इतिहासको गुरुकिल्ली- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

इतिहासको गुरुकिल्ली

संशोधन–मण्डल कहिले वेगले दौडियो, कहिले बिस्तारै । यसको कामको सराहनाभन्दा निन्दा ज्यादा भए पनि आफ्नै शक्तिमा उभिएर बौद्धिक अभ्यास गरिरह्यो । मुख्यतः यसले मुलुकको शिक्षापद्धतिमै हस्तक्षेप गर्न खोज्यो । एक व्यक्तिको परिकल्पनाअनुसार झन्डै ७० वर्षसम्म संस्था निरन्तर चलेको छ । मुलुकमा यति लामो समयसम्म यसरी काम गर्ने अर्को संस्था छैन ।
राजकुमार बानियाँ

नेपाली ज्ञानको गुरुकिल्ली (अथोरिटी) कतै छ भने, त्यो इतिहास, संस्कृति र पुरातत्त्वमा मात्रै छ । त्यसको एक मात्र श्रेय जान्छ, संशोधन–मण्डलको गुरु–शिष्य परम्परालाई । उसैले बाहिरिया (विदेशी) बाट फर्काएको हो, इतिहासको आचार्यत्व । अन्यथा यतिबेला पनि हामी ड्यानल राइट, सेसिल बेन्डल, सिल्भाँ लेभीकै अखण्ड गीत गाएर इतिहास भट्याइरहेका हुन्थ्यौं ।

‘नेपालको इतिहासका जे जति तथ्य बाहिर आएका छन्, तिनको सयकडा पचहत्तर संशोधन–मण्डल पाठशालाकै खोजीको परिणाम हो,’ संशोधन–मण्डलका महेशराज पन्तको दाबी छ, ‘यो कुरा संशोधन–मण्डलले खोजी गर्न थाल्नुभन्दा पहिलेका इतिहासका पाठ्यपुस्तक र चलनचल्तीका पाठ्यपुस्तकलाई दाँजेर हेरे थाहा हुन्छ ।’

रैथाने इतिहास र दर्शनको जरोकिलो बुझेर प्रामाणिक इतिहास लेख्न सक्ने सुयोग्य पंक्ति तयार गर्ने यो ६९ वर्षे संस्था खडा गरेका थिए, उद्भट विद्वान् नयराज पन्तले । बनारसको राजकीय संस्कृत पाठशालाबाट विसं १९९५ मा सिद्धान्तज्योतिषमा प्रथम श्रेणीमा आचार्य गरेका नयराजले ल्याएको अविस्मरणीय बौद्धिक क्रान्ति थियो त्यो ।

सम्पूर्ण ग्रन्थ उपस्थित गर्नु नपर्ने, सोधिएका प्रश्नको त्रिखण्डी उत्तर दिए पुग्ने आफूले पाएको शिक्षालाई अपूरो अनुभव गरेका उनी खासमा प्राचीन संस्कृत शिक्षापद्धतिको पुनर्जागरण चाहन्थे । उनको मान्यता थियो, आफूले पढेको विद्यामा शतप्रतिशत दक्खल चाहिने, शस्त्र र शास्त्रलाई निरन्तर साँध लगाइरहने र दीक्षित भएपछि पनि विद्या विस्मृत हुन नदिन नित्य अभ्यास गरिरहने ।

राणाकाल (विसं १९९७) मा उनले चलनचल्तीको शिक्षामा समानान्तर धार दिए, आफ्नै घर वटुमा बेनामे पाठशाला खोलेर । नयराजले आफ्ना र निकटस्थ साथीभाइका छोराहरू बटुलेर एक्ला स्वयंसेवी शिक्षकका रूपमा पढाए । वटुपछि पाठशाला मासंगल्लीको सानो घरमा सर्‍यो ।

आठवर्षे पाठ्यक्रम भए पनि पाठे (विद्यार्थी) तीन वर्षमै लिपि चिन्ने मात्र होइन, तिनको अर्थ गर्न सक्ने हुन्थे । पाठशालामा संस्कृत, गणित र ज्योतिषशास्त्रको पढाइ हुन्थ्यो । आफैं अंग्रेजी पढेर आएका नयराजले पाठ्यक्रममा त्यही विषय समेटेनन् । उनले प्रतिज्ञा श्लोकै बनाए, ‘अंग्रेजी पढ्न खोज्ने जनहरू अब यो पाठशाला त्यजेर, चाँडै जाऊन् सबैले स्वहित विषयले जन्मलाई सपारून् ।’

काशीनाथ तमोटले हालै एक लेखमा ऐश्वर्यधर शर्मा र दिनेशराज पन्तबाहेक अधिकांश शिष्यले अंग्रेजी पढी गुरुवाणीविपरीत विद्याद्रोह गरेको उल्लेख गरेका छन् । तर, शर्मा र दिनेशका पनि अंग्रेजी लेखोट भेटिन्छन्— नेपाल रिसर्च सेन्टरको जर्नल (मानविकी) को अंक १ मा ‘थ्री अनपब्लिस्ड इन्क्रिप्सन्स कन्सर्निङ द देवभाजुज् अफ पाटन’ (सन् १९७७) र दिनेशको ‘द स्टेट, द ल एन्ड एड्मिनिस्ट्रेसन इन क्लासिकल इन्डिया’ मा ‘द इन्स्टिच्युसन अफ स्लेभरी इन नेपाल एन्ड इट्स एनालाइसिस बेस्ट अन द धर्माशास्त्राज्’ (सन् १९९७) ।

‘हाम्रो उद्देश्य र कार्यप्रणाली’ मा नयराजले लेखेकै छन्, ‘संस्कृतभाषा कठोर छ, सात–आठ वर्ष राम्रो परिश्रम नगरी सो भाषामा रहेका शास्त्रीय पदार्थलाई बुझ्ने योग्यता हुँदैन । अंग्रेजी भाषा पनि त्यस्तै कठोर भाषा छ । यसकारण दुवै भाषामा पूर्ण अधिकार गर्न सक्नु अत्यन्त कठोर काम छ । त्यसकारण हामीले अंग्रेजीसँग सम्बन्ध तोड्नुपरेको हो ।’ महेशराज भने सामान्य अंग्रेजी लेखपढमा प्रतिबन्ध नलगाइएको जिकिर गर्छन् । ‘अंग्रेजी ज्ञान लिई विद्यावृद्धि गर्नॅ कसरी गुरुद्रोह हुन्छ ? शिष्यहरू धमाधम सरकारिया शिक्षा पद्धतिमा जान थालेपछि त्यसलाई रोक्न मात्र यस्तो युक्ति गर्नुपरेको हो,’ उनी भन्छन्, ‘नयराज चाहन्थे— चेलाहरू ठूला विद्वान् होऊन् र देशलाई विदेशीको दासताबाट मुक्त गर्न सकून् ।’

बिस्तारै तिनै शिष्य–प्रशिष्यले लोकपरिचित इतिहासकारहरूले गरेका अशुद्धिमाथि धावा बोले । पहिलोपटक २००९ असोज ५ गते छ पृष्ठको ‘इतिहास–संशोधन’ नामक ६ पैसे पर्चा छापियो । त्यतिबेला अंग्रेज र भारतीयका मात्र नभएर नेपाली इतिहासकारका समेत किताबसमेत छापिइसकेका थिए ।

इतिहासका हस्ती रुद्रराज पाण्डे, बालचन्द्र शर्मा, भैरवबहादुर प्रधान, अम्बिकाप्रसाद उपाध्याय, केशरबहादुर केसी, ईश्वरराज अर्याल, काशीप्रसाद श्रीवास्तव, सूर्यविक्रम ज्ञवाली, डिल्लीरमण रेग्मी आदिका अशुद्धिबारे थुप्रै पर्चा छापिए । ‘संशोधन–मण्डलले एउटा राम्रो पद्धति के बसाल्यो भने, आफ्नै (नयराजको समेत) पनि संशोधन गर्न हिचकिचाएन,’ प्राध्यापक राजेश गौतम भन्छन्, ‘नेपालमा इतिहासको क्षेत्रमा संशोधन–मण्डललाई नै विश्वास गर्नॅपर्नेमा देशी–विदेशी विद्वान्हरूबीच मतैक्यता छ ।’

‘इतिहास–संशोधन’ कुनै २०–३० पृष्ठका हुन्थे भने कुनै केवल दुई पृष्ठको । त्यसका हेडलाइन पनि उत्तेजकै हुन्थे । जस्तै : ‘विदेशतिर हेरी स्वेदश देखिँदैन’, ‘श्रीबालचन्द्रशर्मा एम्.ए. साहित्यरत्नले कालुपाँडेको कजाइँको बारेमा गर्नुभएको डेढअक्कलको निराकरण,’ ‘श्रीवास्तव त अवास्तव कुरो पो गर्नुहुँदो रहेछ’ आदि इत्यादि ।

शर्माले ‘ऐतिहासिक रूपरेखा’ मा राज्वल्लदेवीलाई एक ठाउँमा जयस्थिति मल्लकी रानी लेखेछन् भने केही पृष्ठपछि आमा । इतिहास–संशोधकहरू पर्चा बाँड्दै थिए, ‘बालचन्द्र शर्मा स्वास्नीलाई आमा भन्नुहुन्छ’ । एक सज्जनले सम्झाएछन्, ‘ए बाबु, त्यो कुरा ठीकै त हो नि । स्वास्नी भनेको आमाबराबरै हो । पकाउने, खुवाउने, सेवाशुश्रूषा गर्ने आमै होइनन् त ?’

संशोधन–मण्डलले कोसँग बौद्धिक सिँगौरी खेलेन र ? बालचन्द्र शर्मादेखि कमलप्रकाश मल्लसम्म । पुरातत्त्व विभागसँग पनि टकराव चलिरह्यो । २०१९ सालमा नेपाल (राजकीय) प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका उपकुलपति सूर्यविक्रम ज्ञवालीको ‘नेपाल उपत्यकाको मध्यकालीन इतिहास’ मा भएको तथ्यगत त्रुटिबारे पनि धूवाँधार आलोचना गर्‍यो, संशोधन–मण्डलले नै ।

त्यतिबेला राजा महेन्द्रको पत्रकार सम्मेलनमा गोरखापत्रका परिशिष्टांक ‘नेपाल पर्स्पेटिक्भ’ का सम्पादक तीर्थराज तुलाधरले सोधेछन्, ‘सरकार कुलपति रहेको एकेडेमीबाट छापिएको किताबको बाहिर घनघोर आलोचना भइरहेको छ, कुलपतिको हैसियतले सरकारलाई के भन्नु छ ?’ राजाले सहजै भनेछन्, ‘जहाँबाट भए पनि सत्य कुरा आउनुपर्छ ।’

कतिपय संशोधन–मण्डलको नाम लिँदा ‘राजावादी’ भनेर सजिलै पन्छाइदिन्छन् । दरबारसँग पन्त परिवारको हिमचिम पुरानै हो पनि । नयराजका मावली बाजे भुवननाथ पाँडेले महेन्द्र, उनकी आमा, भाइ र बहिनीहरूलाई चार–पाँच वर्ष संस्कृत, नेपाली र गणित पढाएका रहेछन् । तिनले पढेका किताब अझै पनि महेशराजको निजी संकलनमा छन् । महेशराजका बाजेसमेत राजपुरोहित हुन् । तर, उनी कहिल्यै शक्तिसम्मुख परेनन् ।

दक्षिण भारतका वाईजी कृष्णमूर्तिले राजा महेन्द्रको अंग्रेजीमा जीवनी र कविताकृति ‘उसैका लागि’ को उल्था र व्याख्या गरेपछि दरबारबाट नयराजलाई खबर आएछ, ‘तपाईंले नेपालीमा यसैगरी लेख्नुपर्‍यो । सरकारबाट घरको पनि निगाह हुन्छ ।’ नयराजले घुमाउरो शब्दमा भद्र अवज्ञा गरेछन्, ‘यो मेरा लागि सौभाग्य हो । गोरखापत्र हेरेर त अरूले पनि लेख्न सक्छन् । सरकारको डायरी टिपोटमा मेरो पहुँच हुन्छ भने मात्र म लेख्छु ।’

तिनै नयराजका ४१ शिष्य–प्रशिष्यमध्ये धनवज्र वज्राचार्य, ज्ञानमणि नेपाल, महेशराज पन्त, दिनेशराज पन्तसहित २४ जना त लेखककै रूपमा चिनिए । उनीहरू प्राचीन, मध्यकालीन र आधुनिक इतिहासका अध्ययनका खम्बा मानिन्छन् । उनको बेनामे पाठशाला इतिहासका भ्रम र अशुद्धि औंल्याउने स्रोतसंस्थाका रूपमा न्वारान भयो, संशोधन–मण्डल ।

काठमाडौं मजिस्ट्रेट अफिसमा विधिवत् दर्ता भएको संशोधन–मण्डलका संस्थापक भोलानाथ पौडेल, धनवज्र वज्राचार्य, देवीप्रसाद भण्डारी, रामजी तेवारी, शंकरमान राजवंशी, गौतमवज्र वज्राचार्य, महेशराज पन्त, नयनाथ पौडेल र दिनेशराज पन्त हुन् । भनिएको थियो, ‘संशोधन—मण्डलको उद्देश्य देशको शुद्ध र सर्वांगीण इतिहास निर्माण गर्दै जानु हो, कसैको मान या अपमान गर्नु होइन ।’

२००९ देखि २०२५ सम्म ‘इतिहास–संशोधन’ का ६८ संख्या र २०१३ देखि २०३८ सम्म छापिएका ३१ वटा ‘सावधान–पत्र’ ले लोक सनसनी फैलाए । त्यसपछि ‘अभिलेख संग्रह’ त्रैमासिक १२ अंक छापिए भने २०२१ मा इतिहासप्रधान त्रैमासिक पत्रिका ‘पूर्णिमा’ को प्रकाशन थालनी भयो ।

संशोधन–मण्डलबाट यसबाहेक नेपालको इतिहास, गणितज्योतिषको इतिहास, संस्कृतसाहित्य, व्याकरण र पञ्चांग संशोधनका साना–ठूला दर्जनौं कृति प्रकाशित छन् । कौटल्य अर्थशास्त्रको ऐतिहासिक व्याख्या पनि भयो । गोर्खाको चार भागको इतिहास पनि यसकै आर्जन हो । लिच्छविकाल, मध्यकाल र शाहकालका १४३ वटा अभिलेख पनि प्रकाशित भए ।

समयक्रममा संशोधन–मण्डलका शिष्य–प्रशिष्य जतिसुकै काम गरे पनि जीवनवृत्ति चलाउन नसकेर लाखापाखा लागे । नयराजले एकल सत्प्रयासमा स्रोतसंस्था त खडा गरे, तर त्यसका लागि अत्यावश्यक भौतिक र आर्थिक स्रोतलगायतका आधारशिला बनाउन सकेनन् । राज्यको सहयोग लिने पहल पनि गरेनन् ।

उचित प्रचारप्रसार गर्न नसकेकाले पाठशाला बन्द भएकै ४८ वर्ष भइसक्यो । त्यो बन्द हुनुको दुर्दशा प्राचीन भाषा र लिपिविज्ञ हम्मेसि फेला पर्दैनन् । त्रिभुवन विश्वविद्यालयले ६० वर्षयता इतिहास विभाग खोलेर एमए, पीएचडी त बाँड्यो तर अभिलेख पढ्ने र देवप्रतिमा चिन्ने विशेषज्ञचाहिँ निकालेन ।

‘जर्मन इतिहासकार लियोपोल्ड वोनको आफ्नै स्कुल छ । भारतमा पनि लेफ्ट र डेमोक्रेटिकहरूको आफ्नै स्कुलिङ छ,’ प्राध्यापक राजेश गौतमको टिप्पणी छ, ‘नयराजले त्यस्ता किसिमका राजनीतिक विचार प्रस्तुत नगरे पनि उनका क्रियाकलाप हेर्दा आफ्नै किसिमको स्कुलिङ खडा गर्न खोजेको देखिन्छ ।’

एकताका पुरातत्त्व विभागका बाबुकृष्ण रिजाल भन्थे रे, ‘तपाईंहरूले मानदेवको पालामै बन्दुक थियो भने भोलि सबैले त्यही सार्छन्, पर्सिपल्ट गल्ती भएको रहेछ भन्यो भने पनि त्यही सार्छन्, तपाईंहरूलाई खान नदिए पनि अथोरिटीचाहिँ मान्छन् ।’

संशोधन–मण्डल कहिले वेगले दौडियो, कहिले बिस्तारै । यसको कामको सराहनाभन्दा निन्दा ज्यादा भए पनि आफ्नै शक्तिमा उभिएर बौद्धिक अभ्यास गरिरह्यो । मुख्यतः यसले मुलुकको शिक्षापद्धतिमै हस्तक्षेप गर्न खोज्यो । एक व्यक्तिको परिकल्पनाअनुसार झन्डै ७० वर्षसम्म संस्था निरन्तर चलेको छ । मुलुकमा यति लामो समयसम्म यसरी काम गर्ने अर्को संस्था छैन ।

संशोधन–मण्डलका केही अंशलाई पछ्याएको भए मानविकी संकायका आठ–दसवटा विषयको कायापलट हुने महेशराजको विश्वास छ । उनलाई अफसोस छ— नयराजकै कार्यशैलीका कारण वंशावलीमा निर्भर इतिहासको आचार्यत्व नेपालीमै रह्यो भने नेपाली, संस्कृत, नेवारी, भूगोल, राजनीतिशास्त्र आदि विषयमा खासै काम भएनन् ।

अहिलेलाई संशोधन–मण्डलको सम्झाउनी–बिर्साउनी भनेकै इतिहासप्रधान पत्रिका हो, ‘पूर्णिमा’ । त्यही पनि पूर्णांक १४४ पछि ननिस्केको दुई वर्ष भइसक्यो । कम्प्युटरको फोल्डरमा पाँच अंकका लागि पुग्ने सामग्री थुप्रिएका छन् । तर, के–के र्‍याङठ्याङ नमिलेर मुद्रणको चाँजोपाँजो मिलेको छैन ।

उसो त ‘पूर्णिमा’ का लेखक पनि महेशराज हुन्, सम्पादक पनि उनै । एक हिसाबले ‘पूर्णिमा’ लाई महेशराजकै एकल किताब भने हुन्छ । महेशराजलाई स्मरण छ, पहिलेपहिले लेख नअटेर अर्को अंकका लागि पहिल्यै बुक गर्नुपर्थ्यो । अहिले उनीबाहेक कसैले लेख्दैन । पहिलेपहिले एक हजार प्रति छापिन्थ्यो, अहिले तीन सय छाप्दा पनि गोदाममै थन्किन्छ ।

साँच्चै भन्ने हो भने यसको नियमित ग्राहक केवल लाइब्रेरी अफ कंग्रेस हो । पहिले १५ वटा लिन्थ्यो, अहिले सात थान मात्र । नयाँ अंक किन्नेभन्दा पनि जम्मै राख्ने बढेका छन् । सम्पूर्ण अंकको १२ हजार रुपैयाँ पर्न आउँछ । एक अंकको खुद्रा मूल्य तीन रुपैयाँदेखि छ सय रुपैयाँसम्म तोकिएको छ ।

पत्रिका प्रकाशन झन्झटिलो मात्र होइन, खर्चालु पनि छ । दिनेशराजको जोडबलमा शिक्षा मन्त्रालयले वर्षको एक लाख दिन थालेको छ । पुस्तकहरू बेचेर वर्षको सरदर १ लाख ५० हजार आम्दानी हुन्छ । त्यतिले सबै खर्च धान्दैन । संशोधन–मण्डलले एक सय अंकसम्म क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयलाई अनलाइन भर्सनमा राख्न अनुमति दिएको छ ।

‘नयराजले गरेको कामको मैले दसांश पनि गर्न सकिनँ, उनले आकाशै पल्टाएको भने पनि हुन्छ,’ महेशराज सुनाउँछन्, ‘पत्रिका सम्पादन, डिजाइन, प्रुफ, प्रेस, बिल आदिको टन्टा एक्लै बोक्नुपर्छ । अखबारमा लेख्न थालेपछि धेरै मान्छेले पढ्न र चिन्न थाले ।’ ३० वर्ष संस्थाको नेतृत्व गरेका उनले आफ्नो कामलाई पनि संशोधन–मण्डलसँगै जोडेका छन् । पत्रिका नियमित नभए पनि उनको खोजिमेली रोकिएको छैन ।

काठमाडौंको डल्लु आवासमार्गस्थित घर नं २७ मा संशोधन–मण्डलको विरासत सम्हालिरहेका महेशराजले आफ्नै गोजीबाट चार कर्मचारीका लागि महिनावारी ६० हजार रुपैयाँ हाल्न थालेको दशकौं भयो । उनको अनुभवमा संशोधन–मण्डललाई अहिलेको मात्र होइन, पहिलेका सरकारले पनि कहिल्यै सघाएनन् । ‘सरकारले सहयोग नगरेकामा मलाई कुनै विस्मात लाग्दैन, किनभने सरकारले हामीलाई यसो गर्नैपर्छ भनेको होइन,’ उनी भन्छन्, ‘मेरो अगाडि पनि कोही छैन, पछाडि पनि कोही छैन, संशोधन–मण्डलको स्थिति इन्डिया इज इन्दिरा, इन्दिरा इज इन्डिया भनेजस्तो छ ।’

संशोधन–मण्डलका ४१ शिष्यमध्ये दुई जनामा खुम्चिएकामा महेशलाई किञ्चित द्विविधा छैन, ‘हामी पनि आफ्नो बाबुले गरेको काम भएर बचेका हौं कि त ?’ २०२८ मा नयराजपछिका सदस्य धनवज्र वज्राचार्य त्रिभुवन विश्वविद्यालयको नेपाल र एसियाली अनुसन्धान केन्द्र (सिनास) गए । पछि उनका भतिजा गौतमवज्र वज्राचार्य, ज्ञानमणि नेपाल, शंकरमान राजवंशी पनि संशोधन–मण्डलको नेरोघेरोमा रहेनन् । ‘हामीमध्येमा सर्वश्रेष्ठ र लोकले पनि मानेका धनवज्रले विश्वविद्यालयमा करारमा जागिर पाउनेबित्तिकै छाडिदिए,’ उनी भन्छन्, ‘नयराजले जस्तै सरकारी जागिर खाएर संशोधन–मण्डलमा काम गरेको भए हुने हो ।’

उसो त संशोधन–मण्डललाई परिवारमुखी बनाएको, भृकुटी र जंगबहादुर राणाबारे नलेखेको, अनुसन्धानका नाममा तिथिमितिको शुद्धाशुद्धिमै अल्झिएको, शास्त्रार्थ आक्रामक र गैरप्राज्ञिक हुने गरेको आदि इत्यादि आलोचना भइरहेकै छन् । पन्त दाजुभाइले नयाँलाई पनि आकर्षित गरेनन्, सक्रिय संस्थागत जीवन पनि रहेन । तैपनि सत्कार्यको तराजुमा आलोचना फिक्का लाग्छन् ।

साँच्चै भन्ने हो भने नयराजपुत्रहरूको अथक समर्पणमै जेनतेन धानिएको संशोधन–मण्डल अहिले अस्तित्वको लडाइँमा छ । यसका हर्ताकर्ता महेशराज ७६ र दिनेशराज ७० वर्षे भइसकेका छन् । उनीहरूका छोराछोरीको यस विधामा कुनै साइनो देखिँदैन । पन्त दाजुभाइको सेखापछि इतिहासको गौरवशाली गुरुकिल्ली फेरि विदेशीकै नियन्त्रणमा जाने चिन्ता छँदै छ ।

‘हामी दाजुभाइले उत्तराधिकारी तयार गर्न नसकेकै हौं । पन्त परिवारमा पनि त्यो सम्भावना देखिएन । संशोधन—मण्डलजस्तो विशिष्टीकृत संस्थाको भविष्य नहुनु राष्ट्रका लागि दुर्भाग्य हो,’ प्राज्ञ दिनेशराज पन्तको स्वीकारोक्ति छ, ‘हामीले जति गर्नुपर्ने हो, त्यति गर्न सकेनौं । अब जति दिन सकिन्छ, त्यति काम गर्ने हो । नजानेको कुरा नबोलेर, प्रामाणिक कुरा बोलेर ।’

प्रकाशित : आश्विन १७, २०७७ ११:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चौरासी व्यञ्‍जनको थाली

८४ प्रकारका विशिष्ट खानाका परिकार तथा पेय समेटिएको भव्य थाली हो– चौरासी व्यञ्जन । यो आयुर्वेदको मानक ग्रन्थ चरक संहितामा आधारित छ । ऋषि चरकले यसमा भोजनका नियमबारे बताएका छन् ।
राजकुमार बानियाँ

चाडबाडको बेला भान्सामा मीठोमसिनो केही आइटम बढ्नासाथ धेरैको मुखमा झुन्डिहाल्छ, चौरासी व्यञ्जन । पाहुनापाछाको मानमनितो राख्न पनि धेरैथरीका खाना, तरकारी, मरमसला र मेवा–मिष्ठान्न जोहो गर्नु नेपाली परम्परा नै हो ।

सोखिन राजा–महाराजाको दरबारमा सुनको थालीमा चौरासी व्यञ्जन ज्युनार गरेका कथाहरू पनि प्रशस्तै छन् । वास्तवमा चौरासी व्यञ्जन के हो ? यसमा के कस्ता परिकार हुन्छन् ?

क्यानडामा यससम्बन्धी अनुसन्धान नै गरेका खाद्य वैज्ञानिक नारायण घिमिरेका शब्दमा ८४ प्रकारका विशिष्ट खानाका परिकार तथा पेय समेटिएको भव्य थाली हो– चौरासी व्यञ्जन । यो आयुर्वेदको मानक ग्रन्थ चरकसंहितामा आधारित छ । ऋषि चरकले यसमा भोजनका नियमबारे बताएका छन् ।

यसमा खाद्य पदार्थको वर्गीकरण मात्र छैन, सेवनको आचारसंहिता, पौष्टिक गुण, स्वास्थ्य र जीवनशक्तिबारे समेत वर्णन छ । चौरासी व्यञ्जन देवसी शाकाहारी थालीको ५६ भोगअन्तर्गतका ५६ प्रकारका परिकार तथा पेयसित मिल्दोजुल्दो छ । भलै यसमा २८ व्यञ्जन बढी छ ।

भारतीय समाजमा चाडबाड, जन्मदिन, शुभतिथि, व्रतबन्ध, विवाह, पूजाआजा आदिमा देवसी शाकाहारी थालीका रूपमा छपन्न भोग ग्रहण गर्ने चलन छ । आफ्नो मेनुमा छपन्न भोग प्रस्ताव गर्ने दर्जनभन्दा बढी भारतीय भोजनालय र धर्मशाला अहिले पनि भेटिन्छन् ।

‘तोकिएको मूल्य तिरेर दुई घण्टाभित्रमा भरपेट खान सकिने तीन–चार सयभन्दा ज्यादा व्यञ्जन राखिएका बफेट रेस्टुरेन्टहरू संसारमा हजारौँ छन्,’ घिमिरे थप्छन्, ‘तर चौरासी व्यञ्जन पाक्ने छुट्टै चुलो भने कतै भेटिँदैन ।’ त्यसो त नेपालका पहिलो मास्टर सेफ गोविन्दनरसिंह केसीले थुप्रैचोटि सुस्वादु चौरासी व्यञ्जन बनाएर पस्किए । विशेषगरी मुलुकको पाहुना बनेर आएका राष्ट्राध्यक्ष एवं सरकार प्रमुखहरूका निम्ति रोयल ब्यांक्वेट र स्टेट ब्यांक्वेट चलाउँदा ।

केसीले फ्रान्सका फास्वाँ मित्तेरा, भारतका राजीव गान्धी, पाकिस्तानकी बेनजिर भुट्टो, माल्दिभ्सका अब्दुल गयुम, भुटानी राजकुमार आदिलाई चौरासी व्यञ्जनको स्वाद चखाएका छन् । ग्यालरी बैठकमा ब्यांकेट चलाउँदा एकपटक १० वटासम्म मृग मागेको र त्यसको छालाबाट ज्याकेट बनाएको रोमाञ्चक अनुभव पनि उनीसित छ ।

होटल सोल्टी क्राउन प्लाजामा काम गर्दा राजदरबारका हेड भान्से ओमशमशेर राणाबाट चौरासी व्यञ्जनको दीक्षा पाएका केसी रोयल ब्यांक्वेटमा मयूरको पुलाउ, खरायोको सेकुवा बनाएको कहिल्यै बिर्संदैनन् । मयूरले दृश्य र श्रव्य क्षमता बढाउने र खरायोको सेतो मासु यौनबर्द्धक हुने परम्परागत मान्यता छ ।

पाँचतारे होटलको मेनुमा जोगीभात, चराको तन्द्रुक, नरम चरा आदि थपेका केसी राजदरबारमा गुड फ्राइडेका खाना पठाउँथे । राजपरिवारका श्रुति र पारस शाहका प्रीतिभोजको मेनु पनि उनैले बनाएका थिए ।

त्यही वादशाही व्यञ्जनको झल्को दिने गरी डिल्लीबजारको भान्साघर र होटल द्वारिकाज्को कृष्ण अर्पणमा निश्चित डलर तिरेर खुवाउने चलन अद्यापि रहेको केसी सुनाउँछन् । ‘चौरासी व्यञ्जन थकाली थाली या नेवारी खाजासेटजस्तो सजिलो छैन, अहिलेको समयमा त्यति व्यावहारिक पनि छैन,’ पाँचतारे होटल सोल्टीदेखि अन्नपूर्णसम्म ३७ वर्ष भान्सा सम्हालेका केसी भन्छन्, ‘त्यसका लागि धेरै सर्दाम र लामो समयको लगानी चाहिन्छ ।’

चौरासी व्यञ्जनमा सात्त्विक, राजसी र तामसी गुण समावेश हुन्छन् । सात्त्विक भोजनमा मानिसलाई जीवित राख्ने शक्ति हुन्छ । यस्ता खाना ताजा, काँच्चै वा बफाएका वा हल्का प्रशोधन गरिएका र प्राकृतिक रूप र स्वादमा उपलब्ध हुन्छन् ।

राजसी गुणका खाना अत्यन्त पौष्टिक र दिमागलाई उत्तेजक प्रभाव दिने प्रकृतिका हुन्छन् । तामसी गुणका खाना विशेषगरी फौजी दक्षता अभिवृद्धिका लागि बनेका हुन्छन् । प्याज, लसुन, च्याउ, धेरै पाकेका वा पाकिनसकेका फलफूल, बदाम, वाइन, जाँड, गाडेको अचार, बँधुवा जनावरको मासु, धूमपान आदि तामसी गुणका हुन्छन् ।

‘मैले जानेबुझेसम्म चैरासी व्यञ्जन संसारकै सबैभन्दा उत्कृष्ट कूटनीतिक र सांस्कृतिक आहारको सँगालो हो,’ घिमिरे भन्छन्, ‘पुरानो समयको विशाल, विशिष्ट र उत्कृष्ट भोजनका रूपमा चौरासी व्यञ्जनको न्वारान हुन पुगेको छ ।’ घिमिरेको अध्ययनमा उतिबेला दरबार र सैनिकको अन्नप्रसाद क्षेत्र हेर्नेहरू चरकसंहिता सूत्रस्थानको आनापान विधिमा सिद्धहस्त हुन्थे । खानपानमा हुन सकेको विकास र युद्धकला तत्कालीन राज्यको नितान्त गोप्य कलाअन्तर्गत लिइन्थ्यो ।

परम्परागत रूपमा राजा, सेना र युद्धमा होमिने जनताको खानपान सामूहिक भोजनालयमा हुन्थ्यो । कतिपय अवस्थामा मानसिक ऊर्जाबर्द्धक र नशावर्धक खाद्यको प्रयोग जरुरी हुन्थ्यो । युद्ध विजयलगायतका हर्षबढाइँहरूमा यस्ता शाकाहारी तथा मांसाहारी परिकारको माग हुन्थ्यो । नेपाली सैनिकसँग भने चौरासी व्यञ्जनको कुनै तालुक देखिँदैन । पूर्वरथी राजेन्द्र थापा भन्छन्, ‘चौरासी व्यञ्जन भन्नुस् कि छपन्न भोग, यो नेपाली सेनाभित्र छैन, खाने उही दाल, भात, तरकारी मात्र हो ।’

लम्बेतान मेनु
घिमिरेको अध्ययनमा चौरासी व्यञ्जनमा प्रमुख २० गुणस्तर भएका खाना समेटिन्छन् । सग्लै वा टुक्रेको खाद्य पदार्थलाई पिएर वा सामान्य दालभातजस्तो खाने वा मकै, भटमासजस्तो चपाएर वा आइसक्रिमजस्तो चाटेर वा चुसेर खान मिल्ने गरी बनाइएको हुन्छ ।

स्वाद हिसाबले पनि विविधता हुन्छ । पीठो, बोसो, रोटी, चिनी आदि गुलियो, दही, चिज, गोलभेँडालगायत अमिला जातका फलफूल, नुनिलो, करेलाजस्तो तीतो, गेडागुडी, दाल, अनार, चिया, कफी आदि टर्रो, खुर्सानी, मसला, जिरा, अदुवा, मरीच आदि पिरो खाद्य पदार्थ पनि यसमा अनिवार्य मानिएको छ ।

कोदो, मुङ, चिनीजस्ता हल्का पोषण दिने, खसीको मासु, चिज, घिउ, गहुँजस्ता उच्च पोषण दिने, दूध, काँक्रो, कुल्फीजस्तो चिसो, खुर्सानी, रक्सीजस्तो तातो, बटर, क्रिम, नट्स तेलजस्ता चिल्लो, भुटेको मकै, सुक्खा रोटीजस्तो खस्रो, अल्नो वा सदा स्वादको, तीक्ष्ण वा अति स्वादिलो, शाकाहारी–मांसाहारी, भिन्डीजस्तो चिप्लो, सुक्खा चनाजस्तो ओभानो, नरम वा मुलायम, कडा वा साह्रो, पीठोजस्ता मिहिन, कनिका वा सुजीजस्ता खस्रा, फलफूल, सलादजस्ता सग्ला, सर्वतजस्तो तरल, क्रिमजस्तो लेसाइलो, दहीजस्तो बाक्लो खाना यसमा अनिवार्य मानिएको छ ।

खानामा शरीर र दिमागका लागि हितकर हुने, सिजनअनुसार फल्ने र स्थानीय स्तरमा उपलब्ध हुने खाद्यबस्तुबाट तयार हुनु पनि यसको विशेषता हो । चौरासी व्यञ्जनको थाली भोजनकर्ताको बानी (शाकाहारी, मांसाहारी, सर्वाहारी, फलाहारी आदि), शारीरिक दोष (पित्त, कफ, वात), सामाजिक मान्यता, मनस्थिति, प्रिय स्वाद, पोषण र रवाफमा पूर्वअन्दाज गरी चनाखोपूर्वक तयार गरिएको हुन्छ ।

भोजभतेरको हकमा छुट्टाछुट्टै पकाएर, छुट्टाछुट्टै भाँडामा राखी ठूलो टपरी वा ठूलो तामा वा चरेसको थालमा सानासाना दुना वा कचौरामा राखी पस्कने चलन छ । खाद्य वैज्ञानिक घिमिरेका अनुसार, मानिसको जटिलता, स्पष्टता, राम्रो स्वर, लामो जीवन, बुझ्ने क्षमता, खुसी, सन्तुष्टि, शारीरिक वृद्धि, कुशलता निर्माणमा खानाको उच्च भूमिका रहन्छ । अण्डा, माछा, मासु खाने वा नखाने मानिसको नितान्त निजी छनोट हो । भलै तिनले पोषण र जीवन्त शक्ति दिन्छन् ।

चौरासी व्यञ्जनमा कम्तीमा १० प्रकारका शाकाहारी खाना समेटिएको हुन्छ । सादा भात वा जिरा पुलाउ वा गहुँ वा कोदो, फापरको रोटी वा मकैको भात आदि अन्न, हरिया साग, ताजा तरकारी र सिजनका फलफूल चौरासी व्यञ्जनमा पर्छन् ।

भन्नै परोइन, अन्नले शरीरको आधार शक्ति निर्माण गर्छ । हरियो सागपातले तन्दुरुस्ती राख्छ । ताजा तरकारीले रगत सफा गरिदिन्छ । फलफूलले शरीरलाई दरिलो राख्छ ।

दूध तथा दुग्ध पदार्थ एवं दलहन, सुक्खा गेडागुडी र तिनका सुप, नट्स (सुक्खा फल) र सिड (सुक्खा बीउ) अनि गुलियो पनि यसमा पर्छन् । दुग्ध पदार्थले अस्थिपञ्जर प्रणाली मजबुत बनाउनुका साथै तागत दिन्छन् । भिटामिनको स्रोत दलहनले तन्तुहरूलाई शक्ति वा ओज प्रदान गर्छन् । सुख्खा फल र बीउमा हुने तेलले शरीरका फोहोरजन्य विषादीलाई बाहिर निकाल्छन् र गुलिया पदार्थले तत्काल शक्ति दिन्छन् ।

छपन्न भोगको मेनुका खिचडी, मसलादार बासमतीको पुलाऊ, खसखस, पनिर, चुकन्दर, गाजर, धनियाँ सलाद, उसिनेको कोदोको गेडा र तिलको सलाद, बेसार पुलाउ, मसलेदार भुटेको चिउरा चौरासी व्यञ्जनमा पनि अटाउँछन् । थरीथरीका सब्जी, दाल र सुप, चिया, दही, सर्वतलगायतका पेय, रोटी, अचार र चटनी, मिठाई र डिजर्ट, कचौरी, फुल्की, निम्की वा सेल रोटी, फुरौला, पकौडा, मासको बारा, बटुक, भन्टाको पकौडा, करेला र भिन्डीको पकौडा यसमै पर्छन् ।

खाद्य वैज्ञानिक घिमिरेले चौरासी व्यञ्जनमा मांसाहारी तथा शाकाहारी गरी कम्तीमा १८ विशिष्ट (राजसी) खाना समेटेका छन् । भाङको अचार वा आलसको गेडाको अचार, काँचो आँप, अमला वा कागती वा भोगटे वा लप्सीको वा करेला वा गोलभेँडाको गाडेको अचार वा तामा, गुन्द्रुक, सिन्कीको अचार वा खुर्सानी वा टिम्मुर वा तिल वा गुन्द्रुक वा पिनाको छोप यसमा छ ।

यसै गरी, भाङको लड्डु वा भाङ–महको घिउखट्टे वा नरिवलको लड्डु वा दूध केक वा चिज र पनिर केक वा सुजी वा गाँजरको हलुवा वा कुराउनी पनि यसकै मेनुमा छ । शाकाहारी (भेजी वा पनिर वा च्याउ) कबाब वा मांसाहारी (बँदेल वा कुखुरा वा खसी) कबाब, अमिल्याएको दूधको दही वा मोही मसला, बँदेल वा खसी वा कुखुरा– उसिनेको वा तारेको वा भुटेको वा साॅधेको, बँदेल वा खसी वा कुखुरा वा माछा वा अन्डाको झोल तरकारी, उसिनेको अन्डा वा अम्लेट वा मसला अम्लेट चौरासी व्यञ्जनको थालीमा छन् ।

यसको मेनुमा शाकाहारी मम (पनिर वा तोफु वा च्याउ) वा मांसाहारी मम (बँदेलको वा खसीको वा कुखुराको मम) र मम अचार, शाकाहारी (भेजी वा च्याउ) बिरियानी वा मांसाहारी (बँदेल वा माछा वा कुखुरा वा खसी) बिरियानी, तारेको वा चप बनाएको वा भुटेको माछा वा झिँगे माछा वा प्राउन तारेको पुरा सग्लो सुन्तला वा रातो वा नीलो माछा वा ट्राउट माछा, माछा वा कुखुरा वा खसी वा बँदेलको तन्दुर गरेको माछा वा कुखुरा वा खसी वा बँदेल, तिनको तास वा सेकुवा वा सुकुटी पनि छन् । खरायो वा हरिण वा मृगको मासु, पोलेका वा उसिनेका वा रोस्ट गरेको कुनै पनि कन्दमूल, पाती वा गाँजा वा फलफूल वा ऐँसेलु वा अन्नको जाँड वा तोङ्वा वा छाङ वा निगार वा ताडी वा (सोमलता) बियर, रक्सी ह्वीस्की वा ब्रान्डी वा रम वा भोड्का वा टेकुला वा भाङको बियर, गाँजा वा चुरोट वा तमाखु वा बिँडी वा नशालु अम्मल यसमा पर्छन् ।

रैथाने नाता
संस्कृत वाङ्मयमा बत्तीस विद्या, चौंसट्ठी कला र छयानब्बे शिल्पको चर्चा छ । चौरासी व्यञ्जन त्यही लोककला र सीपको एउटा कडी हुन सक्छ । मास्टर सेफ केसी पनि मल्लवंशीय राजाहरूबाट सुरु भएको चौरासी व्यञ्जनलाई रैथाने भन्न मिल्ने जिकिर गर्छन् । ‘नेपालमा जस्तो चौरासी व्यञ्जनको चर्चा र सोधखोज अन्यत्र हुन्छजस्तो मलाई लाग्दैन,’ खाद्य वैज्ञानिक घिमिरे थप्छन्, ‘यो नेपालको रैथाने खाना हो भन्ने मेरो विश्वास छ ।’

रैथाने भन्ने आधार पनि प्रशस्तै छन् नेवारी संस्कृतिमा । हरिराम जोशीकृत ‘प्रदीप अभिनव संस्कृति विश्वकोष’ अनुसार, यसै जन्ममा सत्कार्य गरी मोक्ष प्राप्त नभए चौरासी लाख योनिमा जन्म लिनुपर्ने जनविश्वास छ । त्यसकै प्रतीकका रूपमा चौरासी व्यञ्जन अन्नप्राशन, विवाह आदिमा संस्कारित व्यक्तिलाई खुवाउने परम्परा छ ।

‘झीगु संस्कृतिया ब्वो–घाषा’ लाई उद्धृत गर्दै पुस्तकमा नेवारी भाषामा चौरासी व्यञ्जनको लम्बेतान सूची दिइएको छ । संस्कृतिविद् जोशी नेवारी संस्कृतिमा मध्यकालको प्रारम्भिक समयदेखि चौरासी व्यञ्जन अस्तित्वमा रहेको बताउँछन् । ‘अरू जातिमा चौरासी पूजन (बूढो पास्नी) को चलन छ तर चौरासी व्यञ्जन देखिँदैन,’ जोशी भन्छन्, ‘अरू जातिले छाड्दै गएको पनि हुन सक्छ । आठ–नौ सय वर्ष पुरानो संस्कृतिलाई रैथाने भन्न किन नमिल्ने ?’ यो खानपिनमा नेवार समुदाय राजा–महाराजाभन्दा कम छैन भन्ने प्रमाण पनि हो ।

यस्तै, १८ प्राचीन महाविहारमध्ये एक मानिने ठमेलको भगवान् बहाः (विक्रमशील महाविहार) मा पनि चौरासी व्यञ्जन चढाउने परम्परा छ । यसैगरी काठमाडौँ उपत्यकामा प्रत्येक वर्ष फाल्गुण शुक्ल पूर्णिमाको रात चीरदाहसँगै पारावत महाविहार इटुम्बहालको भुतु केवमा एक मुरी चामलको भात र सिंगै राँगाको मासुका साथै चौरासी व्यञ्जन राखेर टुँडिखेलमा गुरुमापा राक्षसलाई खुवाउने चलन छ ।

जोशीकै पुस्तक ‘नेपालका चाडपर्व’ का अनुसार, आपद्विपद्को भुमरीबाट सकुशल उम्केर आएका जो कोहीलाई सगुन दिई उत्सव मनाउने संस्कृति नेवारी समाजमा छ । तिब्बती तरुणीहरूको मायाजालबाट उम्केर साथीहरूसहित फर्केका ल्हासा व्यापारी सिंहसार्थबाहुको सम्झनामा फाल्गुण पूर्णिमाको भोलिपल्ट सिन्दूर जात्रा गरिँदै आएको छ ।

सिंहसार्थबाहुको कथा चित्रित लामो विलापौ कपडालाई गुंला पर्वको १० दिने प्रदर्शनमा गुठियारले पहिलो दिन ६ थरी व्यञ्जन चढाउँछन् । दोस्रोदेखि छैटौँ दिनसम्म दुई–दुईथरी व्यञ्जन थप्दै चढाउँछन् । सातौं दिन भातसँगै विभिन्न थरी साग, गेडागुडी, फलफूलका साथै रोटी र पान–मसलासहितको चौरासी व्यञ्जन चढाउने चलन छ ।

यो त भयो सांस्कृतिक पक्ष । मुख्य चर्चा भोजनकै हो । खानामा निहित पोषण तत्त्वले मानिसलाई सकारात्मक मनोवैज्ञानिक ऊर्जा दिन्छ । उचित खानपानले शरीरका तन्तुहरूलाई पोषण दिन्छ र शरीरको रोगसँग लड्ने आन्तरिक क्षमता बढाउँछ । छालाको जटिलता निर्मूल पार्छ र इन्द्रियका अंगप्रत्यंगहरूलाई स्फूर्त राख्छ । अन्यथा खाना आफ्नै शरीरका लागि प्रतिकूल वा हानिकारक हुन सक्छ । ‘मानिसले आफूले आफ्नै अवस्थालाई ध्यान दिएर भोजन गर्नुपर्छ,’ खाद्य तथा औषधिविज्ञ घिमिरेको कथन छ, ‘शारीरिक र मानसिक स्फूर्तिका निम्ति कति खायोभन्दा पनि के खायो भन्ने कुराले धेरै अर्थ राख्छ ।’

चौरासी व्यञ्जन खान नसके पनि आयुर्वेदले ताजा चामल, दाल, हिमाली नुन, फलफूल, जौ वा गहुँ, वर्षाको पानी वा शुद्ध पानी, दूध, घिउ र मह गरी कम्तीमा नौ प्रकारको भोजन प्रत्येक छाक खानुपर्ने औँल्याएको छ । रातको खानामा दही अनिवार्य गर्न पनि आयुर्वेदको सुझाव छ ।

प्रश्न उठ्छ, चौरासी व्यञ्जन सबै खान सकिन्छ त ? मोटामोटी यसमा पौष्टिक गुणको विन्यास के कति हुन्छ ? ‘बनाइएको वा पस्किएको सबै खाने होइन, जे जति इच्छा लाग्छ, त्यति मात्रामा खाने हो चौरासी व्यञ्जन,’ घिमिरे थप्छन्, ‘अन्य खानामा जस्तो कति क्यालोरी खायो र के–के त–व प्राप्त भयो भन्ने हिसाब गर्नु पनि सान्दर्भिक रहँदैन ।’

प्रकाशित : चैत्र १, २०७६ १२:१५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×