गणितको गोलचक्कर- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

गणितको गोलचक्कर

शिक्षा रिसाल

भनिन्छ— संसार गणितीय छ । प्रकृतिका नियमहरू गणितको हिसाब वरपर घुम्छन् । ग्रह, तारा र अरू आकासीय पिण्डहरू गणितका नियम पछ्याउँछन् । दैनिक जीवनका भागदौड, सुख–दुःख, सफलता, असफलता सबै गणितीय छन् । केही अमूर्त कुराहरूबाहेक सबै चीजको हिसाब निकाल्न सकिन्छ ।

हुन पनि जिन्दगी ‘प्लस–माइनस’ को लेखाजोखा न हो । यिनै चिह्नहरूले हाम्रा पाइलाहरू डोर्‍याउँछन् । सायद गणित हुँदैन थियो भने जीवन भद्रगोल हुन्थ्यो । पानाभरि केरकार गरेको हिसाबजस्तो । मानव प्रजाति सधैं खुसी, सफलता र आनन्द जोड्न खोज्छ, गुणन गर्न खोज्छ । असफलता, दुःख र वेदना भने घटाउन खोज्छ, भाग गर्न खोज्छ । यस्तो लेखाजोखाले जीवन सन्तुलित पार्न खोज्ने मानवीय चेष्टालाई गणितका चिह्नहरूले सघाउँछन् ।

कतिलाई साधारण लाग्ने गणित मेरा लागि भने जीवनभरको बोझ हो । सायद त्यसैले पनि मेरो जीवनको गणित भद्रगोल छ । कसैले सुल्झाउनै नसक्ने इक्वेसन (समीकरण) बनेको छ । यताबाट यो घटाएर त्यो जोड्न खोज्छु तर हिसाब सधैं माइनसमा मात्र आउँछ । म आफैं एउटा सुल्झिन नसक्ने इक्वेसन हुँ । आइन्स्टाइनले ब्रह्माण्डका नियम समेट्ने ‘इ बराबर एमसी स्क्वायर’ त बनाए तर किन मानव जीवनका आरोह–अवरोह सुल्झाउने हिसाब बनाएनन् ? ‘द थियरी अफ एभ्रिथिङ’ किन बनाउन सकेनन् ? वैज्ञानिकहरूले भौतिकशास्त्रका हिसाबहरू आविष्कार गर्दा किन मनशास्त्रका हिसाब सुल्झाउन सकेनन् ? अहँ ∕ गणित सबथोक हुँदै होइन ।

‘ओहो ∕ एक हप्तामा एसएलसीको जाँच छ । म्याथ थोपो केही आउँदैन । अझ अप्सनल म्याथ पनि छ । एसएलसी पास भइएन भने अगाडि पढ्न पाइँदैन । कति धेरै आत्तिइसकें म । ट्युसन कोसँग पढ्ने ? कसरी पास हुने ? केही थाहा छैन । म रुन थाल्छु । निस्सासिन थाल्छु । अनि ऐंठन हुन्छ । बल्ल–बल्ल ऐंठनबाट निस्कन्छु ।’

यो मैले देखिरहने ‘रेकरिङ ड्रिम’ हो । वास्तविकतामा मैले एसएलसी पास गरिसकें— धेरै वर्षअघि । तर, गणितको त्यो भूतले मलाई अहिले पनि बेला–बेला सपनामा तर्साइरहन्छ । हाउगुजी गणितले मेरो पिछा छाड्दै छाड्दैन ।

मलाई अझै याद छ— समाचारको त्यो शीर्षक— ‘एसएलसी फेल भएपछि छोरी १८ वर्षकी हुन्छे ।’

कसले लेखेको याद छैन तर एसएलसी फेल हुने केटीहरू अगाडि पढ्न पाउँदैनन् र परिवारले बिहे गरिदिन्छन् भन्ने समाचारको अभिप्राय थियो । हाम्रो कक्षाका विज्ञान शिक्षकले ‘यो हेडलाइन पढ्यौ नि तिमीहरूले ?’ भनेर खिस्याएको अझै याद छ । मेरो मन त्यतिबेला अमिलो भएको थियो ।

हाम्रो स्कुलमा ‘ट्यालेन्टेड’ विद्यार्थी उही हुन्थे, जसको गणित र विज्ञानमा दखल हुन्थ्यो । बाँकी अंग्रेजी, नेपाली, सामाजिक शिक्षा, लेखा, जनसंख्याजस्ता विषय त ‘सौता’ का छोराछोरीजस्ता हुन्थे । ती विषयहरू अल्पसंख्यक र सीमान्तकृतजस्ता हुन्थे । ती विषयमा राम्रो नतिजा ल्याएको खासै महत्त्व हुँदैनथ्यो । जो गणितमा कमजोर छ या फेल हुन्छ, ऊ कमजोर विद्यार्थी हो । उसलाई केही आउँदैन । न वादविवाद प्रतियोगितामा भाग लिन पाउँछ न हाजिरीजवाफमा । गणितमा आलु खानेहरू नाच्न र गाउन मात्रै पाउँथे ।

नर्सरीदेखि माथि–माथि चढ्दै जाँदा गणितप्रतिको बुझाइ बिस्तारै खिइँदै–खिइँदै गयो । कक्षा ४ र ५ मा पुगिसक्दा स्थितिले भयानक रूप लिइसकेको थियो । त्यतिबेला विद्यालयका लागि यस्ता बच्चाबच्ची निल्नु न फाल्नु हुन्थे । कक्षा १ मा पढ्दा म्याथ पढाउने मिसको थप्पड खाएकी थिएँ । मेरो पोक्चो सेतो गाला रातो भएको थियो । त्यतिबेला जोड–घटाउ सिकाइरहेकी थिइन् मिसले— त्यो सापटी लिने वाला । मेरो दिमागले भ्याएन । सायद मिसलाई लाग्यो— एक थप्पड लगाएपछि यसले सिक्छे । कतिले सिक्छन् पनि तर मैले भने त्यसपछि झन् गणित कहिल्यै सिक्नै सकिनँ । त्यो थप्पडले दिमागको ढक्कन सधैंका लागि बन्द गरिदियो । समय बित्दै गयो । क्लास चढ्दै गएँ । फस्ट टर्म, सेकेन्ड टर्ममा फेल भए पनि फाइनलमा पास हुन्थें या गराइन्थें । फेल भएर क्लास दोहोर्‍याउन भने कहिल्यै परेन ।

पहिले–पहिले जाँच सकिएर कक्षा पुनः सुरु हुँदा प्रायः विषयका सरहरूले परीक्षामा आएको विषयगत अंक सुनाउने गर्थे । कतिले जाँचका कपी नै कक्षामा ल्याएर देखाउँथे । केरकार गर्थे । केरकार गर्दा कतिले धुलाइ पनि भेट्थे । रिपोर्टकार्ड त पछि आउँथ्यो । सर उत्तरपुस्तिकाको बन्डल लिएर कक्षा कोठामा छिर्दा सबैको मन चिसो हुन्थ्यो । लद्दु विद्यार्थी ‘धुलाइ भेटिने भयो’ भन्ने चिन्तामा हुन्थे । औसत विद्यार्थी ‘गाली भेटिने भयो’ भन्ने चिन्तामा हुन्थे । पहिलो र दोस्रो हुने विद्यार्थी एक–अर्काले उछिने भन्ने चिन्ताले खिइन्थे ।

सरहरूले आ–आफ्ना विषयको नम्बर सुनाउने चलन थियो । मलाई अरू विषयका नम्बर सुन्दा साह्रै आनन्द लाग्थ्यो । तर, जब गणितका सरले नम्बर सुनाउने घोषणा गर्थे, त्यतिबेला लाग्थ्यो— जिन्दगीमा यस्तो भयानक दिन कहिल्यै नआओस् । मेरो मनोविज्ञान पूरै ‘कम्प्लिकेटेड’ थियो । स्थितिले भयानक रूप कक्षा ५ मा पुग्दा लियो । गणितमा शून्य आयो । हो— जिरो । तर, म एक्ली थिइनँ । अरू दुई जना पनि थिए । बेइज्जतीको पराकाष्टा एक्लैले सहनु परेन । शून्यमा साथ दिने केही अरू साथी भए पनि त्यो ठूलो लज्जाबोध थियो मेरा लागि । म झन्–झन् चुपचाप हुँदै गएँ ।

गणितमा सय ल्याउने पनि थिए । उनीहरू पनि शून्यदार थिए तर सान बेग्लै थियो । शून्यले जीवनमा इन्ट्री मारेको त्यो पहिलो अनुभव थियो । शून्य जब एक्लै आउँछ, पीडा लिएर आउँछ । शून्य जब साथीभाइहरूसँग आउँछ, खुसी लिएर आउँछ । कक्षाहरू चलिरहे । सर, म्याडमहरू गाली गरिरहन्थे, बेइज्जत गरिरहन्थे । कक्षाका अरू साथीहरू हाँसिरहन्थे, हाम्रो हौसला टुटिरहन्थ्यो । हामी अल्पमतहरू यत्तिकै अरूको नजरबाट हराइरहन्थ्यौं ।

गणितको यो डर हरेक वर्ष बढ्दै गयो । झन्–झन् तर्साउन थाल्यो । ‘यो वर्ष त ध्यान दिएर सिक्छु’ भन्थें तर हरेक वर्ष उही हाल हुन्थ्यो । कहिले बिरामी भएर हप्तौं कक्षा छुट्ने, कहिले पढाएको नबुझ्ने । नेपाली, अंग्रेजीलगायत विषयमा भने म राम्रै थिएँ । तर, गणितका कारण म सधैं कमजोर विद्यार्थीको दर्जामा सूचीकृत भइरहें ।

म साथी लक्ष्मीसँगै कक्षाको पहिलो बेन्चमा बस्थें । उसको पनि गणित भद्रगोल थियो । तर, उसको जिन्दगी पनि गणितले रोकिएन । अहिले यूकेमा मस्त जीवन बिताइरहेकी छे । ८ कक्षा पुगेपछि हामी ‘कमजोर’ विद्यार्थीहरूको दुःख दुई गुणा भयो । किनभने थपिएको थियो अर्को हाउगुजी— अप्सनल म्याथ । वैकल्पिक भनेपछि विद्यार्थीले छान्न पाउनुपर्ने हो तर हाम्रो स्कुलमा छान्न दिइएन । मेरी दिदीलाई मभन्दा पहिले अप्सनल म्याथ छान्न दिइएको थियो । कारण— ऊ पनि मजस्तै गणितले तर्सिन्थी । सहन नसकेपछि उसले एक दिन उत्तरपुस्तिकामै अंग्रेजीमा प्रधानाध्यापकलाई चिठ्ठी लेखी—

‘प्रिय सर,

मैले जति कोसिस गर्दा पनि दिमागमा यी कुनै प्रश्न घुसेनन् । मलाई केही गर्न आएन । हजुरलाई थाहै छ, मेरो कम्पल्सरी म्याथ नै राम्रो छैन । दुई–दुईवटा म्याथको बोझ म कसरी सहन सकूँ ? यही एउटा विषयमा अल्झिरहने हो भने म जिन्दगीमा कहिल्यै पास हुन सक्दिनँ । मेरो अरू विषय पढ्ने र अघि बढ्ने सपना यही अप्सनल म्याथले निर्धारण गर्छ भने ठीकै छ । तर, म यसरी अड्किन सक्दिनँ । मलाई माफ गरिदिनुस् ।’

यो चिठीले सरलाई भावुक बनायो सायद । दिदीलाई अप्सनल अंग्रेजी विषय छान्न दिइयो । अनि जिन्दगी उसले भनेजस्तै ‘साइन ठिटा र कस ठिटा’ मा अल्झिएन । कम्पल्सरी म्याथ कनी–कनी जसोतसो पास गरी । दुर्भाग्यवश मैले त्यो सुविधा पाइनँ । किनकि दिदीजस्तो उत्तरपुस्तिकामा पत्र लेख्ने हिम्मत ममा थिएन । अगाडि गएर बोल्न पनि कहिल्यै सकिनँ ।

लाग्छ— गणित किताब र विद्यालयभन्दा पनि जीवनले सिकाउने रहेछ । नत्र दिनभरि काम गरेर साँझको जोहो गर्नेले भोकको हिसाब कसरी गर्न सक्थ्यो ? आज यति बचाइयो भने भोलि बिहानका लागि पनि पुग्छ भन्ने हिसाब कसरी गर्न सक्थ्यो ? मध्यम र उच्च वर्गका लागि गणित टाउको–दुखाइ भए पनि निम्न वर्गकहाँ ऊ नरम भइदिँदो रहेछ । विद्यालयको मुख पनि देख्न नपाएका र जीवनले सताएका ती मानिसहरू देख्छु र लाग्छ— गणित उनीहरूको टाउको–दुखाइको विषय होइन । भाग र घटाउ नै उनीहरूको गणित हो ।

ऐच्छिक (अप्सनल) गणितको कक्षामा को भित्तामा बस्ने भन्ने कुरामा सधैं लडाइँ हुन्थ्यो । भित्तामा बस्दा मलाई अलि सुरक्षित महसुस हुन्थ्यो । कुनामा बसेपछि गणितको गोली वर्षाबाट ओत मिल्छजस्तो लाग्थ्यो । भित्ताले ढाडस दिएजस्तो लाग्थ्यो । भित्ताको कान मात्र होइन, मन पनि हुने रहेछ ।

कम्पल्सरी र अप्सनलका कक्षा सुरु भए कि भावन्नै हुन्थ्यो । हाई आउँथ्यो, निद्रा लाग्थ्यो । पछि बुझ्दै गएँ— हरेक विद्यार्थीको एउटा कमजोर विषय हुने रहेछ । तर, अरू विषयमा हुने कमजोरीलाई सामान्य रूपमा लिइन्छ ।

‘बोर्डिङमा पढ्नेको नेपाली कमजोरी त भइहाल्छ नि !’

‘सरकारीमा पढ्नेको अंग्रेजी कमजोर त भइहाल्छ नि !’

तर, गणितमा फेल हुनेलाई कसैले सहानुभूतिको नजरले हेर्दैन ।

‘खासै दिमाग छैन जस्तो छ !’

‘दिमाग त आलु नै लिएर जन्मेको रहेछ !’

‘गणितमा कमजोर भए त जीवन बर्बाद हुन्छ !’

गणित यस्तो भाँडो हो, जसको बिर्को खुल्यो भने त्यो जस्तो सजिलो केही हुँदैन (रे) ∕ तर, ढक्कन खुलेन भने जे गरे पनि केही साध्य लाग्दैन । स्वयं गणितेश्वर महादेव भगवान् आएर तथास्तु भने पनि यसको ढक्कन खुल्दैन । कोही एक जना गणितमा कमजोर हुँदैमा पृथ्वीले सूर्य परिक्रमा गर्न ४०० दिन लगाउँदैन ।

कोही एक जनाले ‘साइन ठिटा’ र ‘कस ठिटा’ का सूत्रहरू कण्ठ नपार्दैमा प्रकाशले सूर्यबाट पृथ्वीमा आइपुग्न १५ मिनेट लगाउँदैन । कोही एक जनाले ज्यामितिका कोणहरू नमिलाउँदैमा ग्रहहरू आफ्नो कक्षबाट निस्केर एक–आपसमा ठोक्किँदैनन् र सौरमण्डल विनाश हुँदैन ।

सबै प्रकृतिका नियमहरू गणितीय नै छन् । तर, यसको मतलब यो होइन कि सबै मानिस गणितका धुरन्धर हुनुपर्छ । ‘कमजोरीमा अल्झिएर बस्नुभन्दा आफ्नो क्षमताका अरू चीजमा ध्यान देऊ’ भनेर कसैले भनिदिए पनि सायद राहत मिल्थ्यो । अहिले पनि गणितको अवस्था उस्तै छ, जस्तो मेरो स्कुले जीवनमा थियो । हुन त ग्रेडिङ प्रणाली आएपछि फेलको डरबाट अलिकति राहत त मिल्यो होला ।

धेरै पछि थाहा भयो— हामी कमजोर विद्यार्थीलाई किन मन लागेको विषय छान्न दिइएको रहेनछ भनेर । विद्यालयले हामीलाई ‘फेल हुने’ सूचीमा राखेको रहेछ । अंग्रेजीमा भन्नुपर्दा ‘ब्ल्याकलिस्ट’ । एउटा विषय बदल्दा विद्यार्थीले पाउने मानसिक राहतबारे विद्यालयले कहिल्यै बुझ्न सकेन ।

एक दशक मानसिक यातनाको फाइनल एसएलसी थियो । फाइनलमा ‘साइन ठिटा’, ‘कस ठिटा’ लगायतका बलवान प्रतिद्वन्द्वीहरूसँग लड्नु थियो । फाइनल खेल सोचेजस्तै कठिन र संघर्षमय रह्यो । जसोतसो खेल सकें । केही वर्षअघि गणितमा शून्य ल्याएको मान्छे एसएलसीमा पास हुन्छु भनेर सोचेकी थिइनँ । म मात्र होइन, परिवार र विद्यालयको पनि मप्रति केही आशा थिएन । म मानसिक रूपमा तयार थिएँ— जे पर्ला टर्ला । फेल हुँदैमा असफल भइने होइन भन्दै चित्त बुझाएँ । रिजल्ट नआउँदासम्म भने दिनरात साह्रै कठिनले बिते ।

रिजल्ट आयो । गोरखापत्रमा सिम्बोल नम्बर देखियो । म पास भएछु । अचम्म लाग्यो । मेरो उत्तरपुस्तिका जाँच्नेले पक्कै ५–१० नम्बर थपिदिएको हुनुपर्छ । त्यही थपिदिएको नम्बरका आडमा म कलेज जान पाएँ । अगाडि पढ्न पाएँ । जिन्दगीले अर्कै मोड लियो । म सफल/असफल के भएँ, थाहा छैन तर फेलचाहिँ भइनँ । नतिजापछि सबै घनघोर अचम्मको दलदलमा जाकिए । एक दशकको फाइनल खेल ड्र भएको रहेछ । पेनाल्टी सुट आउटमा एक गोलले जितेजस्तै लाग्यो । गणित मेरो अन्तिम रोजाइ भए पनि गणित शिक्षक मन पर्नुहुन्थ्यो । केही वर्षअघि उहाँलाई न्युरोडमा हिँडिरहेका बेला भेटेकी थिएँ ।

‘सर चिन्नुभयो ?’

‘अँ चिनें !’

‘नाम भन्नुस् त !’

‘शिक्षा । किन नचिन्नु तिमीलाई ?’

‘जिन्दगीकै सबभन्दा ल्वाँदे विद्यार्थीलाई कहाँ बिर्सनु सर, होइन ?’, मैले हाँस्दै भनेकी थिएँ ।

शिक्षकले कि धेरै धुरन्धर विद्यार्थीलाई सम्झिन्छ, कि एकदमै कमजोर । औसतहरूको अस्तित्व मध्यमवर्गीय जस्तै हो— न तल झर्न सक्ने, न माथि उक्लिन सक्ने !

कमजोर र निम्छरो भएर पनि म कसैको सम्झनामा त छु !

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७७ १०:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

घाट मोनोलग

केही समयअघि डिप्रेसनले मलाई नराम्रोसँग गिजोल्यो । डिप्रेसनको ‘कर्भ’ एकनासको हुँदैन । बढ्ने–घट्ने भइरहन्छ । कहिलेकाहीँ  ‘पिक’ मा पुग्दा असह्य हुन्छ । त्यस्तै ‘पिक’ अवस्थामा म अनायास घाट पुगेकी थिएँ ।
शिक्षा रिसाल

मान्छे घाट कि त कोही मरेपछि जान्छ, कि आफ्नै मन मरेपछि जान्छ । म यस्ता घाट थुप्रैपटक गएकी छु । लोकल घाट पशुपतिदेखि ‘अन्डर–रेटेड’ वाग्मतीका अरू घाट । किनकि मन मर्ने र ब्युँतने क्रम चलिरहन्छ ।

मन ब्युँतिँदा शरीरका हरेक धमनीबाट ऊर्जा बग्छ । आँखाले जीवनका अनेक रङको कोलाज देख्छ । जब मन मर्छ, आत्माले घाट खोज्न थाल्छ । घाट जाँदा मन शीतल हुन्छ । लाखौं जलिसकेको ठाउँमा मन कसरी सुखी हुन्छ, म बुझ्न सक्दिनँ । लाग्छ— मान्छे खुसी खोज्न घाट जान्छ । जलिरहेको लास देख्दा आफू ज्युँदो हुनुको महत्त्व बुझ्न जान्छ ।

केही समयअघि डिप्रेसनले मलाई नराम्रोसँग गिजोल्यो । डिप्रेसनको ‘कर्भ’ एकनासको हुँदैन । बढ्ने–घट्ने भइरहन्छ । कहिलेकाहीँ ‘पिक’ मा पुग्दा असह्य हुन्छ । त्यस्तै ‘पिक’ अवस्थामा म अनायास घाट पुगेकी थिएँ । यसपालि सानातिना घाटको डोज नपुग्ने पक्का थियो । त्यसैले छानें— घाटहरूको मक्का मदिना– बनारस ।

बिहान ६ बजिसकेछ । रातभर निद्रा परेको थिएन । बसको यात्रामा म सुत्न सक्दिनँ । खान पनि मन लाग्दैन । पेट भोकले जागिरहँदा तन कसरी सुतोस् !

गाडीमा एसी हिटर पनि रहेनछ । असाध्यै जाडो भयो । माथि क्याबिनमा राखिएको झोलाबाट एउटा स्वेटर झिकेर लगाएँ तर पनि खुट्टा शीतांगले थलिएका थिए । सिमाना आइपुगेछ । गाडी धेरै बेर रोकियो । ड्राइभरले सबैलाई आ–आफ्ना झोला चेक गराउन भने ।

बनारसबाट कहिले फर्किन्छु, आफैंलाई पत्तो थिएन । वास्तवमा मलाई फर्किन पनि मन थिएन । जानीजानी हराउँछु कि जस्तो लागेको थियो । ‘बेपत्ता’ र ‘लापत्ता’ शब्द मलाई खुब मन पर्छन् ।

लाइनमा बसें । पछाडि बुटवलबाट चढेका एक हूल अंकल–आन्टीहरू थिए । यत्तिकैमा होस फर्कियो । मेरो पर्स हराएछ । दौडिएर बसभित्र छिर्न लागेकी थिएँ ।

‘नानी तिमीले पर्स खसालिछौ’ भन्दै एक आन्टीले दिइन् । खुसीको सीमा रहेन ।

म एकदम हुस्सु मान्छे हुँ । यसमा मलाई कुनै गुनासो छैन । तर, पर्स हराउँदा त एक छिन आत्तिएर मुडोझैं भएँ । कार्ड, पैसा, लगेजको साँचो आदि सबै त्यहीँ थिए ।

एक्लै यात्रा गर्दा हरेक क्षण जागरुक हुनुपर्छ । अलिकति होस हरायो वा सुतियो भने गडबड हुन सक्छ । एकल यात्रामा धेरैपटक मलाई यस्तो भएको छ ।

‘हम आप के सेहेर मे आए हैं मुसाफिर कि तरह...’ भारतको सिम हालेर दिदीलाई म्यासेज पठाएँ । म सिमाना छिरेको थाहा पाएपछि परिवारको चिन्ता बढ्छ । हरक्षण अनलाइन बसेर मिनेट–मिनेटको खबर दिइराख्नुपर्छ ।

हरे १ एकान्त खोज्दै कतै चहार्ने मानिस थोडी २४ घण्टा अनलाइन बस्छ ? ‘प्राइभेसी’ भन्ने कुरा पनि हुन्छ नि १ मैले डेटा अफ गरिदिएँ । विदेशीहरू पनि थुप्रै थिए बसमा ।

‘गाँजा फुक्न जान थालेका होलान्,’ ती आन्टीहरू भन्दै थिए । म मुसुमुसु हाँसें मात्रै ।

यात्रामा अनेकथरीका मान्छे भेटिन्छन् । अनुहार याद नभए पनि सम्झनामा सधैं आइरहन्छन् । मेरो सिटको अर्कोतिर बसेकी फिलिपिनी केटी मलाई काठमाडौंदेखि हेरिरहेकी थिई ।

‘हेऽऽ ह्वेर यु गोइङ ?’ गोरखपुर पुग्ने बेला बल्ल उसले मुख खोली ।

‘बनारस,’ मैले जवाफ दिएँ ।

‘विल यु गो टु कुम्भ मेला ?’ त्यतिबेला कुम्भ मेला चलिरहेको उसकै प्रश्नले थाहा पाएँ ।

‘एस । आई एम प्लानिङ टु,’ मैले गफ दिएँ ।

‘म भ्लगर हो । फिल्म खिच्छु । भिडियो बनाउँछु । यसपालि बनारसको भिडियो बनाउन जान लागेको । त्यहाँ मेरो साथी छ,’ उसले

आफ्नो योजना बताई ।

‘ओके ।’

‘वेल, आई एम सो एक्साइटेड फर यु द्याट यु आर गोइङ टु कुम्भ मेला ।’

अरे ! म जान्छु–जान्नँ थाहा छैन, ऊ किन त्यति एक्साइटेड ? ऊ भारतीयजस्तै देखिन्थी । अग्ली थिई । सायद ऊ पनि केही खोज्न निस्केकी थिई ।

‘म यहाँ बसूँ ? खाली हो ?’ अग्लो र ठूलो शरीर भएको केटाले पूर्वेली लवजमा सोध्यो ।

एकान्त खोज्दै आएको मानिसले एकान्त कहिल्यै पाउँदैन । कोही न कोही बोल्न आइरहन्छन् ।

‘हुन्छ, बस्नुस् न,’ नास्ता खाने ठाउँमा मैले आफ्नोअगाडिको बेन्चतिर देखाउँदै भनें ।

‘तपाईं कता हिँड्नुभएको ?’

‘बनारस ।’

‘पहिलोपटक हो ?’

‘हो । तपाईं ?’

‘मेरो त यहाँ ड्युटी परेको छ । भारतीय आर्मीमा छु । छुट्टीमा घर गएको थिएँ । अहिले क्याम्प फिर्ता जान लागेको ।’

म फिस्स हाँसें ।

हुन त बाटोमा भेटिइने मानिसले एकान्त दिँदैनन् तर हामीप्रति उनीहरू ‘जजमेन्टल’ पनि त हुँदैनन् । हामीलाई आलोचनाको चस्माले हेर्दैनन् । चिनजानका मान्छे भेटिने हो भने सोध्न थालिहाल्छन्—

‘ए, तिम्रो बिहे भएको छैन ?’

‘त्यहाँ जागिर छाडिसक्यौ ?’

‘आजभोलि ट्विटरमा पनि देख्दिनँ ।’

‘कस्तो मोटाको ?’

तर, बाटोमा भेट्ने अञ्जान मानिसलाई यी कुराको चासो छैन । उनीहरू त्यही मान्छन्, जुन हामी उनीहरूलाई भन्छौं । अञ्जानहरू बरु आत्मीय लाग्छन् ।

गोरखपुर हुँदै अजमगढ गुड्दै थियो गाडी । टाढा–टाढासम्म अजमगढ मात्रै देखिन्थ्यो । यूपीको फोहोर गाउँ । कति धेरै गाई १

बसमा गीत बजिरहेको थियो, ‘सन्देशे आते है, हमे तड्पाते है... ।’

‘बनारसको वास्तविक स्वाद लिनु छ भने धर्मशालामा बस्नू,’ कसैले यसै भन्थे । बेलुकी ८ बजे बल्ल म अस्सीघाटको धर्मशाला पुगें ।

भन्छन्— सूर्योदय र सूर्यास्तका बेला वातावरणमा छुट्टै ऊर्जा हुन्छ । भोलिपल्ट बिहान अस्सीघाटको सूर्योदयमा पनि त्यस्तै ऊर्जा थियो । आँखा चिम्म गरेर बस्दा शान्ति मिल्यो । मन र दिमागमा खेलिरहने सबै कुराहरू एक छिन हराए । भूत र भविष्यको चिन्ता पनि केही रहेन । मानिसहरू योग गरिरहेका थिए । छिनछिनमा बजिरहेको थियो घण्टको आवाज । भजन पनि नेपथ्यमा गुन्जिरहेको थियो । सायद म यही खोज्दै त यहाँसम्म आइपुगेकी थिएँ ।

कुनै एक उपन्यासकारले भनेजस्तै सबथोक बिर्सनु नै जीवन हो । हो, त्यस्तै भएको थियो । मनमा खुसी बढ्न थाल्यो । आध्यात्मिक वातावरणले मानौं मेरा सारा डिप्रेसन उखालेर लैजाँदै थियो । म केवल वर्तमानमा थिएँ । सबै चीज बिर्सिएकी थिएँ । विचार र स्मृतिका तिखा काँडाबाट अलग हुनु त रहेछ जीवन । अस्सीघाटको त्यो सूर्योदयले त्यही कुरा भनिरहेको थियो । त्यो सूर्योदयलाई थाहा छ— साँझले उसलाई कतै लिएर जानेछ । तर, पनि कुनै फिक्री छैन । सूर्य मान्छे हुन्थ्यो त साँझ अस्ताउने पीरले बिहान पनि उदास हुन्थ्यो ।

हुन त सूर्य पनि कम छैन । बिहान जब सारा जगत् आफ्नो अगाडि नतमस्तक हुन्छ, सूर्य मात्तिन्छ । त्यो मात दिउँसोको प्रचण्ड तापमा परिवर्तन हुन्छ । तर, उसको अहंकार साँझ हुने बेलासम्म ओइलाइसकेको हुन्छ । हरेक दिन सूर्यले हामीलाई पाठ सिकाइरहेको हुन्छ, ‘हेर मानव जाति, जीवनको चक्र यही हो । तिमी सूर्योदय हुन चाहन्छौ या सूर्यास्त ? सूर्योदयमा सूर्यास्तको चिन्ता नगर । सूर्यास्तमा अर्को सूर्योदयको उल्लास नमनाऊ ।’

हरिश्चन्द्र घाट पुग्नुभन्दा सय मिटर वरदेखि नै मान्छे पोलेको गन्ध आउन थाल्छ । विदेशीहरू घण्टौंसम्म मान्छेको लास ल्याएको, पोलेको र जलिरहेको हेरेर बस्छन् ।

घाटमा हुँदा म प्रायः सोच्छु जलाउनेहरूबारे । सयौं मान्छे पोल्दा उनीहरूलाई दुःख लाग्छ कि लाग्दैन होला ? छेउमा ‘लास’ को परिवार जीवनकै सबैभन्दा दुःखद क्षणमा हुँदा त्यसले उनीहरूलाई छुन्छ कि छुँदैन होला ?

मैले सम्झिएँ— हिन्दी ‘मसान’ फिल्मको त्यो दृश्य, जब विक्की कौशल सामान्य दिनझैं लास जलाइरहेका हुन्छन् । एकै छिनपछि त्यो लास आफ्नै प्रेमिकाको हो भन्ने थाहा पाउँदा उनी चकनाचुर हुन्छन् ।

‘मसान’ एउटा ठाउँ–विशेष शब्द हो । तर, कतिपयको जीवन आफैं मसान हुन्छ । कौशल र ऋचा चढ्ढाका पात्रहरू मनभित्रको मसान बोकेर हिँडिरहेका हुन्छन् । म पनि त्यस्तै मनभित्रको मसान बोक्दै त्यहाँ पुगेकी थिएँ । तर, मलाई त्यो मसान त्यहीँ सेलाउनु थियो । म त्यहाँ आफ्ना दुःखहरूको अन्तिम संस्कार गर्न पुगेकी थिएँ । गंगाको पानीमा बगाउनु थियो जीवनका सबै ‘खरानी’ ।

मानिसहरू त्यहाँ डुबुल्की मार्दै पाप चोख्याउन आउँछन् । म मनमनै हाँस्छु । संसारमा त्यस्तो कुनै पानी छैन, जसबाट पाप चोखियोस् । पाप गरेका छौ ? कसैलाई दुखाएका छौ ? त्यो पापबाट निस्कनु भनेको फल भोग्नु नै हो । भन्छन्, ‘कर्म गर, फलको चिन्ता नगर ।’ तर, यो भनाइ पुण्य गर्नेहरूका लागि हो । पापीका लागि ‘कर्म गर, फलको प्रतीक्षा गर । एक दिन अवश्य आउनेछ’ भन्ने हो । गंगामा डुबुल्की मारेर कोही चोखिँदैन । बरु छालासम्बन्धी रोगहरू लाग्ने प्रबल सम्भावना रहन्छ ।

बनारस जति प्राकृतिक छ, त्यति नै फोहोर पनि छ । मानिस त्यही फोहोर हेर्न जान्छन् । जहाँ पायो त्यहीँ पिसाब फेर्छन् । त्यो गंगा नदीमै मिसिन्छ । त्यही गंगामा ‘डुब्की’ लगाएर मान्छे चोखिन खोज्छन् । हाम्रो वाग्मतीमा त डुब्ने पानी पनि छैन । पानी कम, ढल बढी छ । यति फोहोर छ कि सायद कीराहरू पनि डुबुल्की मार्न हच्किन्छन् । हामीले आ–आफ्ना पाप वाग्मतीलाई यति धेरै दिएछौं कि वाग्मती बग्नै छोडेकी छन् ।

काठमाडौंमा त पाप चोख्याउन डुब्ने वातावरण पनि छैन । बनारस पुगेको तेस्रो दिन मात्रै मैले आरती हेर्ने मौका पाएँ । आरती यहाँका हरेक घाटमा हुन्छन् तर विशेष काशी विश्वनाथ घाट र अस्सीघाटमा हुने रहेछ । पहिलोपटक मैले अस्सीघाटको आरती हेरें । त्यो आरतीको अनुभव जीवनमा कहिल्यै भएको थिएन । लाग्यो— म टाइम ट्राभल गरेर अर्कै लोकमा पुगेकी छु ।

‘झुम्म’ भएजस्तो । हो त्यही । त्यो भजन, त्यो आभामण्डल र त्यो आकाशभरि फैलिएको उज्यालो । ओहो १ एक छिन त लाग्यो— म यही पलका लागि जन्मिएकी हुँ । त्यो शान्ति, त्यो मनभित्रको सुख । म एकतमासले डुबिरहें । आरती कति बेला सकियो, त्यो पनि थाहा पाइनँ । म समाधिमै पुगेजस्ती भइछु । ब्युँझिँदा झसंग भए । मेरा आँखा रसाइरहेका थिए ।

म घाटमा जीवनकै नयाँ अनुभव लिँदै थिएँ ।एक दिन दुई युवक गिटार बजाउँदै आनन्दले गाइरहेका थिए, ‘ए लाल इश्क ! ए मलाल इश्क !’ म उनीहरूछेउ गएँ । एक युवक लजायो, अर्को दंग पर्‍यो ।

‘क्यान आई रिक्वेस्ट अ सङ ?’

‘प्लिज,’ दंग पर्ने युवक बोल्यो ।

‘मोरा सैयाँ मोसे बोलेना...’

उनीहरूले गाउन थाले, ‘सावन बितो जाए पिहरवा... ।’

साँझ परिरहेको थियो । घाटघाटमा आरतीको तयारी हुँदै थियो । गंगा नदी आफ्नै गतिमा बगिरहेकी थिइन् । त्यस दिनपछिका हरेक साँझ उनीहरूसँग भेट हुन थाल्यो । उनीहरू गाँजा सल्काउँथे । मस्त हुन्थे । गाँजाको धूवाँ कुनै शरीरको धूवाँसँग गएर मिसिन्थ्यो । हरेकजसो दिन उनीहरू घाटवरपर गिटार बजाउँथे । म गीत अनुरोध गर्थें, उनीहरू गाउँथे । ती पलमा म सब बिर्सिन्थें ।

त्यहाँ हरेक किसिमका मान्छे देखें । कोही प्रेममा परेका । कोही विछोडको पीडामा पिल्सिएका । कोही साथीभाइसँग ह्याङआउट गरिरहेका । कोही साधु बाबा, कोही धर्मको यात्रामा निस्किएका । कोही नशामा झुम्मिएका । कोही वृत्तचित्र बनाउन आएका । यीमध्येमा म को थिएँ ? म कोही थिइनँ । सायद आफैंलाई खोज्न आएको एक अर्को मानिस ।

सोचें— मानिस किन कतै जान्छ ? किनकि उसलाई जानैपर्छ । न त हावा एक ठाउँ बस्न सक्छ न मानिस । उनीहरूको लेखान्त नै हो– एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ जानु । त्यस्तै केही ‘कस्मिक कन्स्पिरेसी’ का कारण म पुगें हुँला ।

ती चायवाला, अटोवाला, पर्स भेटाइदिने आन्टी, मेरो अनुरोधमा गीत गाइदिने ती युवाहरू, घाटवरपर चिया बेचेर जीवन बिताइरहेका भविष्यका प्रधानमन्त्रीहरू, ती लास जलाइरहेकाहरू अहिले के गर्दै होलान् ? कहाँ होलान् ? जिन्दगीमा अब उनीहरूसँग कहिल्यै भेट हुनेछैन । भेट भए पनि उनीहरूले मलाई चिन्नेछैनन् । मैले उनीहरूलाई ठम्याउन सक्ने छैन । लास त अहिले पनि जलिरहेका होलान् । घाटहरूको माहोल कस्तो होला ? कति सुनसान होलान् ? कति शान्त होलान् ? त्यो शान्तिमा कति चीत्कार गुन्जिरहेका होलान् ?

संसारमा जहाँ गए पनि मानिस उस्तै हुन्छन् । दया र आत्मीयताको कुनै खडेरी छैन । हामी यात्रा ठाउँका लागि मात्र गर्छौं सोच्छौं । तर, हाम्रो यात्राका मूल्यवान सम्झना ठाउँ मात्र नभएर यात्रामा भेट हुने मानिस पनि हुन् । बनारस म मनको शान्ति खोज्दै गएकी थिएँ तर खुसी भेटें । सबै कुरा बिर्सिन गएकी थिएँ तर नबिर्सीकन पनि सामान्य रूपमा लिन सक्ने क्षमता भेटें । म जल्दै गएकी थिएँ, तर अरूलाई जल्दै गरेको देखेर आफैं निभें ।

पछि मेरी एउटी साथीले सोधी, ‘तँ बनारसचाहिँ किन गएको ? यो तीर्थ गर्ने बेला हो र ? लाइफमा कति चीज एक्सप्लोर गर्ने बेला हो !’

मैले फिस्स हाँसेर उसको कुरा टारिदिएँ ।

उसलाई के थाहा, मैले जीवनको कति ठूलो रहस्य ‘एक्स्प्लोर’ गरेकी छु १ हजारौं मान्छेको उच्चाहटबीच पनि जीवनको कति ठूलो शान्ति देखेकी छु ।

मनको शान्ति खोजेर यौवनमै ‘तीर्थ’ हिँड्नुजत्तिको ठूलो सुख अरू केही छ र साथी ?

प्रकाशित : असार १३, २०७७ १०:४५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×