तमसपुर मोन्ताज- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

तमसपुर मोन्ताज

कथाकारले कामरेड पुष्पलालको सुझाव मानेन । उसले भन्यो, ‘माफ गर्नोस् गुरूदेव, अब म आफ्नो देशमा फर्केर जान सक्ने अवस्थामा छैन । कोभिड–१९ ले देशमा आर्थिक सङ्कट आयो । त्यो सङ्कटले लेखकलाई पनि थिच्यो । किताबहरु बिक्न छोडे भनेर प्रकाशकले लेखकलाई रोयल्टी दिन आनाकानी गरिरहेका छन् ।’
नारायण ढकाल

(अग्र–टिपोट : कोभिड–१९ भय र आतङ्कको नाम थियो । अथवा त्यो नीलो भाइरस भनिएको पदार्थ रहस्यमय सर्वनाम, आक्रमणकारी विशेषण वा षड्यन्त्रकारी व्याकरण थियो । जब ऊ खलनायक शैलीमा मानव बस्तीमा छिर्‍यो र युद्धरफ्तारमा मृत्युशिविरहरू बन्न थाले तब टाढाटाढा पुगेका मानिसहरू हतारहतार आआफ्नो थातथलो फर्किए । तर, केही मानिस भने उल्टै आफ्नो घरबास त्यागेर जीविका खोज्न जता पायो त्यता भौंतारिन थाले । यो लघुवृत्तान्त उही शठनायक कोभिड–१९ को प्रकोपपछि कुनै अनाम देशबाट भागेका दुई पलायनवादी गुरु र चेलाको हो । —लेखक ।)

एकादेशमा

एक दिन कामरेड पुष्पलाल र उसको शिष्य श्रीमान् कथाकारश्री तमसपुर पुगे । आकाश स्वच्छ थियो । अपराह्नको जाज्वल्यमान सूर्य सहरमाथि घोडाचढिरहेको थियो । तर वातावरण भने युद्धपछिको महाविनाशजस्तो थियो, आवाजहीन र भयप्रद । सहरी घरका झ्यालढोका सबै बन्द थिए । सडकमा चरोमुसो त के कुनै पनि जीवित अथवा निर्जीव जिनिस चलमलाएको थिएन ।

‘यो कस्तो देश हो गुरुदेव जहाँ दिनको उज्यालोमा मौनआतङ्क मात्र जीवन्त छ ?’ कथाकारले सोध्यो । ऊ डराइरहेको थियो ।

‘सायद यो उल्टो राज्य हो शिष्य । ऊ, त्यो घरमा टाँगिएको साइनबोर्ड हेर न, देशको नामै तमसपुर रे, प्रकाशपुरको उल्टो,’ पुष्पलालले जवाफ दियो ।

‘कतै यो देश दन्त्यकथामा वर्णन गरिएको अन्धेरनगरी त होइन ?’

‘ठ्याक्कै त्यही त नहोला शिष्य तर त्यसको परिस्कृत रूपचाहिँ हुन सक्छ । खासमा तमसपुर र अन्धेरनगरी पर्यायवाची शब्दचाहिँ हुन् क्यारे !’

‘के त्यसो भए दन्त्यकथा पनि इतिहासजस्तै कालचक्रमा दोहोरिने विषय बन्ने रहेछ त गुरु ?’

‘लोककथाको अन्धेरनगरी मूर्ख शासकहरूको राज्य थियो । त्यहाँका राजा, मन्त्री र भारदारहरू सबै गोबरगणेश थिए । उनीहरूले शासनमा नयाँपन ल्याउन रातलाई दिन र दिनलाई रात बनाउन फर्मान जारी गरेका थिए । उनीहरू उज्यालोमा सुत्थे र अँध्यारोमा उठ्ते । जसले राज्यको आदेश मान्दैनथ्यो त्यसलाई सूली चढाइन्थ्यो । यो धेरैलाई थाहा भएको कुरा हो शिष्य,’ पुष्पलालले भन्यो ।

‘तमसपुर पनि अन्धेरनगरीजस्तै पो छ कि गुरु ?’

‘हेर्दै जाऊ शिष्य, जेजस्तो त होला ।’

रात परेपछि सहर बिस्तारै ब्युँझियो र चहलपहल बढ्यो । विभिन्नथरीका सवारीका साधन सडकमा गुड्न थाले । बजारमा किन्ने र बेच्ने मानिसहरूको लर्कन चल्यो । गुरु र चेला कौतुकमय मुद्रामा दिनभरि बिनाउद्देश्य यताउता हल्लिरहे । उनीहरूको थकाइ र भोक चरम शिखरमा पुग्यो तर खानाखाने ठाउँ कतै फेला परेको थिएन ।

हिँड्दाहिँड्दै उनीहरू एउटा सुपरस्टोरअगाडि पुगे । त्यो भीमकाय भवनको अगाडि फराकिलो पार्किङलटमा दुई राता घोडाहरू बडो दिक्दार भावमा कुरा गरिरहेका थिए ।

रोसिनान्ते-बाबिएका संवाद

बाबिएका- रोसिनान्ते, तिमी किन यति दुब्लो भएको ?

रोसिनान्ते- किनकि काम धेरै र माम थोरै भएर नि बाबिएका । अब तिमी नै भन, यस्तो अनिकालमा कसरी मोटाउनु ?

बा- किन हाम्रा प्रधानमन्त्रीले पर्याप्त घाँस र दाना दिँदैनन् ?

रो- काँ दिनु र बाबिएका ? सायद म यसरी नै भोकभोकै मर्नेछु ।

बा— झन् अब त हाम्रो देश समाजवादतिर जाने भनेको होइन ? अनि सरकारले कतैकतै सस्तो बजार पनि खोलेको छ भनेको सुन्छु ।

रो- भनेको त हो तर त्यस्तो बजार हाम्लाई के काम ?

बा- समाजवाद शब्द विधानमा लेखेर के भो त ? खै घोडाहरूलाई समाजवाद ?

त्यो जानै नपर्ने बाटोबारे विधानमा किन लेखेका होलान् हगि ?

रो- मनोरञ्नको निम्ति होला नि ।

बा- मनोरञ्जनको लागि ?

रो- होला ता नि बाबिएका । यिनीहरूको लागि समाजवाद एउटी द्रौपदी हो जसको चीरहरण स्वस्थ मनोरञ्जनको निम्ति अपरिहार्य छ ।

बा- लौ रोसिनान्ते, यो त गधाको जस्तो जिन्दगी भैहाल्यो नि ।

रो- हुन त गधा भए पनि, घोडा भए पनि अथवा मानिस भए पनि एक दिन मर्नैपर्छ क्यारे ∕ कि कसो बाबिएका ?

बा- ओहो ∕ तिमी पूरै अध्यात्मपन्थी पो भएछौ ।

रो- तर के भन्नु र खै ? हिजो आफैंले बनाएको ईश्वर आज आफ्नै लागि परचक्री बन्यो । मेरो पेट भोकले हुँडलिरहेछ ।

बा- यस विषयमा हाम्रा अन्नदाता राष्टपतिलाई उजुर गरेनौ ?

रो- बेकारमा किन गिडगिडाउनु ? अब मेरो लागि सबै एकै ड्याङका मुला हुन् ।

दुई भद्रभलाद्मी अश्वबीचको अप्रिय संवादले गुरु— चेला दुवैको मन भाँच्चियो । उनीहरूको भोक पनि भीमकाय राक्षसझैं अग्लो भयो ।

‘गुरु यो रोसिनान्ते भनेको डन किहोटेको घोडा होइन ?,’कथाकारले सोध्यो ।

‘पहिले त हो तर अहिले यहाँका प्रधानमन्त्रीको भएछ । उनीहरूको कुराकानी सुनेपछि बुझिएन र शिष्य ?’

‘अनि बाबिएका मध्ययुगको स्पेनिस जर्नेल एल सिडको घोडा थियो होइन र ? त्यो घोडा एल सिड मरेको दुई वर्षपछिसम्म बाँचेको थियो भन्थे नि ?’

‘त्यसबेलाको कुरा त त्यही हो तर अहिले बाबिएकालाई यहाँका राष्ट्राध्यक्षले लिएजस्तो छ । उसको भनाइको ढाँचाले त्यस्तै सङ्केत गर्छ ।’

‘गुरु, गज्जबको देश पो रहेछ यो ।’

कामरेड पुष्पलालले सकारको मुन्टो हल्लायो र मुस्कायो ।

वृकासुर आतंक र पागल बूढो

अचानक हाहाकार मच्चियो । मानिसहरू हतास मुद्रामा यताउता भाग्न थाले । केही समयअघि खुलेका पसलका सटरहरू बन्द भए र बिजुली गयो । अब एक छिन सारा सहरलाई भक्कुको जड्याहा राँगोले घोडा चढ्यो ।

‘यो एकाएक के भयो गुरुदेव ?’ कथाकार आत्तियो ।

‘केही स्पष्ट छैन । अहिले ज्यान जोगाउनु उपयुक्त कार्यनीति हो, भागम् ।’

‘हस् गुरुदेव ।’

उनीहरू अँध्यारोमा भौंतारिँदै नजिकैको गल्लीबाट एउटा चोकमा पसे । चोकको डबलीको अँध्यारोमा एउटा बूढो पागल थियो । ऊ गीत गाइरहेको थियो :

कागज काट्ने बन्चरो त रूख काट्ने कैंचीले

कुखुराले पाडो पायो फुल पार्‍यो भैंसीले

हा हा किन चाइयो अजुध्या रा-वनलाई ?

***

‘सहरमा अचानक के भएको महोदय ?’ कामरेड पुष्पलालले पागललाई सोध्यो ।

‘तिमीहरू नयाँजस्ता छौ नि ?’ उसले गीतको बाँकी पङ्क्ति गाउन छोडेर उल्टै सोध्यो ।

‘हो, हामी आजै आएका हौं,’ हतास भावमा कथाकारले भन्यो ।

‘त्यसैले तिमीहरूलाई थाहा रहेनछ । यहाँ रातको पहिलो प्रहरमा एक छिन सधैं यस्तो हुन्छ । राजकीय सल्लाहकार वृकासुरले दाहिने हात उठाएर पूरा सहर परिभ्रमण गर्छ । उसको शक्ति के छ भने उसले आफ्नो अगाडि परेका जो–जसलाई पनि थाप्लोमा हात राखेर भष्मखरानी पार्न सक्छ । डरले मानिसहरू भागाभाग गर्छन् । धन्य तिमीहरू यता आएर बाँच्यौ । अब एक छिन यहीँ बस । अबको आधा घण्टामा सबै कुरा पहिले जस्तै सामान्य हुन्छ,’ पागलले भन्यो ।

‘वृकासुरलाई राजकीय सल्लाहकार भन्नुभयो ? ऊ भष्मासुर होइन र ?’ कथाकारले सोध्यो ।

‘उही हो, पहिले उसको नाम वृकासुर थियो र त्यसपछि भष्मासुर भयो । उहिले उसले शिवको तपस्या गरेर वरदान पाएको थियो । अहिले चाहिँ राष्ट्राध्यक्षको भक्ति गरेर सल्लाहकार पद पाएको छ ।’

‘भष्मासुर त आफैंद्वारा मारिएको होइन र ?’

‘ल, उसको विषयमा अलिकति सुन ∕ ऊ शकुनि राक्षसको छोरा थियो । दुर्योधनको मामा शकुनिचाहिँ होइन नि, त्यो अर्कै शकुनि थियो । हो, उही अर्कै शकुनिको छोरा वृकासुरले केदारक्षेत्रमा गएर आफ्नो शरीरलाई टुक्राटुक्रा पारेर अग्निमा हवन गर्न थाल्यो । यसरी सात दिनपछि उसले आफ्नै टाउको काटेर होम्न आँटेको बेला शिव आएर भने— अब भयो वृकासुर यसो नगर, बरु जे वर माग्छौ माग । वृकासुरले शिवलाई भन्यो—जसको टाउकोमा म हात राख्छु त्यो तत्काल भष्म होस् । शिव बोले— तथास्तु । वरदान पाएपछि वृकासुर पहिले तिम्रो टाउकोमा हात राख्छु भन्दै शिवलाई लखेट्न थाल्यो । शिव भागेर विष्णुलोक पुगे । विष्णुले शिवको संकट बुझे र उनलाई उद्धार गर्न ऋषिको भेषमा वृकासुरको अगाडि उभिए । विष्णुले भने— ए वृकु बाबु कसलाई लखेटेको ? वृकासुरले जवाफ दियो— शिवले मलाई दिएको वरदान सत्य हो कि होइन जाँच्न खोजेको नि ऋषिवर । विष्णु बोले— त्यो त शिव कहाँ हो र ? त्यो त सामान्य फुस्रे जोगी पो हो । विष्णु भेषका ऋषिको भनाइले वृकासुर अलमलियो, भन्यो—सामान्य जोगी रे ? उसको प्रश्नको समर्थन गर्दै विष्णुले भने— त्यो शिवको भेषमा सामान्य बहुरूपिया जोगी हो, नपत्याए आफ्नो हात एकपटक आफ्नै टाउको राखेर हेर त, सत्य अहिल्यै थाहा भैहाल्छ नि । वृकासुरले विष्णुले भनेझैं आफ्नो टाउकोमा हात राख्यो र तत्काल भष्म भयो । मैले पण्डितहरूको मुखारविन्दबाट सुनेको कथा यही हो,’ पागलले भन्यो ।

‘आदरणीय महोदय, के त्यसो भए भष्मासुरको यो दोस्रो जन्म हो त ?’ कथाकारले सोध्यो ।

‘हाम्रो तमसपुरको इतिहासमा त्यस्तै लेखिएको छ रे । यो पनि मैले यही चोकमा भएको एउटा राजनीतिक आमसभामा सुनेको हुँ । सो आमसभामा निकैबेर भष्मासुरको गुणगान गाइएको थियो ।’

‘अनि हरेक रातको पहिलो प्रहरमा उसले किन आतङ्क मच्चाएको नि ?’

‘किन नि, जनतालाई राज्य शक्तिशाली छ भनेर अस्तित्वबोध गराएको रे । यस्तो गरेन भने जनताले राज्यलाई टेर्न छोड्छन् रे । अब तिमीहरू नै भन, जनताले राज्यलाई टेर्न छाडे भने हाम्रा राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री र भारदारहरूले अर्को कुन पेसा गर्छन् ? बेरोजगार बन्दैनन् उनीहरू ?’ खुङ्खार दार्शनिकले झैं पागलले भन्यो ।

त्यसै बेला बत्ती झलमल्ल बल्यो । नवप्रसून उज्यालोमा फेरि सहर चलमलाउन थाल्यो ।

‘लौ अब गाँठी कुरा बुझ परदेशी मित्रहरू, वृकासुर आतङ्कनामक आजको अध्याय यहीँ समाप्त भयो । अब भोलिको रात नआएसम्म ढुक्क होऊ ∕’ फेरि पागलले भन्यो ।

दुवै गुरु–चेलाले पागललाई धन्यवाद भने र मूलसडकतिर निस्किए ।

र, पागलचाहिँ फेरि उही गीत फलाक्न थाल्यो :

हा हा किन चाइयो रा—वनलाई अजुध्या ?

***

क्याबिन रेस्टुराँ

‘भोकको त के कुरा गर्नु र गुरु ? पाए यो विश्वै निलौंला झैं पो भएको छ ।’

‘मनासिब भन्यौ शिष्य, म पनि उही हालतमा छु ।’

एक छिनपछि एउटा रातो अक्षरमा लेखिएको साइनबोर्डमा उनीहरू दुबैका आँखा ठोक्किए—सस्तो भोजनालय एन्ड क्याबिन रेस्टुराँ ।

‘यसैमा पसौं गुरु ∕’ हतारिँदै कथाकारले भन्यो ।

‘क्याबिन रेस्टुराँमा कसरी जानु ?’ कामरेड पुष्पलाल प्रतिपक्षमा उभियो ।

‘किन र गुरु ?’

‘भोजनालय त ठीकै छ तर क्याबिन रेस्टुराँ भनेको जवान केटा र केटी जाने ठाउँ होइन र ? मजस्तो बूढोमान्छे त्यहाँ जाँदा लाज हुँदैन ? यहाँको दुनियाँले के भन्ला ?’

‘हत्तेरी गुरु तपाईं अझै पुरानो जमानाको खाँट्टी कम्युनिस्टजस्तो हुनुहुन्छ । समय कहाँ पुगिसक्यो, खुरुक्क हिँड्नोस् !’ कथाकार कड्कियो ।

‘यस्तो ठाउँमा केटी लगाएर ग्राहकलाई ठग्छन् भन्ने सुनेको छु । होइन र ?’ कामरेड केही लच्कियो ।

‘एकपटक भित्र गएर बुझौं, चित्त नबुझे फर्किउँला, हुन्न ?’ मुसुमुसु हाँस्दै कथाकारले भन्यो ।

कथाकारको प्रस्तावपछि कामरेड सहमत भयो । उनीहरू भित्र पसे ।

रेस्टुराँभित्र निर्जन बन्दरगाहजस्तो सुनसान थियो । फ्रन्ट डेस्कमा रहेको एक्लो डेक्सटप कम्प्युटरको पर्दामा पानीको बुलबुलजस्तो इमेज तलमाथि गरिरहेको थियो । त्यसबाहेक त्यहाँ कोही थिएन । भित्रपट्टि किचन पनि आवाजविहीन थियो । यता ग्राहक बस्ने खुला भागका मेच र टेबुल रित्ता र उदास देखिन्थे । खुला भागपछि क्याबिनहरूको गुफा थियो । तीमध्ये एउटा क्याबिनको हरियो पर्दा केही हल्लिएको जस्तोबाहेक अरू चालचुल थिएन ।

उनीहरू एउटा कुनामा बसे र टेबुलमाथि राखिएको मेनु पल्टाउन थाले ।

मेनु हेरेपछि कामरेड पुष्पलाल आत्तिदै उठ्यो र भन्यो, ‘कथाकार शिष्य, तिमी पनि उठिहाल, अब यहाँ एकनिमेष पनि नबसौं ∕ केही भन्न सकिन्न, यहाँ हाम्रो ज्यान कति बेला जाने हो !’

‘किन र गुरु ?’

‘मेनु पढेनौ ? हरेक सामानको दाम एक रुपैयाँ रे ? एक प्लेट ममको पनि एक रुपैयाँ र एक लिटर ब्लु लेवल स्कच ह्विस्कीको पनि एक रुपैयाँ । मेनु पढ त, हरेक वस्तुको दाम एक रुपैयाँ । अब मलाई पूरापूर विश्वास भयो यो मूर्खहरूको देश हो, यो अन्धेरनगरी नै हो ।’

‘समाजवादतिर जाने भनेर सस्तो गरेको होला नि गुरुदेव !’

‘कुतर्क नगर, अहिल्यै यहाँबाट हिँडिहाल !’

गुरु–चेलाबीच लामो विवाद चल्यो । कति गर्दा पनि कथाकारले कामरेड पुष्पलालको सुझाव मानेन । उसले भन्यो, ‘माफ गर्नोस गुरुदेव, अब म आफ्नो देशमा फर्केर जान सक्ने अवस्थामा छैन । कोभिड–१९ ले देशमा आर्थिक सङ्कट आयो । त्यो सङ्कटले लेखकलाई पनि थिच्यो । किताबहरू बिक्न छोडे भनेर प्रकाशकले लेखकलाई रोयल्टी दिन आनाकानी गरिरहेका छन् । यस्तो सङ्कटमा अब सस्तो खान पाइने ठाउँ छोडेर अन्त कहाँ भौंतारिनु ? ज्यान पाल्ने योभन्दा सुवर्ण अवसर अर्को के हुन्छ ? यदि गुरुलाई असजिलो भएको भए फर्किनोस्, म चाहिँ अब कतै जान्न, कोभिड–१९ पार नहुन्जेल यहीं बस्छु ।’

कामरेड पुष्पलालको केही लागेन । उसले तमसपुर छोड्नलाग्दा कथाकार चेलालाई यत्तिमात्र भन्यो, ‘तिमी यहाँका शासकजस्तै बज्रस्वाँठ रहेछौ । कुनै दिन तिम्रो ज्यानमा संकट आयो भने मलाई सम्झनू ।’

एउटा न्यायचक्र

(प्रचलित लोककहानीमा केही थपथाप र परिमार्जनसहित । -लेखक ।)

कथाकार तमसपुरको सस्तो खानाले मोटाउँदै गयो । त्यहाँ आउँदा ऊ जम्माजम्मी एकाउन्न किलो थियो । चाँडै नै ऊ सुमो पहलमानजस्तो पुक्क र थलथले भयो ।

एक दिन अपराह्न पूरा सहर निदाएको बेला एउटा चोर पर्खालले किचिएर मर्‍यो । ऊ सहरको चर्चित साहु धनपतिको घरबाट गहना र पैसा चोरेर फर्किन लाग्दा दुर्घटना भएको थियो । चोरको भाइले तत्कालै राष्ट्राध्यक्षसमक्ष उजुर हाल्यो ।

‘सरकार, चोर्नु हाम्रो पुस्तैनी पेसा र मानवअधिकार हो । मेरो दाइ यस्तै कर्तव्यपालन गर्दा धनपति साहुको पर्खालले किचेर मर्‍यो । धनपति हत्यारा हो । उसले बलियो पर्खाल बनाएको भए मेरो दाइ मर्ने थिएन । यसर्थ हाम्रो परिवारलाई क्षतिपूर्ति प्राप्त होस् र धनपतिले दण्ड पाओस् ।’

राष्ट्रपतिले भन्यो, ‘चिन्ता नगर् । मेरो राज्यमा म कदापि कसैलाई अन्याय हुन दिन्न ।’

राष्ट्रपतिले धनपतिलाई पक्रेर ल्याउने आदेश दियो । साहु धनपति थरथर काम्दै उपस्थित भयो ।

‘हेर धनपति, तैंले कमजोर पर्खाल बनाएकाले चोर मारियो । तँ हत्यारा होस् । अब तँलाई फाँसी हुन्छ,’ राष्ट्रपतिले भन्यो ।

‘म हत्यारा होइन सरकार । यो पर्खाल मेरो पिताजीको पालाको एक डकर्मीले बनाएको थियो । दण्ड त डकर्मीले पाउनुपर्छ ।’

‘ठीक भनिस् । डकर्मीलाई पक्रेर ल्याओ ∕ खासमा फाँसी दिनुपर्ने खलपात्र डकर्मी हो जसले कमजोर पर्खाल बनाएको थियो ।’

बूढो डकर्मी लगलग काम्दै राष्ट्रपतिको अगाडि उभियो र भन्यो, ‘सरकार, कमजोर पर्खाल बनेकोमा मेरो केही दोष छैन । फाँसी त त्यो वेश्याले पाउनुपर्छ जसले पर्खाल बनाइरहेको बेला मेरो मन भरंग पार्न दिउसभरि मेरो अगाडि ओहोरदोहोर गरिरही ।’

‘तेरो कुरा पनि ठीक हो । एउटा जवान मान्छे तरुनी वेश्या देखेर विचलित बन्नु स्वाभाविक हो । वास्तविक दोषी वेश्या नै हो जसले डकर्मीको मन विचलित बनाई । फाँसी उसैले पाउनुपर्छ । वेश्यालाई पक्रेर ल्याओ !’

वेश्या पनि बूढी भइसकेकी थिई । उसले लुगलुग काम्दै राष्ट्रपतिको फैसलाको प्रतिवादमा भनी, ‘सरखार, यस घटनामा मेरो केही दोष छैन । दण्ड त सुनको काम गर्ने सुनारले पाउनुपर्छ । सुनारको पसलमा मैले गहना बनाउन हालेकी थिएँ । उसले मलाई हरेक एक–एक घण्टामा गहना दिन्छु भनेर दिनभरि झुलाइरह्यो । म त्यताबाट हिँड्दा डकर्मीको मन विचलित पार्ने र ध्यान भंग गर्ने मेरो कुनै नियत थिएन माराज ।’

राष्ट्रपतिले एक छिन चिन्तनमनन गर्‍यो र भन्यो, ‘यो बूढी वेश्याले भनेको पनि ठीक हो । अब सुनार सूलीमा चढ्छ । सिपाही हो, सुनारलाई पक्रेर ल्याओ !’

सिपाहीहरूले बूढो सुनारलाई गलहत्याउँदै ल्याए । उसले पनि राष्ट्रपतिको फैसलाले आफूलाई अन्याय हुने कुरा अनुरोध गर्‍यो । उसले भन्यो, ‘सरकार म एउटा गरिब सुनार हुँ । त्यो दिनको कुरा मलाई राम्ररी सम्झना छ । यो वेश्यालाई मैले समयमै गहना बनाएर दिने वाचा गरेको थिएँ तर साहु कुबेरपति आएर मलाई धम्क्यायो— आजै मेरो गहना बना नत्र म तँलाई पापडझैं बेल्छु । सरकारलाई थाहै छ धनीहरू कति क्रूर र निर्दयी हुन्छन् । मैले उसको कुटाइबाट आफ्नो जीउ जोगाउन यो वेश्यालाई ढाँट्न परेको हो सरकार । यत्ति सानो कुरामा म कसरी हत्यारा हुन सक्छु गरिबप्रबर ?’

‘तेरो कुरामा धेरै दम छ । त्यो साहु कुबेरपति भनेको को हो ? अब दण्ड त्यसले पाउँछ,’ राष्ट्रपति कड्कियो ।

‘साहु कुबेरपति मेरो पिताजीको नाम हो सरकार,’ साहु धनपतिले भन्यो ।

‘ल वास्तविक हत्यारा त तेरो बाउ पो रहेछ । मेरो इजलासमा न्यायको एक चक्र पूरा भयो । साहु कुबेरपतिलाई पक्रेर ल्याओ !’

‘तर सरकार, उहाँ स्वर्गे भएको धेरै समय बितिसक्यो,’ धनपतिले भन्यो ।

‘त्यसो भए उसको ठाउँमा तँ दण्डित हुन्छस् । तँ आफ्नो अपराधी पिताको धन–सम्पत्ति, पाप–पुण्य, असल–खराब सबै कुराको उत्तराधिकारी होस् । अब यो नै अन्तिम निर्णय हो ।’

फाँसीको फन्दा तयार भयो । साहु धनपतिलाई फाँसीमा झुन्याउन लाग्दा धेरै अगाडिदेखि राष्ट्रपतिको हरेक आदेशमा मुन्टो हल्लाइरहेको प्रधानमन्त्रीको मनमा एउटा नयाँ विचार प्रस्फुटन भयो, ‘यो साहु निकै दुब्लो छ । जम्माजम्मी पचास किलो पनि छैन । चिनी रोगले खाइसकेको यो नरकङ्काललाई फाँसीमा चढाउँदा यो महान् देशलाई कत्ति पो लाभ होला र ?’

उसले बिस्तारै राष्ट्रपतिको कानमा यो कुरा जाहेर गर्‍यो । प्रधानमन्त्रीको कुराले देशभक्त राष्ट्रपतिको टाउको घुम्यो । उसले एक छिन विचार गरेपछि भन्यो, ‘हो त तिमीले ठीक भन्यौ प्रधानमन्त्री, यस्तो लिखुरेलाई मारेर हाम्रो महान् देशलाई के फाइदा ? के हाम्रो साम्राज्यमा कुनै मोटोघाटो मानिस छैन ?’

‘राज्यशक्ति लागेर खोजेपछि पाइहालिन्छ नि सरकार,’ प्रधानमन्त्रीले भन्यो ।

‘ल ल छिटो खोज्न पठाऊ !’

राज्यका सिपाहीहरू मोटो मानिसको खोजीमा सहरको कुनाकुनामा पुगे । अन्त्यमा उही श्रीमान् कथाकारश्री फेला पर्‍यो जो सस्तो भोजनालयमा एक रुपैयाँको भरपेट भोजन खाएर डकार्दै थियो ।

उसलाई चालु इजलासमा उभ्याइयो ।

‘म निर्दोष छु । मेरो केही अपराध छैन,’ कथाकार चिच्यायो । तर, राष्ट्रपतिले उसको आर्तनाद सुन्नै चाहेन ।

‘यो मुद्दामा हाम्रो धेरै बुद्धि र समय खर्च भइसक्यो । अब कुनै हालतमा यसमा पुनरावलोकन हुँदैन,’ राष्ट्रपतिले भन्यो ।

सत्ताको भागबन्डा

जब कथाकारको घाँटीमा फाँसीको डोरी छिराइयो, बिजुली चम्के जस्तै गतिमा कामरेड पुष्पलाल त्यहाँ आइपुग्यो र ठूलो स्वरमा चिच्याउँदै भन्यो, ‘हे बुद्धिमान् सम्माननीय महोदय ∕ मेरो एउटा प्रश्नको उत्तर दिएर मात्र यो फैसला कार्यान्वयन गरिबक्सियोस् !’

‘तिमी को हौ ? के हो तिम्रो प्रश्न ?’

‘म सामान्य भविष्यद्रष्टा हुँ । मलाई पुष्पलाल भन्छन् । मेरो प्रश्न छ— गुरु ठूलो कि चेला ठूलो ?’

‘यो त सामान्य प्रश्न हो । सबैलाई थाहा छ नि, चेलाभन्दा गुरु धेरै ठूलो हो ।’

‘सरकार, त्यसो भए यो फाँसीमा चढ्न लागेको मानिस मेरो चेला हो । म यसको गुरु भएकाले योभन्दा पहिले मलाई सूलीमा चढाइयोस् !’ कामरेड पुष्पलालले भन्यो ।

उसको कुराले राष्ट्रपति छक्क पर्‍यो । प्रधानमन्त्रीले पनि उस्तै कौतुकमय मुद्रामा पुष्पलाललाई हेर्‍यो ।

‘हामीले यसलाई फाँसी दिने फैसला गरिसक्यौं जो तिम्रो शिष्य परेछ । अब फेरि अकार्थमा तिमीलाई चाहिँ किन कालले कुत्कुताएको नि ? आफ्नो चेलोभन्दा अगाडि तिमी फाँसीमा चढ्नुपर्ने कारणचाहिँ के नि ?’ राष्ट्रपतिले सोध्यो ।

‘किनकि महाराज आज यो मुहूर्तमा जो पहिले फाँसीमा चढ्छ त्यो अर्को जन्ममा यो देशको राष्ट्रपति बन्नेछ र जो त्यसपछि फाँसीमा चढ्छ त्यो प्रधानमन्त्री बन्नेछ । अब सरकार नै भनिबक्सियोस्, जानाजान म आफू प्रधानमन्त्री बनेर आफ्नै चेलोलाई कसरी राष्ट्रपति बन्ने अवसर दिनु ?’

कामरेड पुष्पलालको कुराले राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्री दुवै अलमलिए । दुवैले सोचे- सत्ता भनेको सत्ता नै हो । जानाजान अर्को जन्मको लागि यस्ता भुसडीहरूलाई हाम्रो राज्यसत्ता किन बुझाउँने ?

त्यसपछि राष्ट्रपतिले भन्यो, ‘हामी हाम्रो संविधान र राजकीय सत्ता प्रयोग गर्दै योभन्दा अगाडि जे–जस्तो फैसला भएको थियो त्यसलाई बदर गर्दछौं । नयाँ फैसलाअनुसार म पहिले फाँसीमा चढ्छु र त्यसपछि हाम्रा महान् प्रधानमन्त्रीको पालो आउँछ ।’

परम शक्तिशाली श्री ५ राष्ट्रपतिको आदेश कार्यान्वयन नहुने कुरै भएन । क्रमशः पहिले राष्ट्रपति र त्यसपछि प्रधानमन्त्री फाँसीमा चढे । यसरी श्रीमान् कथाकारश्री मृत्युको मुखबाट फर्किंयो । ऊ पसिनाले लथपथ भिजेको थियो ।

यसपछि कामरेड पुष्पलालले शिष्यलाई व्यङ्ग्यात्मक भावमा भन्यो, ‘मैले तिमीलाई पहिले नै भनेको थिएँ, लुब्ध नबन ∕ तर तिमीले मलाई टेरेनौ । अब त शिक्षा मिल्यो होला नि ?’

कथाकार बोल्न सकेन । उसका आँखा आँसुले डबडबाएका थिए ।

त्यसपछि गुरु पुष्पलाल र चेला कथाकारले तमसपुरलाई नमस्कार गरे र रातारात त्यहाँबाट छारतोस ठोके ।

(पुनश्चः तमसपुरको त्यो कुख्यात हत्याकाण्डमा यदि हाम्रो श्रीमान् कथाकारश्री नबचेको भए सायद यो प्रबन्ध- पाठको पुनर्उत्पादन सम्भव हुने थिए । - लेखक ।)

प्रकाशित : भाद्र २०, २०७७ ११:३६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दर्शनशास्त्र चपाइरहेको ढाडेमुसो

नारायण ढकाल

काठमाडौँ — १.सारा संसार रोएजस्तो गरी पानी दर्किरहेको थियो । मीनपचास उत्कर्षमा पुग्दा यसै पनि जाडो ज्यानमारा भएको थियो, त्यसमाथि धारिलो तरबारजस्तो झरी थपियो । यसबाहेक अर्को नमीठो खबर आएको थियो— उत्तरका हिमाली शृंखला तथा मुन्तिरका गाउँहरू हिउँको बोझले पुरिँदै थिए र दक्षिणतर्फको मधेस झन् अँध्यारो भएको थियो ।

त्यस बिहान म खुसी थिइनँ तर मेरी पत्नीको कुरा भने अर्कै थियो । उनी घरबाहिरको शीत आतंकमा तुलसीको मोठमा पूजा गर्न निस्केकी थिइन्, फर्किंदा खुसीले चुलिएकी देखिइन् ।
‘आज भने ठिक्क स्वाद चाखेछ मुर्दाले,’ फर्किंदा उनले मुस्काउँदै भनिन् ।
‘कुन मुर्दाले स्वाद चाखेछ ?
कसलाई भनेकी ?’
‘कुन मुर्दाले भन्नु नि ! भो तिम्रो त के कुरा गर्नु ? मैले भनेको त सबै बतास लगाएर उडाउँछौ ।’
‘अनि ठिक्क स्वाद चाख्ने मुर्दा र मैले लाइदिने बतासको कुरा कसरी आयो यो
सबेरै सबेरै ?’
‘कुन्नि कसरी आयो ? बाहिर काठ–गोदाममा आफैँ गएर हेर्नू नि !’ उनले
आँखा तरिन् ।

त्यसपछि पत्नीलाई बेकार प्रश्न गरेछु भने पछुतोबोध भयो । यस्तो उत्कट र सकसपूर्ण जाडोमा घरबाहिरबाट उनले कमाएर ल्याएको खुसी मेरै प्रश्नको कारणले धेरैबेर टिकेन, त्यसै खेर गयो र तत्कालै खलनायक माघेझरीमा मिसियो । उनी हातको पूजाथालीसहित अँध्यारो मुख लिएर भान्साकोठातिर पसिन् ।
केटाकेटीहरू अझै ओछ्यानमै थिए ।

म उठें र बाहिर गएँ । बाहिर झन् चिसो थियो । आधा अँध्यारो । आकाशबाट एकनास पानी खसिरहेको थियो । उही दुःखीको आँसु । मटमैलो उज्यालोमा मैले पिँढीबाटै आँगनभन्दा पारि रहेको काठ–गोदामतिर आँखा फालेँ । यो गोदाम ७२ को भुइँचालोले भत्काएको हाम्रो पुरानो घरका दलिन, निधाल, चिर्पट, झ्याल, ढोका र चौकोस थुपारेपछि स्थापना भएको थियो । पानी छेक्न भनेर त्यही भूतपूर्व घरका थोत्रा जस्तापाता काठको थुप्रोमाथि जथाभावि राखिएका थिए । यो रंग न ढंगको स्थापत्य अहिले मुसाहरूको आश्रयस्थल बनेको थियो ।

नभन्दै काठ–गोदामको ओडारमा ढाडेमुसो देखियो, जसलाई मेरी पत्नीले मुर्दा भनेकी थिइन् । त्यो एकनास हाम्रो घरतिर हेरिरहेको थियो । ऊ लगलग कामिरहेको थियो र उसका आँखा दयनीय देखिन्थे । उसका कान र जुँगा पनि थरथर हल्लिरहेका थिए । उसको पुच्छर निरीह रूपमा बटारिएको थियो ।

ऊ काठ वा दुलोभित्र न्यानोमा नबसेर किन जाडो खान निस्केको होला ?
कि भोकले गर्दा हो ?
उसको विजोग देखेर केही बेरअघि मेरी पत्नी जति खुसी भएकी थिइन् म त्यसको विपरीत निराश भएँ । मलाई लाग्यो, त्यो ढाडेमुसो कुनै मुसो नभएर मेरो आत्माको प्रवक्ता हो । मानौं मेरा इतिहासका
समस्त भोक र दुःखहरू उसको आँखामा झल्केका छन् ।
अब ऊ लगातार मलाई हेरिरहेको थियो ।

निकै समयअघिदेखि त्यो ढाडेमुसो काठ–गोदामको स्थायी बासिन्दा भएको थियो । त्यहाँ अरू मुसाहरू पनि थिए तर हाम्रो परिवारले त्यसलाई मात्र राम्ररी चिन्थे । त्यसका पछाडि धेरै कारण थिए । विशेषगरी पोहोर सालको जाडो महिनामा त्यसले एक्लै हाम्रो करेसाबारीको सबै बन्दाकोभी खायो । बन्दाको अलिअलि पात बढ्न नपाउँदै त्यसले आक्रमण गर्‍यो र दुई सातामै सबै सफाचट पार्‍यो । त्यसपछि गएको साउनमा मकैको घोगा लाग्न थालेपछि अर्को उद्यम नै नभएझैं गरी मकैबारीमा राजकाज गर्‍यो । मकै एक गेडा पनि भित्र्याउन पाइएन । अनि यो हिउँद लाग्दानलाग्दै त्यसले काउलीका मुनाहरू सबै निमठ्यो । त्यही रनाहामा पत्नीले भनेकी थिइन्, ‘ए बुबा, श्यामपुलिसको पसलमा र्‍याट किल्स भन्ने औषधि पाइन्छ, लेराएर काठ–गोदाममा राख्देऊ ! यो शत्रुले हामीलाई गरेर खान नदिने भो ।’

(श्यामपुलिस हाम्रो टोलमा कृषि सामग्री पसलेको नाम हो ।) ‘ढाडेमुसालाई बिख हालेर मार्ने र ?’ मैले सोधेको थिएँ ।
‘बिख नहाल्ने भए कसरी मार्छौ त ?’ उनी झर्किएकी थिइन् ।
‘मार्नै किन पर्‍यो र ? यसलाई मारेपछि फेरि त्यसको ठाउँमा अर्को ढाडेमुसो आएर बसिहाल्छ । यो टोलभरि सयौंको संख्यामा यस्ता मुसा छन् ।’
‘टोलभरिका अरू मुसाको के मतलब ? यसले पो हाम्लाई दुःख दिइरहेको छ ।’
‘फेरि उसको जीवन पनि हाम्रैजस्तै हो नि । उसले पनि त बाँच्नु छ नि,’ मुसाको पक्ष लिएर मैले भनेको थिएँ ।
यो विषयले हामी बेकारमा जोईपोइबीच सम्बन्ध बिग्रन थालेको थियो ।
‘हेरिराख न एक दिन यो मुसोले तिम्रो सत्यानास पार्छ । अनि चेतौला !’ उनले
भनेकी थिइन् ।

२.
झरी पूरापूर २४ घण्टा दर्किएर थामियो । आकाश खुल्यो र उपत्यकामा पारिलो घाम लाग्यो । चारैतिरका पहाड सफा देखिए । म बिहानको नियमित भ्रमण जानुअघि आँगनमा उभिएँ । त्यसबेला पनि काठ–गोदामको छेउबाट उही ढाडेमुसो हाम्रो घरतिर एकनास हेरिरहेको थियो । यसपल्ट उसको हाउभाउ र भंगिमा देख्दा यस्तो लाग्यो, ऊ कुनै पेसेवर चोर हो, जो चोर्नका निम्ति हाम्रो घरको निरीक्षण गरिरेको छ, योजना बनाइरहेको छ । जस्तो कि, मूलढोका कतापट्टि छ ? घरभित्र कुनकुन कोठामा बहुमूल्य सम्पत्ति राखेका छन् ? भित्र पस्ने उपयुक्त मौका कति बेला आउला ?

हिजोको तुलनामा आज ढाडेमुसो केही ताजा देखिन्थ्यो तर पनि उसको आँखामा टल्केको भोक यथावत् थियो । अब काठ–गोदाम अगाडिको करेसाबारीमा उसका लागि खानेकुरा केही थिएन । काउली सकिएको थियो र रायोको साग पनि छिप्पेर डुकु भइसकेको थियो । अब उसले के खाने ? हुन सक्छ, उसको अनुहारमा त्रासको यही भाव झल्केको थियो । उसको चोरजस्तो मुद्राले भनिरहेको थियो— बुभुक्षु किं न करोति पापम् ? सायद अब उसको अगाडि यही एउटै आर्यसत्य मात्र बाँकी थियो ।
म बिहानको भ्रमणमा हिँडे ।

त्यसदिन बिहानको खाना खाने बेलामा मैले पत्नीसँग बिग्रेको सम्बन्ध सुधार्ने हेतुले भनें, ‘ए आमा ! सुन त ! ढाडेमुसोसँग अझै तिम्रो रीस मरेको छैन ? अचेल त्यसले बिगार्ने के चीज बाँकी छ र हाम्रो बारीमा ?’
‘किन रिस मर्छ ? त्यसै मर्छ ? आखिर त्यसकै कारणले मैले करेसाबारीमा केही रोपिनँ । अब कहिल्यै केही रोप्दिनँ पनि । यो घरमा मैले मात्र किन दुःख बोकिरहनु ? के यो घरमा मैले मात्र खानुपर्छ ? अरूचाहिँ निराहार समाधिमा बसेका सन्त हुन् ? तिमीहरू कसैलाई खान पर्दैन ?’

पत्नी ताम्रलेखझैं आफ्नो पुरानो अडानमा थिइन् । उनले अझ भएभरका रिस एकै ठाममा भेला पारेर भनिन्, ‘यो घरमा सबभन्दा काम नलाग्ने भनेको तिमी हौ, बुझ्यौ । पञ्चायतको समयमा जुन बेला राजनीति गर्न गाह्रो थियो, त्यसबेला हामीलाई दुःखको हिलोमा डुबाएर पूर्णकालीन राजनीति गर्‍यौ । अब राजनीतिबाट कमाउने दिन आए त्यसपछि राजनीति छोड्यौ । साहित्यमा लाग्यौ तर एकेडेमी नजाने, सरकारी कवि वा बुद्धिजीवी नबन्ने रे ! कुनै पदमा नजानेले किन परिवारमा बस्नु ? जोगी भएर हिँडे भो नि ! तिमी नभए पनि हामी हाम्रो व्यवहार चलाउन सक्छौं, बुझ्यौ ।’

मैले जवाफ दिइनँ तर उनको लघुप्रवचन जारी रह्यो ।
‘अरू त अरू, यौटा जाबो मुसोलाई मारौँ भन्दा पनि उसको ज्यान पनि हाम्रैजस्तो रे । कहीँ मान्छे र मुसो एउटै हुन्छ ? भो अब तिमी मसित कुरा नगर ! तर मैले भन्दिया छु, हेर्दै गर एक दिन यो मुसोले तिम्रो
टाउको खान्छ ।’

३.
सायद सोमबार थियो । मेरो निम्ति बारको महत्त्व र अर्थ नरहने भएकाले ‘सायद’ भनेको हुँ मैले । बिहान बाक्लो तुसारो पर्‍यो तर दिउँसो कडा घाम लाग्यो । सदाझैं म खाना खाएर कौसीमा गएँ घाम ताप्न । पत्नी पनि थिइन् । अचेल दिउँसोको समय हामी दुई जना पतिपत्नी मात्र घरमा रहन्छौं । छोरा र बुहारी बिहानैबाट आ–आफ्नो काममा गइसकेका हुन्छन् । नाति र नातिनी पनि स्कुल गइसकेका हुन्छन् । घर सयौं वर्षको एकान्तजस्तो शून्यशून्य हुन्छ ।

जाडोले गर्दा धेरै दिनसम्म लेखपढ गर्न सकेको थिइनँ । पढेको सबभन्दा पछिल्लो किताब थियो— अरुन्धती रोयको उपन्यास ‘द मिनिस्ट्री अफ अटमोस्ट ह्यापिनेस ।’ त्यो किताब एउटा अजंगको पहाडजस्तै रह्यो मेरा लागि । त्यसले मलाई अझैसम्म थिचिरहेको छ । कथा, इतिहास र राजनीतिलाई जोडेर आत्मविश्वासका साथ भन्न सक्ने त्यस्तो अद्भुत क्षमता ममा छैन । गद्य झन् बेजोड छ । यो कश्मीर, दिल्ली, दण्यकारण्य र गुजरातमा भइरहेको अन्याय र त्यसविरुद्ध उठिरहेको प्रतिरोधको समवेत पटकथा हो । तर, यो चलनचल्तीको भाष्यमा छैन । मानवीय संवेग र आत्मीयताको भाष्यमा कुँदिएको छ यो । संक्षेपमा भन्दा यो कृतिलाई इतिहासको मूलप्रवाह भएर पनि मानवद्वेषी प्रणालीको कारण मूलप्रवाह बन्न नसकेको संकटग्रस्त भारतीय मानवताको भूचित्र भन्छु म । यो हाम्रो समयको उत्कृष्ट गद्य महाकाव्य हो ।

घाममा बस्दाबस्दै मैले अरुन्धती रोयसँगै हाम्रो पारिवारिक पात्र ढाडेमुसोलाई सम्झिएँ । बिरालोको अगाडि पो ढाडे विशेषण सुहाउँछ तर मुसोको अगाडि किन ढाडे विशेषण भन्ने प्रश्न पनि आउन सक्छ यहाँ । तर, त्यो मुसोको ज्यानै त्यस्तै थियो । त्यसको रूपाकृति यति ठूलो थियो, बिरालोले कतिपटक त्यसलाई देखेर पनि नदेखेझैं गरेको छ । खासगरी हाम्रो घर वरिपरि दुइटा बिराला कहिलेकाहीँ पाहुनाझैं देखापर्छन् । एउटा सेतो र अर्को कालो । ती चोरझैं सुटुक्क आउँछन् र सिकार गरेर फर्किन्छन् । सेतो बिरालोचाहिँ कालोभन्दा बढी हिंस्रक देखिन्छ । उसका आँखाहरू सधैं रिसाहा बाघका झैं राता र टल्किरहेका हुन्छन् ।

एक दिनको कुरा हो, सेतो बिरालो र ढाडेमुसो आमनेसामने भए । यो केही महिनाअघिको घटना थियो । दुवैले एकअर्कालाई घुरे, मानौं ती हाम्रो टोलका नामूद दुई गुन्डा हुन् । आँखा जुधाउन थालेको केही बेरमै सेतो बिरालो टिक्न सकेन । उसले आँखा हटायो र लुरुक्क आफ्नो बाटो लाग्यो । त्यसपछि हाम्रो ढाडेमुसो पनि शान्त देखियो । मुसो र बिरालोबीच दृष्टि–द्वन्द्वको यस्तो दृश्य देखेर मैले मानव इतिहासको एउटा कुरूप अध्याय शीतयुद्धलाई सम्झिएँ ।

त्यसबखतका हाम्रा महाप्रभुहरू पनि यसरी नै एकापसमा आँखा तर्थे, तनाव सिर्जना गर्थे र पछि आ–आफ्नो बाटो लाग्थे । लगभग चार दशकको कालअवधि त्यस्तै रह्यो । म शीतयुद्धको गर्भमा जन्मेको र त्यसैको अश्लील पर्यावरणमा हुर्केको एक दुःखी लेखक हुँ । मेरो मगजमा त्यस समयखण्डका छिर्काहरू अझै बाँकी छन् । सोभियत संघ भत्केपछि त्यो परिदृश्य फेरियो र त्यसको ठाउँमा विश्वको अर्को कुरूप अनुहार बन्यो ।

म ढाडेमुसोलाई हेर्न कौसीको छेउमा गएँ । आश्चर्य ! अहिले ऊ अर्को अवतारमा पो देखियो । ऊ काठ–गोदामको छेउमा बसेर एउटा किताबलाई चिथोरिरहेको थियो । आफ्ना तिखा दाँत–दाह्राले कागजलाई धूलोपिठो पारिरहेको थियो । उसको लगन, तन्मय र जोस हेर्दा ऊ हुबहु पुरानो जमानाको क्रान्तिकारीझैं देखिन्थ्यो । रिसाहा । आवेगी । उन्मादी । मूर्ख । र, ऊर्जाशील । संसारमा प्रायः धेरै क्रान्ति विसर्जन र प्रतिगमनतिर गइरहेको योबेला कुन जनप्रेरणाले ऊ यस्तो गरिरहेको थियो ?
सुरुमा मैले खुब रमाएर त्यो दृश्यलाई हेरें, मानौँ त्यो मेरो आदर्श र अनुकरणीय व्यक्तित्व हो । तर, एकै छिनपछि मनमा शंका पलायो— आखिर त्यो किताब उसले कहाँबाट ल्यायो ? कहीँकतै उसले मेरो पुस्तकालयबाट चोरेर
त ल्याएन ?
मेरो मन हल्लियो । म आत्तिएँ ।
‘ए आमा ! ढाडेमुसो त किताबसित लड्दै छ ।’ मैले मनमै राख्न खोजेको यो वाक्य हावामा ध्वनित भयो । वास्तवमा म त्यो हरामीको विषयमा पत्नीसित केही पनि भन्न चाहन्नथेँ । म उनीसित वादविवाद बढाउने मनस्थितिमा थिइनँ । तर, यो लवज मेरो नियन्त्रणभन्दा बाहिर गएर फुस्कियो ।
‘हो, लौ हेर अब, मैले तिमीलाई भन्या कुरा ढुंगाका अक्षर भएनन् ?’ उनी खुच्चिङ भावमा कराइन् ।
म केही बोलिनँ र कौसीबाट तल झरेर काठ–गोदामतिर लागें ।

४.
काठ–गोदाम पुग्दा किताब छियाछिया भइसकेको थियो । जताततै कागजका सानासाना टुक्राहरू छरिएका थिए । तीनको माझमा बसेर ढाडेमुसोले पुलुक्क मलाई हेर्‍यो । म उसको नजिकै के पुगेको थिएँ— ऊ निरंकुश शासनको प्रहरीले लखेटेको आन्दोलनकारीझैं भाग्यो र काठ–गोदामभित्रको आफ्नो साम्राज्यमा अलप भयो ।उसले चिथोरेर ध्वस्त पारेका कागजका टुक्रा हेरेपछि म अलमलिएँ । त्यो किताबको शीर्षक के थियो भनेर ठम्याउने प्रयास गरें । एउटा टुक्रामा ‘एरोस्लाभ साइफर्त (१९०१—१९८६)’ भन्ने शब्दहरूमा मेरा आँखा गडे । यी चेकोस्लाभाकियाली कविलाई म थोरबहुत जान्दछु । केही वर्षपहिले मैले उनका केही कविताहरू पढेको थिएँ । एडवाल्ड आसर्सले अंग्रेजीमा अनुवाद गरेका ती कविताहरूको स्वाद बेग्लै र जैविक किसिमका थिए । ‘दर्शनशास्त्र’ शीर्षकको एउटा छोटो कविता म अझै सम्झिरहेको छु, ‘सम्झना छ नि ए बुद्धिमान दार्शनिक ! जीवन हुन्थ्यो फगत एक पल जति, र फेरि पनि हामी प्रतीक्षा गर्थ्यौं मायालुहरूको, त्यो हुन्थ्यो अनन्त अनन्त ।’

साइफर्तले आफ्नो जीवनकालमा धेरै राजनीतिक उथलपुथल देखे, भोगे तर उनका कवितामा स्पष्ट राजनीतिक स्वर छैन । उनका कवितामा आफ्नो सहर प्राग, त्यहाँका मानिस र त्यहाँको प्रकृतिप्रति प्रेम पाइन्छ । यस्तो स्वभाव म केही मात्रामा नेरुदामा देख्छु तर पूरै होइन । नेरुदा मूलतः प्रेम, प्रकृति र इतिहासबोध भएका कवि हुन् । अनि साइफर्तको भाषाचाहिँ एकदमै साधारण हुन्छ तर त्यहाँ गहिरो अर्थ लुकेको हुन्छ ।

१९२१ मा उनको पहिलो काव्यकृति छापियो । उनी १९३० अगाडि चेकोस्लोभाकियाको कम्युनिस्ट पार्टीको सदस्य थिए । १९३० मा स्टालिनको प्रभावमा पार्टी जान थालेपछि उनी खुलेर विरोधमा लागे, यसको नतिजा उनी पार्टीबाट निष्कासित भए । उनीसँगै अरू छ जना लेखक पनि पार्टीबाट निकालिए ।

साइफर्तले १९२० देखि १०५० सम्म समय–समयमा पत्रकारिता गरे । १९५० मा राजनीतिक कारणले पत्रकारिताबाट अलग भए । उनलाई १९३६, ५५ र ६८ मा राजकीय सम्मान गरिएको थियो । उनी १९६८ देखि १९७० सम्म चेक लेखक संघको अध्यक्ष पनि भए । १९८४ मा साइफर्तलाई नोबेल पुरस्कार दिइयो । उनी यो पुरस्कार प्राप्त गर्ने पहिलो चेक साहित्यकार थिए ।
उनको विषयमा विश्वविख्यात चेक उपन्यासकार मिलान कुन्देराले एक ठाउँमा भनेका छन् : ‘१९६९ मा जव हाम्रो देश रुसी आतंकविरुद्ध लडिरहेको थियो र हारिरहेको थियो, हाम्रो अस्तित्वसम्मलाई न्यायोचित ठहर गर्न तर्कको आवश्यकता थियो । त्यसबेला सबभन्दा बलियो तर्क हाम्रो सामुन्ने थियो— राष्ट्रकवि एरोस्लाव साइफर्त । आफ्नो देशको महाप्रतिभाको अभिव्यक्ति दिइरहेका एउटा होनहार व्यक्तित्व थिए उनी ।’
ढाडेमुसाले च्यातेको यो कुन किताब थियो, जसमा यी महान् चेक कविको नाम छापिएको थियो ? म यो प्रश्नले रन्थनिएको बेला घरको तीन तलामाथिको कौसीको घाममा उभिएकी धर्मपत्नीले सोधिन्, ‘ए बुबा ! कुन किताब लगेर खाएछ मुर्दाले ?’ उनको अनुहार र स्वरमा विषाद झल्किन्थ्यो । तर, यसपल्ट मप्रति थोरै सहानुभूतिको भाव पनि थियो ।
‘खोइ मैले त अनुमानै लगाउन सकिनँ । म हेर्दै छु ।’
‘हिजो राति त्यो मुर्दा हाम्रो पुस्तकालयमा पसेको जस्तो मान्छु म । रातभरि पुस्तकालयबाट कट्याककुटुक आवाज
आएको थियो ।’
‘तिमीले मलाई भन्नु पर्थेन ?’
‘तिम्लाई कसरी भन्नु ? तिमी उसको विपक्षमा कुनै कुरा सुन्न तयार थिएनौ ।’
म फेरि जवाफहीन भएँ ।

ढाडेमुसोले धुल्याएको किताबका टुक्राहरू भत्केका शब्द र अक्षरहरूको ‘डम्पिङ साइट’ जस्तो देखिन्थ्यो । त्यसै बेला ‘पोइट लरेट’ अर्थात राष्ट्रकविलाई भर्त्सना गरेको एउटा टुक्रामाथि मेरो आँखा पर्‍यो । निबन्धकार तथा आलोचक विलियम हेज्लिटले राष्ट्रकविहरूलाई बेलाइती महारानीको चम्चा भनेर लेखेका रहेछन् । यो आरोप कसलाई लगाएका हुन्, पूरा पन्ना सग्लो नभएकाले म किटानीसाथ भन्न सक्दिनँ । जोन ड्राइडन, लर्ड टेनिसन वा विलियम वर्डस्वर्थ कसलाई भनेका हुन् ? लर्ड अल्फ्रेड टेनिसनलाई मैले कक्षा १० को ‘नेपाल पोयट्री सिलेक्सन’ मा पढेको थिएँ– ‘द चार्ज अफ द लाइट ब्रिगेड ।’ क्रिमियाको युद्धमा बेलाइतले रुसी साम्राज्यलाई हराएको थियो । युद्ध जित्ने अंग्रेज सिपाहीहरूको वीरताको प्रशस्ति थियो त्यो कविता, ‘तिनीहरूको दाहिनेतिर तोप, तिनीहरूको देब्रेतिर तोप, तिनीहरूको अगाडितिर तोप, अल इन द भ्याली अफ देथ ।’ (के महारानी भिक्टोरियाको देशभक्तिमा आफ्नो देश संदीग्ध भएका ती सिपाहीहरू मारिएका थिए ?)

वर्डस्वर्थ त हेज्लिटसँग सधैंजसो साँझ भट्टीमा साथ दिने अन्तरंग लंगौटिया मित्र थिए । स्वच्छन्दतावादी विचारमा उनीहरू सन्निकट पनि थिए । तर, पनि एकचोटि हेज्लिटले छद्म नाममा कविता लेखेर वर्डस्वर्थको धज्जी उडाएका थिए । सायद वर्डस्वर्थले सरकारी नियुक्ति खाएको कुरा हेज्लिटलाई चित्त बुझेको थिएन । उनले वर्डस्वर्थलाई भ्रष्टाचारको रोटी खाने भनेका थिए । त्यो कविता निकै चर्चित भयो ।

अझ पछि गएर वर्डस्वर्थ राष्ट्रकविसमेत भए तर हेज्लिटले आजीवन स्वच्छन्दतावादको धर्म पालन गरे । उनी मर्दा विकराल गरिबीमा मरे तर सत्ताको कलौ खान गएनन् । बेलाइती इतिहासमा स्वच्छन्दतावाद निरंकुशताविरुद्ध प्रजातन्त्र स्थापनाको वैचारिक आन्दोलन थियो । यही आन्दोलनको प्रेरणास्वरूप जोन मिल्टन, अलेकजेन्डर पोप, लर्ड बाइरन र वाल्टर स्कटहरूले राष्ट्रकवि बन्न अस्वीकार गरेका थिए । बेलाइतको साहित्यिक इतिहासका बिभिन्न कालसमयमा राष्ट्रकविको पद नलिनेमा थोमस ग्रे, स्यामुअल रोजर्स, फिलिप लार्किन र सिमस हिनी पनि हुन् ।

धुजाधुजा भएको किताब देखेर मेरो मन विचलित भइरहेको थियो । त्यसैबेला आधा च्यातिएको दुइटा आलेखमा मेरा आँखा परे ।
पहिलो यस्तो थियो : ‘राष्ट्रका समस्त जनताको मानवीय स्वतन्त्रता र राजनीतिक उन्मुक्तिको चाहनाको सदैव विरोधी रहेका... (नाम हुनुपर्ने तर मुसाले प्वाल पारेको ठाउँ) राष्ट्रकवि उपाधिका लागि योग्य छैनन् ।’
हेज्लिटसित यो सन्दर्भ पटक्कै मिल्दैन र साइफर्तसित त झन् मिल्दैन । तर, यो वाक्य नेपालीमै कतै पढेको जस्तो लाग्यो मलाई । सायद कवि तथा आख्यानकार हरि अधिकारीको भनाइ हुनुपर्छ । कान्तिपुर कोसेली, शनिबार, साउन २०७६ हो कि ? तर, म स्पष्ट छैन ।

दोस्रो आलेख :
– ‘२०५९ सालपछि... (प्वाल परेको भाग, सायद त्यो ज्ञानेन्द्र शाहको नाम होला) को सक्रिय शासन रहेको बेला उनलाई राष्ट्रकवि पद दिएर अभिनन्दन गरिएको थियो ।’
– ‘मधेस आन्दोलन र नाकाबन्दीको बेला खड्गप्रसाद ओली र उनले माइतीघरमा संयुक्त रूपमा झन्डा गाडेका थिए ।’
– ‘संविधान निर्माणपछिको पहिलो आमसभामा प्रचण्डले उनकै गीतलाई बजाएका थिए ।’
यी भनाइहरू पनि विलियम हेज्लिटको सन्दर्भसित मिल्दैनन् । बरु यी प्रसंग कवि तथा चिन्तक संगीतश्रोताको कान्तिपुर, फागुन १९, २०७४ मा प्रकाशित लेखसित ठ्याक्कै मिल्छन् । अनि यो धूलिसात् भएको किताबमा साइफर्त एवम् विलियम हेज्लिटसित कान्तिपुर, हरि अधिकारी र संगीतश्रोता कसरी मिसिन आइपुगे ? आखिर ढाडेमुसाले च्यातेको यो किताबको नाम के हो ? अब
म भ्रमित भएको छु, के यस्तो किताब मेरो पुस्तकालयमा थियो ?
अझ त्यो ‘डम्पिङ साइट’ को रासमा एउटा बुँदागत लेखोटका केही अपूर्ण अंश देखेपछि त मेरो भ्रमलाई सयका सय सत्य सावित गरिदिएको छ, निश्चित रूपमा यो मेरो पुस्तकालयको किताब होइन ।

लेखोट भन्छ :
क) यो ज्यादै विवादास्पद विषय हो । साहित्य संसारमा उनलाई राष्ट्रकवि मान्ने विचार न नैतिक छ न साहित्यिक । विशेषगरी तानाशाही व्यवस्थाको समयमा निरंकुश शाहीतन्त्रप्रतिको उनको उग्र अनुरागले उनी एक उम्दा अवसरवादी हुन् भन्ने प्रमाणित हुन्छ ।
ख) कुनै पनि स्रष्टा इतिहासको गति र त्यसका चालक शक्तिप्रति कस्तो दृष्टिकोण राख्छ भन्ने कुराले उसको परिचय र विशेषता बन्छ । फ्रान्सेली उपन्यासकार अनोरे द बाल्जाक व्यक्तिगत विश्वासमा कडा राजतन्त्रवादी भएर पनि इतिहासबोधमा प्रखर, कलाचेतमा उत्कृष्ट र जीवनमा इमानदार भएकाले आजसम्म सम्मानित छन् । यहाँका यी कविमा यस्तो कुनै लक्षण छैन ।

ग) यी कविको रचनात्मक संसारको विषयमा पनि धेरै मत–मतान्तर रहेका छन् । कतिपय समालोचकले उनलाई राष्ट्रवादका गायक भनेका छन् भने कतिपयले कस्को राष्ट्रवादका गायक भनेर सवाल पनि उठाएका छन् । जस्तै एउटा प्रश्न छ : उनको राष्ट्रवाद राजा–महाराजाहरूको या जनताको ? किनकि राष्ट्रवादको हिजोको परिभाषाले सिंगो देश र जनताको राष्ट्रवादलाई बोक्न नसकेको मात्र होइन त्यो कति जनविरोधी पनि रहेछ भन्ने सत्य इतिहासले प्रमाणित गरिसकेको छ ।

घ) म उनको काव्यकारिताबाट कहिल्यै प्रभावित भइनँ । उनको सर्वाधिक चर्चित शोककाव्यले पनि मलाई कहिल्यै छोएन । त्यो शोककाव्यलाई मैले जम्मा एक पटक मात्र किनेको थिएँ । उनको महाकाव्यकारिताबाट पनि म कहिल्यै उत्साहित बन्न सकिनँ । लेखनाथ पौड्यालको ‘तरुणतपसी’ पछि शास्त्रीय छन्दमा त्यस्तो ल्याकतको अर्को महाकाव्य मैले नेपाली भाषामा पढ्न पाएको छैन ।

ङ) तानाशाही सत्ताले उनलाई जति सम्मान दियो, लोकतन्त्रको सत्ताले झन् बढी खातिरदारी गरेको छ । यो हाम्रो इतिहासको गम्भीर प्रहसन हो । यी विचार कसका हुन्, प्राप्त भएको पानामा कतै स्पष्ट छैन । तर, यसमा लेखिएका कतिपय विचार जस्ताको तस्तै मेरा विचारसित मिल्छन् ।

उदाहरणको निम्ति मेरो हालै प्रकाशित (तर सरकारको किताबविरोधी नीतिका कारण सीमा भन्सारमा अड्केर बजारमा आउन ढिलो भएको) कथासंग्रह ‘तमस’ को पृष्ठ १४९ को अन्तिम हरफ ‘लेखनाथको तरुणतपसीपछि नेपाली साहित्यमा छन्दकाव्यको अवसान सुरु भएको छ’ र यहाँको बुँदा नम्बर ‘घ’ को अन्तिम वाक्यको निहितार्थ ठ्याक्कै मिल्छ । यसपछि त म झन् रन्थनिएँ ।

५.
फेरि मौसम बिग्रियो । किनकि पश्चिमको भूमध्यसागरबाट आएको बादल फेरि बर्सिन थाल्यो । किनकि ढाडेमुसाले मेरो दिमाग बेस्सरी चाटेको थियो । किनकि । किनकि । किनकि । तर, यो घटनापछि मेरी पत्नी धेरै शालीन र मायालु भएकी थिइन् । मैले धन नकमाए पनि मैले कमाएका किताबप्रति उनको अगाध प्रेम थियो । त्यो प्रेमलाई ढाडेमुसोले धज्जी उडाएको थियो– धुजाधुजा च्यातेर । ‘भयो पिर नगर बुबा ! त्यो कुन किताब थियो, फेरि किने भैगो,’ उनले अपूर्व सान्त्वनाको भाका हालेर भनिन् ।
‘म त्यो किताबको कारण पिरिएको होइन,’ मैले भनें ।
‘केको कारण पिरिएको त ?’
‘यो ढाडेमुसोले गर्दा फेरि केही आत्मा मसित
चिढिने भए ।’
‘कसका आत्माहरू ?’

‘सधैं भाट बन्न तम्तयार ‘पोइट लरेट’ हरूका आत्माहरू । तिनका बकमफुसे किताबलाई बाउन्नपल्ट किन्ने स्तरहीन पाठकहरूका आत्माहरू । अनि कविहरूलाई भाट बनाउन पल्केका महाराजा, महारानी र प्रधानमन्त्रीहरूका आत्माहरू । यस्तै यस्तैहरू ।’
भन्दाभन्दै विषादले मेरो अनुहार कालो भयो । मेरो कुरा सुनेपछि पत्नी चुप भइन् तर यसबखत उनको अनुहारमा मप्रति प्रेम, अनुराग र करुणाको बाक्लो रङ पोतिएको थियो ।

प्रकाशित : माघ १८, २०७६ ११:१३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×