ्चायती व्यवस्था र त्यो शासनकालका राजाहरूको वर्णन छैन । सारा देशले राष्ट्र निर्माता मानेका पृथ्वीनारायण शाहका नाममा सिङ्गै खण्डकाव्य ‘राष्ट्रनिर्माता’ लेखिएको छ, तर पढ्नेलाई थाहा छ, त्यो ‘देश बाँडौँ’ भन्ने दलमर्दन शाह र एउटा अखण्ड राष्ट्रको कल्पना गर्ने पृथ्वीनारायण शाह बीचको सम्बाद मात्र हो । अँ, एउटा गीतको एउटा फाँकीमा उहाँले राजा त्रिभुवनको ‘ठाडो प्रशंसा’ गरेको भने मैले पनि भेटेको छु है–

त्रिभुवनजस्ता होवैनन् राजा त्रिभुवनभरिमा

कविवर घिमिरेका खण्डकाव्यहरूका नाम देखेर उहाँलाई ‘राजभक्त’ को पगरी गुताउनेहरूले नबुझेको कुरा के हो भने ‘राजेश्वरी’ रणबहादुर शाहकी रानी भए पनि उनका नामको त्यो खण्डकाव्य ‘सती विज्याय् माल’ भन्ने नेवारी लोकगीतका आधारमा, दरवारी षड्यन्त्र र महिलाहरूलाई ज्युँदै जलाउने कुप्रथाका बारेमा लेखिएको हो । पृथ्वीनारायण शाहकी परित्यक्ता पत्नी इन्द्रकुमारीका नामको खण्डकाव्य एउटी नारीको प्रेम, शक्तिशालीहरूको अहंकार र वियोगको काव्य हो ।

राष्ट्रनिर्माता खण्डकाव्यका पछिल्तिर एउटा निकै कम चर्चित कृति छ, धर्तीमाता । अथर्ववेदको पृथिवीसूक्तका केही मन्त्रहरूका आधारमा रचित यो काव्यकृतिलाई म मेरो हृदयबाट सबभन्दा नजिक पाउँछु । मेरा लागि धर्तीमाताका श्लोकहरू मान्छेको हृदयका सबभन्दा कोमल, सबभन्दा सहानुभूतिशील र सबभन्दा विनम्र भावहरूका गीत हुन् । तर धर्तीमाताको जयगान गर्ने त्यो मन्त्रद्रष्टा यति जागृत छ कि सबैतिरका र सधैँभरिका सत्तासीनहरूलाई गहिरोगरी थर्काउने तागत पनि राख्छ–

जो एक दुखी दिल हुन्छ

शेष त्यहीं कतै भल्भल रुन्छ देश

चियाइ यौटै पनि छिद्रबाट

निस्कन्छ अर्कै युग भित्रबाट

०००

कविवर जानुभयो । नेपाली साहित्यको सबभन्दा अग्लो व्यक्तिका रूपमा धेरै वर्ष टिकेर जानुभयो । अग्लै रूखलाई हावाले हान्छ । अग्ला पहाडमा ढुंगै उडाउने खालका हुरीका प्रहार हुन्छन् । उहाँमाथि पनि त्यस्तै भयो, निकै भयो । त्यसैले म आफूलाई कुनै कुराले असह्य भएका बेला जुन मन्त्र पढेर आश्वस्त हुन्छु, यो लेख पनि त्यही मन्त्रबाट टुंग्याउँछु–

सहूँ, सहूँ, निर्भय भै सहूँ म

सहेर नै उन्नत भै रहूँ म

म क्षुद्रता टेक्तछु पाइलाले

धूलो दबाएसरि नै शिलाले

हिमाल झैँ उत्तरमा रहन्छु

हुरी हजारौं सजिलै सहन्छु

जल्दो र बल्दो, जिउँदो र जाग्दो

म आइलाग्नेसित जाइलाग्दो

चारै दिशा जित्छु र विश्व जित्छु

मैलाइ नै जित्छु र माथि उठ्छु ।

प्रकाशित : आश्विन १७, २०७७ १२:२३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सूधपाको सुध

केदार शर्मा

‘हाँस्दा हाँस्तै खरायाको माथिल्लो ओठ च्यातियो दुख्न लाग्यो जसै ओठ खरायो अनि आत्तियो’

आफ्नो सुरमा चर्दै गरेका भेडालाई तर्साएर, उनीहरू आत्तिएको देखेर हाँस्दाहाँस्दै खरायाको ओठ च्यात्तिएको कथा खुच्चिङ मान्दै सुन्दा म बालखै थिएँ । हाम्रा बा शिक्षक भएकाले होला, हामीलाई कथा, कविता आदि सुनाउँदा त्यो कसले लेखेको भनेर पनि भनिदिनुहुन्थ्यो । यो ‘लोभी झिँगो’ लेख्ने कवि भनेर सानैदेखि ‘चिनेका’ पारसमणि प्रधानको परिचयका अरू केही आयाम औपचारिक रूपमा नेपाली साहित्यको विद्यार्थी भएपछि खुले ।

‘श्री पण्डित धरणीधर शर्मा कोइराला’ को ‘नैवेद्य’ भने मैले अलि पछि, आफैं पढ्न सक्ने भएपछि पढेको हुँ । त्यसमा संग्रहीत दुइटा कविता जाग जाग र साहित्य–सुधा अहिले पनि याद छन् । सम्झँदा रमाइलो लाग्छ, ‘जाग जाग’ सजिलो लाग्थ्यो, त्यसमा नबुझिने कुरा केही थिएनन् । तर मलाई ‘साहित्य–सुधा’ ले दिने चुनौती मन पर्थ्यो ।

‘मह झैं छ मिठो बह पार्छ पिठो
तह लाउँछ यो मनलाई छिटो
पढि भाइ सबै अब काव्य मिठो
मन माझी गरौं निज बुद्धि ढिटो’

बुझ्दा (वा बुझेजस्तो लाग्दा) आफूलाई भएको हुर्किएको अनुभूति अझै सम्झिन्छु । हाम्रातिर अलि अटेरी पाराका केटाकेटीलाई ‘ढिटो/ढिटी’ भन्ने चलन थियो । त्यसैले यस कवितामा प्रयोग भएको शब्द ‘ढिटो’ (‘मन माझी गरौं निज बुद्धि ढिटो’) मलाई ‘एकदमै अनुपयुक्त’ लागेको पनि सम्झन्छु र खिस्स हाँस्छु । पछि बुझेको कुरा हो, धरणीधर कोइरालाले जीवनभर जातीय जागृति र स्वाधीनताका लागि मान्छेलाई जगाउने र अड्याउने काममा सबभन्दा बढी ध्यान दिए ।

हाम्रो स्कुल (इलामको करफोक विद्यामन्दिर) मा २००९ साल मंसिरमा भएको कवि सम्मेलन अहिलेसम्म पनि हाम्रो ठाउँकै लागि गौरवको विषय बनेको छ । ‘त्यसबेला काठमाडौंबाट लेखनाथ, देवकोटा, सम आएका थिए । ‘हाम्रातिरका पुराना मान्छे अझै सम्झिन्छन् । काठमाडौंका त्यत्रा साहित्यकारहरू इलामको करफोक भनेरै आउने कुरा थिएन । वास्तवमा त्यो कवि सम्मेलन करफोकमा हुनुका पछाडि दार्जिलिङको हात थियो । सूधपा (सूर्यविक्रम ज्ञवाली, धरणीधर कोइराला, पारसमणि प्रधान) लगायतका प्रभावशाली भाषा–साहित्य साधकहरूले दार्जिलिङमा बोलाएका मूर्धन्य कविहरू विद्यालय संस्थापकमध्येका महानन्द सापकोटा र नरेन्द्रनाथ बाँस्तोला, त्यस बेलाका प्रधानाध्यापक कमलबहादुर पराजुली आदिका कारण करफोकसम्म आएका थिए । त्यही कार्यक्रमले करफोकको प्रतिष्ठा बढाएकाले पनि हुन सक्छ, त्यसै वर्ष फागुनदेखि इन्द्रबहादुर राई करफोकमा प्रधानाध्यापक भएर आए र करिब दुई वर्ष सेवा गरेका थिए ।

स्कुलको हाजिरीजवाफ प्रतियोगिताका लागि सामान्य ज्ञान बढाउने क्रममा मैले पहिलो पटक ‘सूधपा’ भन्ने शब्द पढेको हुँ । तर आफूलाई कवितामा रस बसेको हुनाले सूधपामध्येका पहिला, अर्थात् सूर्यविक्रम ज्ञवाली भने त्यसबेला मेरा लागि ‘अकवि’ थिए । पछि काठमाडौं आएपछि ती ‘अकवि’ का अरू आयाम पनि खुल्दै गए र उनीप्रति आदरभाव बढ्दै गयो । एक–दुई पटक मैले गौशाला रत्नपार्क कुद्ने मिनीबसमा सूर्यविक्रम ज्ञवालीको दर्शन (अँ, दर्शन) पाएको सम्झिन्छु ।

परिपक्व गठबन्धन
सूर्यविक्रम ज्ञवाली बनारसमा जन्मेका हुन् । उनले बनारस र कलकत्तामा पढेका थिए । करिब २५ वर्षको उमेरमा उनी बनारसबाट दार्जिलिङ गए, जहाँ नेपालबाट दार्जिलिङ छिरेका आफूभन्दा अलि जेठा धरणीधर कोइराला र कालेबुङका समवयी पारसमणि प्रधानसित उनको भेट भयो । धरणीधरको पारिवारिक पृष्ठभूमि राजनीतिक भएकाले उनी राजनीतिक अधिकार र जातीय चेतनाका मुख्य सचेतक थिए ।

पारसमणि प्रधानको मणि प्रिन्टिङ प्रेसले भारतीय नेपालीभाषी क्षेत्रमा मात्र होइन, नेपालमा पनि पाठ्यपुस्तक आपूर्ति गर्थ्यो । सूर्यविक्रमको साहित्यिक चाख र दक्षता जीवनी, समालोचना, भूमिका लेखन आदिमा थियो । उनीहरू तीनैजना आफ्नो शैक्षिक योग्यता बढाउन र सामाजिक रूपमा प्रभाव बढाउन कहिल्यै पछि परेनन् । उनीहरूले कैयौं काम मिलेर गरे भने आ–आफ्नै किसिमले रचनात्मक काम पनि गरिरहे । लेख्ने, लेख्नेहरूलाई प्रेरणा दिने, कृतिहरू प्रकाशित गरिदिने र आ–आफ्नो पद, ज्ञान र प्रभावको प्रयोग गरेर नेपाली भाषालाई शैक्षिक र प्रशासनिक क्षेत्रमा स्थापित गर्ने क्रममा उनीहरूले धेरै काम गरे । सूधपा जन्मिँदा भने सू, ध र पा को उमेर क्रमशः ५१, ५७ र ५१ वर्ष थियो । त्यसअघि पनि उनीहरूलाई संयुक्त रूपमा ‘सूधपा’ भनिने गरेको हुन सक्छ तर २००६ साल साउनको भारती पत्रिकामा उनीहरूको छोटकरी नाम (सूधपा) भएको प्रहेलिका (अड्को) छापिनुअघि यो संयुक्त नाम कतै छापिएको पाइएको छैन ।

हाँस्तछन् सकललाई हँसाई
को हुनन् ? चिन र लेख मलाई
हेर खोज अनि नाउँ बताऊ
सू–ध–पा–इना भनी नलजाऊ !

सूधपा तीनजनाको भेटघाट भएर अलिअलि तालमेल मिलेपछि कुनै साहित्यिक आन्दोलन सुरु गर्न राखिएको नाम थिएन । नेपाली भाषालाई कलकत्ता विश्वविद्यालयमा समेत स्थापित गरिसकेपछि, नेपाली जातीय कविका रूपमा दार्जिलिङमा भानुभक्तको सालिक स्थापना गरिसकेपछि ज्ञवाली, कोइराला र प्रधान नेपालबाहिर मात्र होइन, नेपालभित्र पनि प्रभावशाली भइसकेका थिए ।

नेपालीत्वको कथा
भाषा–साहित्यका प्रेमीहरूका लागि सूधपा अनन्य भाषासेवक हुन्, जसले भारतमा नेपाली भाषाको प्रचारप्रसार र प्रतिष्ठा अभिवृद्धिका लागि अतुलनीय काम गरे । तर अनुसन्धाताहरू त्यति भनेर चित्त बुझाउँदैनन् । उनीहरू भारतमा नेपाली जातीय चेतनाको विकास नेपालमा भन्दा पहिले भएको मान्छन् र त्यसमा त्यसबेला भाषा साहित्यका अभियानीका रूपमा सक्रिय व्यक्तिहरूको हात रहेको मान्छन्, जसमा सूधपा स्वतः पर्छन् । इतिहासकार डा. प्रत्यूष वन्त भन्छन्, ‘नेपालीहरूको जातीय पहिचान नेपालभन्दा बाहिर, विशेषगरी बनारसमा सुरुमा र पछि १९७०–८० को दशकमा चाहिँ विशेष जोडतोडसहित दार्जिलिङमा हुन थालेको हो । १९९५–२००० तिर सूर्यविक्रम ज्ञवालीले सम्पादन गरेको ‘भानुभक्त स्मारक ग्रन्थ’ प्रकाशित भएपछि र त्यो नेपालमा उपलब्ध भएपछि मात्र भानुभक्तबारे नेपालीले बढी जानकारी पाउन थालेका हुन् ।’ २०६० मा हिमाल खबरपत्रिकामा प्रकाशित एउटा लेखमा रोड्रिक चाल्मर्सले ‘नेपालभित्र देशलाई ‘गोर्खा राज्य’ र भाषालाई ‘गोर्खा’ नै भन्ने समयमा भारतमा ‘नेपाली’ शब्दले जाति र भाषाको प्रतिनिधित्व गर्न थालिसकेको थियो’ भनेका छन् । उनको लेखको दाबीअनुसार प्रवासमा जन्मिएको त्यही जातीय भावना नै नेपालभित्रको राष्ट्रिय भावनाको आधारभूमि बनेको हो ।

जुनबेला सूधपा भाषिक, साहित्यिक र सामाजिक गतिविधिमा संलग्न थिए, त्यसबेला भारतका विभिन्न भागमा नेपालीभाषीहरूको संख्या बढ्दै थियो । धर्मकर्म र पढाइलेखाइका लागि गएकाहरू बनारसमा थिए । उन्नाइसौं शताब्दीको अन्त्यतिरदेखि नै ब्रिटिस इन्डियन आर्मीमा गोर्खालीहरूको भर्ती बढ्न थालेको थियो । सुगौलीको सन्धिपछि दार्जिलिङमा हुने निर्माणकार्य र त्यसपछिको चियाखेतीले लोभ्याएर सीमाना काटेका नेपालीहरू उतैको बसाइ रोज्न थालेका थिए । धानको भात खाने अवसर खोज्दै हिँडेका नेपालीहरू असम (अहिलेको मेघालयसमेत) सम्म पुगेर गाई पाल्न र दूधको व्यापार गर्न थालेका थिए । अवकाशप्राप्त गोर्खा सैनिकहरूमध्ये पनि निकैले उतै बसोबास गर्न थालेका थिए । भारत भूमिमा स्थायी नेपाली समाजले जरो गाड्दै थियो । दक्षिण एसियाका भाषा र संस्कृतिमा विद्यावारिधि गरेका चाल्मर्स लेख्छन्, ‘भारतमा बसोबास गर्ने अरू जातिका तुलनामा आफूहरू धेरै पछाडि रहेको चेतना सचेत नेपालीहरूमा तीव्र रूपमा जाग्यो । लगभग साझा समस्याहरू सामना गर्दागर्दै एउटा समान अस्तित्वले विस्तारै स्पष्ट रूप लिन थाल्यो ।’

सूधपाले त्यही अस्तित्वलाई भाषिक र सांस्कृतिक आत्मविश्वास दिए । ‘नेपाली’ भने पनि वा राजनीतिक कारणले ‘गोर्खाली’ भने पनि त्यो अस्तित्वको खोजी र पहिचानका कारण अहिले भारतमा बस्ने दसौं लाख नेपालीभाषीको समाजले उनीहरूलाई आफ्नो अभिभावक मानेको हो । जातीय र भाषिक चेतनाका यी नायकहरू हाम्रा लागि पनि सधैं वन्दनीय छन् । तीनै जनाको निधन ८७ वर्षको उमेरमा भयो ।

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७६ १३:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×