कान्ति हराएका कङ्‍कालका शिर- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

कान्ति हराएका कङ्‍कालका शिर

मेरो भव्य रुपाकार , छातीबाट उठेका अग्ला–अग्ला अगम्य शिखर हरु, डरलाग्दा हिमनदीहरु र समय–समयमा उठ्ने प्रचण्ड हिमआँधी, अत्यन्त चिसोले कठो र बनाएको हावापानी र असुविधाजनक यात्रापथका कारण मान्छे हरुका लागि म डर र आकर्षण दुवैको केन्द्र रहँदै आएको छु ।
हरि अधिकारी

मेरो नाम हिमालय पर्वत हो । सुदूर–पूर्वमा तिब्बतको नामचे–बरवादेखि सुदूर–पश्चिममा भारत (जम्मू–कश्मीर) को नंगा–पर्वतसम्मको, लम्बाइमा करिब २५ सय किलोमिटरर क्षेत्रफलमा करिब ५ लाख वर्गकिलोमिटर भू–भाग ओगटेर उभिएको म पृथ्वीको सबैभन्दा लामो पर्वत शृंखलामध्ये दोस्रो हुँ ।

पृथ्वीको सबैभन्दा लामो र भौगोलिक एवम् जैविक विविधताका दृष्टिले अद्भुत, पर्वत–श्रेणी भने एन्डिज् हो । दक्षिण अमेरिकी महादेशमा पर्ने, करिब ७२ सय किलोमिटर लामो यो विशाल र भव्य पर्वत–शृंखलाले आफूमा सयौं हिमनदी, ज्यालामुखी पर्वत, मरु प्रदेश, घाँसैघाँस मात्र भएका अग्ला टारीहरू, अनगन्ती ताल–तलैया र संसारकै विशालतम् जंगल अमेजन रेन–फरेस्टलाई समेटेको छ । एन्डिज् पर्वत–शृंखला दक्षिण अमेरिकी महादेशको सुदूर–उत्तरमा पर्ने देश भनेजुयलादेखि दक्षिण–पश्चिमी किनारामा पर्ने देश चिलीसम्म उत्तर दक्षिण लम्पसार परेको छ । एन्डिज्जस्तै रकी, युराल र ग्रेट डिभाइडिङ रेन्जजस्ता पृथ्वीका विभिन्न महादेशमा पर्ने अन्य पर्वत–शृंखलाहरू पनि उत्तरबाट दक्षिणतिर फैलिएका छन् । तर, युरोपका ९ देश (स्लोभेनिया, जर्मनी, अस्ट्रिया, लाइख्टेन्सटिन, इटली, मोन्याको, स्विट्जरल्यान्ड र फ्रान्स्) लाई समेट्ने करिब १२ सय किलोमिटर लामो भूभाग ओगटेर उभिएको आल्प्स पर्वत–श्रेणीचाहिँ मजस्तै पूर्वबाट पश्चिमतिर फैलिएको छ ।

पूर्वमा भारतको अरुणाञ्चल प्रदेशदेखि पश्चिममा पाकिस्तानको पन्जाब प्रान्तका अधिकांश ठाउँबाट उत्तराभिमुख भएर हेर्दा पूरा क्षितिजलाई ढाकेर उभिएको, चाँदीको जलप खुइलिँदै गएको संरचनाजस्तो जुन विशाल प्राकृतिक प्राचीर देखिन्छ म त्यही हुँ । करिब साढे ४ करोड वर्षपहिले मेरी माता पृथ्वीको गर्भमा रहेका निरन्तर चलायमान दुई विशाल भूमिखण्ड– इन्डियन टेक्टोनिक प्लेट र युरेसियन प्लेटको आन्तरिक घर्षणका कारण, अहिले तिब्बतको मैदान भएको इलाकामा त्यतिबेला ‘टेथिस’ नामक जुन सागर थियो, त्यसको सतहमा संकुचन आई, त्यसले ओगटेको जमिन बिस्तारै अग्लिँदै गएपछि म अस्तित्वमा आएको हुँ । टेथिस सागर सुक्न र मैले मेरो अहिलेको उचाइ प्राप्त गर्न लाखौँ वर्ष लागेको थियो । रोचक कुरो त के पनि छ भने, पृथ्वीको सतहभन्दा करिब २ सय किलोमिटर तल गर्भस्थ रहेका ती प्लेटहरू अझै पनि चलायमान छन् र मेरो उचाइ बढ्ने क्रम पनि जारी छ । यो भौगर्भिक प्रक्रियाको गति सामान्यतया थाहा पाउन नसक्ने किसिमले सुस्त भएकाले मात्र म सदियौँदेखि उस्तै देखिइरहेको हुँ । निरन्तर भइरहेको यही भौगर्भिक विचलनकै कारण दक्षिण एसियाको यो भूभाग सधैँ नै भूकम्पको उच्च जोखिममा छ ।

तर मलाई थाहा छ म उत्पत्तिकालमा जस्तो थिएँ अहिले दुरुस्त उस्तै छैन न त मसँग गाउन बाँकी मेरो कुनै महिमा नै छ । पछिल्ला केही दशकयता आएर आफूले भोग्नुपरेका दुर्दशा देखेर म अवाक् र स्तब्ध भएको छु । मानिसहरूका मनमा मप्रति कुनै उदात्त भावना नै बाँकी छैनजस्तो पनि लाग्न थालेको छ मलाई । मेरो छातीमा पलाएका अग्लाअग्ला शिखरहरू, तीमध्ये पनि सर्वाेच्च सगरमाथालाई कुनै हालतमा पनि पददलित गरिछाड्ने उत्साहले बहुलाजस्तै भएका मानिसहरूको थामिनसक्नु भीड देखेर म आत्तिन थालेको छु । यी मानिसहरू म, शैलाधिराज हिमालय पर्वतको हुर्मत लिइछाड्ने एक मात्र उद्देश्य लिएर बर्सेनि सयौँको संख्यामा मेरा शिखरहरूका आधार शिविरहरूमा जम्मा हुने गर्छन्जस्तो लाग्न थालेको छ मलाई । मेरा शिखरहरूको आधार शिविर र आरोहणका बाटाहरू मात्र होइन, शिखरहरूमै समेत यी असभ्य प्राणीहरूले निष्कासन गरेर छोडी हिँडेको फोहोर–मैलाको डुंगुर लागेको छ । त्यसमाथि जलवायु परिवर्तनको प्रक्रियामा आएको अस्वाभाविकताले हिमपातको मात्रा कम हुँदै गएको मात्र होइन हिउँ पग्लिने गति पनि तीव्र हुँदै गएकाले मेरो छातीमा लहरै उभिएका अनगिन्ती चुचुराहरू सधैँका लागि आफ्नो धवल कान्ति हराएका नीला कङ्कालका शिरजस्ता असुन्दर र डरलाग्दा पनि देखिन थालेका छन् ।

करिब २५ सय किलोमिटर लामो भूभाग ओगटेको मैले ताजिकिस्तान, अफगानिस्थान, पाकिस्तान, चीन, भारत, नेपाल, भुटान र म्यानमार (बर्मा) गरी एसिया महादेशका ८ वटा राष्ट्रलाई समेटेको छु । मेरो दक्षिणी फेदीमा रहेका देशहरूमध्ये नेपालमा सबैभन्दा बढी, मेरो कुल लम्बाइको एक–तिहाइ (८ सय ८० किलोमिटर) भाग पर्छ । उत्तरपट्टि पर्ने देश चीनको स्वशासित प्रदेश तिब्बतको विस्तृत मैदानसँग मेरो सबैभन्दा लामो सिमाना छ । म हिमालय पर्वत मुख्यत: ४ शृंखलामा विभाजित छु : सबैभन्दा उत्तरतिर रहेको तिब्बती हिमालय शृंखला, त्यसपछि तिब्बती पठारको ठीक दक्षिणतिर रहेको मुख्य हिमालय, त्यसपछिको मध्य–हिमाली शृंखला र त्यसभन्दा दक्षिणमा पर्ने महाभारत लेक पनि भनिने शिवालिक पर्वत शृंखला । म हिमालय पर्वतको मुख्य शृंखलामा अग्ला–अग्ला सयौँ हिमशिखरहरू पर्छन् र पृथ्वीकै सबैभन्दा अग्ला, ८ हजार मिटरभन्दा बढी उचाइका १४ शिखरहरूमध्ये ८ वटा नेपालमा नै छन् । ती आठमा संसारकै उच्चतम् शिखर सगरमाथा पनि पर्छ । माउन्ट एभरेस्ट र झयोमोलुङ्मा पनि भनिने ८ हजार ८ सय ४८ मिटर अग्लो सगरमाथा मात्र होइन ८ हजार ५ सय ८६ मिटर अग्लो संसारको तेस्रो उच्चतम् शिखर कञ्चनजंघा पनि नेपाललाई मैले दिएका अमूल्य सम्पदामध्ये एउटा हो । नेपालमा पर्ने ८ हजार मिटरमाथिका अरू हिमचुलीहरूमा लोत्से ८५१६, मकालु ८४८५, चोयु ८१८८, धवलागिरि ८१६७, मनास्लु ८१६३ र अन्नपूर्ण प्रथम ८०९१ मिटर छन् ।

भू–बनोट र वातावरणका दृष्टिले दुरुस्तै मजस्तै भए पनि मभन्दा पश्चिमतिर रहेको पर्वत शृंखलालाई भने हिमालय पर्वत नभनेर हिन्दुकुश पर्वतशृंखला भन्ने गरिएको छ । मेरो र पामिर पर्वत–श्रेणीको संयुक्त विस्तारभन्दा पनि फरक नपर्ने, करिब ८ सय किलोमिटर लामो भूभाग ओगटेको यो पर्वत शृंखलाले ताजिकिस्तान, अफगानिस्थान, पाकिस्तान र चीन गरी ४ वटा देशलाई समेट्छ । हिन्दुकुश पर्वत शृंखला हिन्दुकुश हिमाल क्षेत्रको धुर–पश्चिमी इलाकामा पर्ने त्यो भूभाग हो जसले पामिर पर्वत–श्रेणी, काराकोरम पर्वत–शृंखला र म, हिमालयको पश्चिमी सीमा निर्धारण गर्छ । यही पर्वत–शृंखला नजिकको एउटा विन्दुमा चीन, पाकिस्तान र अफगानिस्थान, तीन देशको सिमाना पनि जोडिन्छ । हिन्दुकुश पर्वत शृंखलामा ८ हजार वा त्यसभन्दा माथिका कुनै पर्वत–टाकुराहरू नभए पनि पाकिस्तानको खैबर–पख्तुनख्वा प्रदेशको चित्राल जिल्लामा पर्ने उच्चशिखर तिरिचमिर (७ हजार ७ सय ८ मिटर) लगायत दर्जनौँ अग्ला शिखरहरू भने छन् । हिन्दुकुश पर्वतमाला त्यहाँ शदियौँदेखि विकसित बुद्धधर्मको बामियान शाखाका लागि पनि प्रसिद्ध छ । प्राचीनकालदेखि नै भारत प्रवेश गर्न चाहने सिकन्दर महान्लगायत विभिन्न रूपाकारका आक्रमणकारी जमातहरूलाई यसै पर्वतमालामा पर्ने खैबरको भञ्ज्याङले सजिलो र छोटो बाटो उपलब्ध गराउँदै आएको हो । अहिले पनि पश्चिम एसियाबाट दक्षिण एसिया प्रवेश गर्ने एउटै मात्र सडक खैबरको भञ्ज्याङ हुँदै पूर्वतिर लाग्छ ।

पृथ्वीको सतहभन्दा करिब २ सय किलोमिटर तल गर्भस्थ रहेका ती प्लेटहरू अझै चलायमान छन् र मेरो उचाइ बढ्ने क्रम पनि जारी छ । यो भौगर्भिक प्रक्रियाको गति सामान्यतया थाहा पाउन नसक्ने किसिमले सुस्त भएकाले मात्र म सदियौँदेखि उस्तै देखिइरहेको हुँ ।

म महान् हिमालय पर्वत आफ्नो प्राकृतिक सौन्दर्य, पर्वतारोहणको साहसिक अभियानका लागि दिलाएको अवसर वा अन्यत्र दुर्लभ जीव–जन्तु र जडीबुटीका लागि मात्र उपयोगी छु भन्ने कसैले ठान्छ भने त्यसलाई कोरा अज्ञान भन्दा फरक पर्दैन । हो म प्रख्यात त यिनै कुराहरूका लागि छु तर मेरो उपयोगिताका अरू अनेक आयाम छन् । वास्तवमा म त दक्षिण एसियाका देशहरूका लागि प्रकृतिले दिएको एउटा वरदान हुँ । तिब्बतको पठारको ठीक दक्षिणी भागमा पर्ने बर्मादेखि पाकिस्तानसम्मको २५ सय किलोमिटरको लम्बाइलाई पूरै समेट्दै, एउटा अग्लो अभेद्य किल्लाझैँ दृढताका साथ उभिएको छु म । सुदूर–उत्तर साइबेरियादेखि मंगोलियासम्म फैलिएका उराठ बन्जर मैदानबाट दक्षिणतिर तीव्र गतिमा बहँदै आउने अत्यन्त चिसो हावा मसँग ठोकिएर जताबाट आएको हो उतैतिर फर्किन बाध्य हुने भएकाले मात्र दक्षिण एसिया क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसहरू जाडोले कठयाङ्ग्रिएर मर्नबाट बच्दै आएका हुन् । अर्कोतिर प्रत्येक वर्षको ग्रीष्म ऋतुमा भारतीय प्रायद्वीपभन्दा दक्षिणतिरका खाडी क्षेत्रबाट उठेर उत्तरतिर बढ्ने मनसुनी हावालाई आफूभन्दा उत्तरतिर जान रोकेर म त्यसलाई मनसुनी वर्षामा परिणत गरिदिन्छु र पूरै दक्षिण एसियालाई जलप्लावित बनाइदिन्छु । मेरो यो करतबबाट दक्षिण एसियाका देशहरू : भारत, पाकिस्तान, नेपाल, बंगलादेश, श्रीलंका र बर्मा लाभान्वित हुँदै आएका छन् ।

म दक्षिण एसिया क्षेत्रका २ प्रमुख नदी–प्रणाली सिन्धु र गंगा–ब्रह्मपुत्रको पनि उद्गमस्थल हुँ । यी दुवै नदी र यिनका अधिकांश सहायक नदीहरूका मुहानहरू कि त मेरो उत्तर–पश्चिमी सीमाक्षेत्रको हाल तिब्बतमा पर्ने कैलाश–मानसरोवर क्षेत्रमा पर्छन् कि भने मेरो काखमा रहेका असंख्य हिमनदीहरूमा । यस क्षेत्रका मुख्य दुई नदी प्रणालीमध्ये पश्चिमपट्टिको सिन्धु नदीको उद्भव तिब्बतको मानसरोवर क्षेत्रका सेङगे जाङबु र गारसाङपो नामक दुइटा मुहानबाट हुन्छ । तिब्बतबाट भारत हुँदै पाकिस्तान प्रवेश गर्ने यस नदीले मेरो उत्तरी र पश्चिमी सीमा पनि निर्धारण गर्छ ।

पाकिस्तानको कराँचीनेर पुगी अरब सागरमा मिसिने सिन्धु नदीका २५ भन्दा बढी सहायक नदी छन् । तीमध्ये मुख्य ५ सहायक नदीहरू झेलम, चेनाब, राबी, व्यास र सतलज हुन् । यी ५ नदीद्वारा सिञ्चित एउटा ठूलो भूखण्डलाई पन्जाब भनिन्छ । पन्जाब भूखण्ड यति ठूलो छ, बृहत्तर भारतको विभाजन भएर भारत र पाकिस्तान दुइटा देश बन्दा देशको साथसाथै पन्जाब प्रदेशको पनि विभाजन गर्नुपरेको थियो । आजको घडीमा भारत र पाकिस्तान दुवैतिर पन्जाब नामका राजनीतिक र आर्थिक दुवै हिसाबले उत्तिकै महत्त्वपूर्ण प्रदेश कायम छन् । भारततिरको पन्जाबलाई समृद्ध भारतको एउटा सानो टुक्रा भन्दा फरक पर्दैन भने पाकिस्तानी पन्जाबको पनि त्यहाँको राष्ट्रिय राजनीतिमा सदैव हस्तक्षेपकारी भूमिका रहँदै आएको छ । सिन्धु नदीले नै आर्य सनातन धर्मावलम्बीहरूलाई ‘हिन्दु’ भन्ने शब्द दिएको र भारतवर्षलाई ‘इन्डिया’ का रूपमा संसारसामु प्रस्तुत गरेको हो ।

मेरो क्षेत्रको अर्को नदी प्रणालीलाई गंगा–ब्रह्मपुत्र नदी प्रणाली भनिन्छ । यसका दुई नदीमध्ये एक ब्रह्मपुत्रको उद्भव मानसरोवर क्षेत्रबाट साङ्ग्पो नामले हुन्छ र मेरो पूर्वतिरको अन्तिम सिमाना नपुगुन्जेल तिब्बतको पठारमा बग्ने यो नदी भारतको अरुणाचल प्रदेश नजिक पर्ने तिब्बतको पहाड राम्चे–बारवामा ठूलो घुम्ती लिई भारत प्रवेश गर्छ । त्यहाँबाट पूर्वोत्तर भारतका भूभागमा बग्ने अनेकौँ नदी–नालाहरूलाई समेट्दै बंगलादेशको सुन्दरवन क्षेत्रमा पुगी बंगालको खाडीमा गएर समाहित हुन्छ । यस प्रणालीको अर्को नदी गंगाको उत्पत्ति भारत उत्तराखण्डमा पर्ने गंगोत्री नामक हिमनदीमा भएको हो । गंगा उत्तर भारतका प्रमुख जनपदहरू हुँदै बग्छ र यमुनालगायत अनेक सहायक नदीहरूलाई समेट्दै यो पनि पनि बंगालको खाडीमै मिसिन्छ । नेपालका ३ मुख्य नदी प्रणाली कर्णाली, गण्डकी र कोसीका सबै नदीहरू गंगामै मिसिन्छन् । मेरो क्षेत्रमा मभन्दा उत्तरतिर भएका मुख्य तालहरूमा मानसरोवर ४२० वर्ग किलोमिटर, प्याङगोङ ताल ७०० वर्ग किलोमिटर, याम्द्रोक ताल ६३८ वर्ग किलोमिटर हुन् । दक्षिणतिरका तालहरूमा प्रमुख छन् तिलिचो, शे फोक्सुण्डो, रारा, गोक्यो (सबै नेपाल), गुरुदोङमार र चोङमो (भारत) आदि छन् । नेपाल र भारतका यी सबै ताल उत्तरतिरका तालहरूभन्दा धेरै साना छन् । क्षेत्रमा साना–ठूला गरी १५ हजार हिमनदी छन् भन्ने अनुमान गरिएको छ ।

मेरो भव्य रूपाकार, छातीबाट उठेका अग्ला–अग्ला अगम्य शिखरहरू, डरलाग्दा हिमनदीहरू र समय–समयमा उठ्ने प्रचण्ड हिमआँधी, अत्यन्त चिसोले कठोर बनाएको हावापानी र असुविधाजनक यात्रापथका कारण मान्छेहरूका लागि म डर र आकर्षण दुवैको केन्द्र रहँदै आएको छु । मप्रतिको अप्रतिम आकर्षणका कारणले गर्दा नै हुनुपर्छ, इतिहासको प्रथम प्रहरदेखि नै मानिसहरूले मेरो आराधना गर्दै आएका छन् । मलाई मान दिने हुटहुटीले उनीहरूले शिवजस्तो अद्भुत देवाधिदेवको कल्पना गरेका छन् र उनलाई मेरो ज्वाइँ बनाइदिएका छन् । ज्वाइँको कल्पना गरेपछि छोरी चाहिने हुनाले उनीहरूले शैलपुत्री पार्वतीको सिर्जना गरेर मेरो पोल्टामा हालिदिएका छन् ।

मेरो सान्निध्य पाएर धन्य भएको कैलाश–मानसरोवर क्षेत्र हिन्दुहरूको मात्र होइन, बौद्ध, जैन, बोन धर्मावलम्बीहरूको आस्थाको पनि केन्द्र रहँदै आएको छ । धेरै पहिलेदेखि नै जिज्ञासु र साहसी मानिसहरू योगीका भेषमा, तपस्वीका भेषमा, आरोहीको भेषमा, उच्च पर्वतीय प्रदेशको अनुसन्धाताको भेषमा मकहाँ आएको आएै छन् । मेरो सर्वाधिक प्रसिद्ध पुत्र सगरमाथामाथि विजय प्राप्त गर्ने धुनमा मात्रै पहिलो अभियान परिचालन गरेको इस्वी सन् १९२१ देखि अहिलेसम्म ३ सय ७ जनाले ज्यान गुमाएका छन् भने सन् १९५३ मा एडमन्ड हिलेरी (न्युजिल्यान्ड) र तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा (नेपाल) ले प्रथमपल्ट सफल आरोहण गरेदेखि यता करिब ५ हजार जनाले सगरमाथाको शिखर चुम्न सफलता पाइसकेका छन् ।

कवि–लेखकहरूका लागि पनि म उनीहरूको सिर्जनात्मक उडानको विषय रहँदै आएको छु । संस्कृत साहित्यका महाकवि कालीदासले मेरो महिमा गाउँदै कुमारसम्भवम् काव्यको प्रथम सर्गमा लेखेका छन् :

अस्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराज:

पूर्वापरौ तोयनिधी नगाह्य स्थित पृथ्विव्याम् इव मानदण्ड

कुनै नेपाली कविले बिहान उठ्नेबित्तिकै हिमाल देख्न पाइयोस् भन्ने कामना गरेका छन् भने कसैले मेरो आत्मालाई नृत्यमय देखेका छन् । अमेरिकाकी प्रसिद्ध कवि एमिली डिकिन्सन्ले समेत मेरो बन्दना गरेकी छन् भने अमेरिकाकै अर्का चिन्तक र लेखक हेनरी डेभिड थोरोले पनि ममाथि एउटा निबन्ध नै लेखेका छन् । भारतीय भाषाहरूमा मेरो विषयमा लेखिएका रचनाहरूको त सायद गणना गरेरै भ्याइँदैन ।

प्रकाशित : श्रावण ३१, २०७७ ११:५०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नदी : कालीगण्डकीको आत्मकथा

भयङ्कर भौगोलिक उथलपुथलका कारण एक्कासि गायब हुन पुगेको तिब्बत समुद्रको पिँधमा युगौँदेखि जम्मा भएको काला बालुकणहरूको थुप्रो सतहमा आएको र म त्यही कालो बालुवा र गेग्रिनका बीचबाट उत्पन्न भएकीले मेरो वर्ण कालो भएको हो । 
हरि अधिकारी

काठमाडौँ — म हाम्रो देश नेपालका ३ वटा मुख्य नदी–प्रणालीमध्ये एक हुँ । मेरो नाम गण्डकी हो । नेपालको पूर्वी भूभागको नदी–प्रणाली सप्तकोसीका नामले प्रसिद्ध छ भने पश्चिमी भूभागको कर्णालीका नामले । देशको मध्य–भागको, जल–प्रवाह–प्रणालीको मूर्तरूप भने म स्वयम् नै हुँ ।

प्राचीनकालदेखि नै मानिसहरूले मलाई आ–आफ्ना सुविधाअनुसार कृष्णागण्डकी, कालीगण्डकी, गण्डकी, काली, नारायणी, सप्तगण्डकी आदि नामले सम्बोधन गर्दै आएका छन् । तनहुँ जिल्लाको देवघाटमा पूर्व–उत्तर दिशाबाट अथाह जलराशि बोकेर आएकी मेरी सहयात्री र भगिनी त्रिशूली नदीलाई अँगालोमा समेटेपछि मैले एक प्रकारले पूर्णता प्राप्त गर्छु । तदुपरान्त म नारायणी कहलिन्छु ।

नारायणीको अर्को नाम सप्तगण्डकी पनि हो, सप्तगण्डकी अर्थात् सात गण्डकीहरूको समुच्चय रूप ! यस नामभित्र मेरा ६ मुख्य सहायक नदीहरू समेटिएका छन् । यसलाई एउटा संयोग नै मान्नुपर्छ ः देशको पूर्वी भू–भागको जलप्रवाह–प्रणालीमा पनि ७ वटै नदीहरू छन् । त्यसैले त्यो ‘सप्तकोसी’ का नामबाट प्रशिद्ध छ । नारायणी वा सप्तगण्डकीका रूपमा लगभग सय किलोमिटर पश्चिम–दक्षिणको यात्रा गरेर नेपालको पश्चिम–नवलपरासी जिल्लाको त्रिवेणी–धाममा पुगेपछि म वाल्मीकिनगर क्षेत्रबाट छिमेकी देश भारतको सरहदभित्र प्रवेश गर्छु । भारतमा मेरो नाम थोरै सानो भएको छ । त्यहाँ मानिसहरू मलाई मात्र ‘गण्डक’ भनेर सम्बोधन गर्छन् ।

केही करोड वर्षपहिले पृथ्वी नामक यस ग्रहपिण्डको गर्भमा रहेका भारतीय र युरोएसियाली टेक्टोनिक प्लेटहरू आपसमा जुधेर भएको भीषण भौगर्भिक उथलपुथलका कारण मेरो जन्म भएको हो । मेरो मात्र होइन, आज हाम्रो सामुन्ने हिमालय नामको, पूर्वमा चीन र बर्मादेखि पश्चिममा इरान र अफगानिस्थानसम्म करिब २५ सय किलोमिटर लामो भूभागमा फैलिएको र अग्ला–अग्ला टाकुराहरू भएको जुन महान् पर्वत शृंखला उभिएको छ, यसको जन्म पनि त्यतिबेला नै भएको हो । वास्तवमा त्यस प्रलयंकारी भौगर्भिक दुर्घटनाले त्यतिबेला पृथ्वीको आकारलाई पूरै फेरिदिएको थियो । कतिवटा महादेशहरू पृथ्वीको मानचित्रबाट गायब भएका थिए भने केही नयाँ देशको भौगोलिक अस्तित्वले आकार लिएको थियो । केही समुद्र अचानक सुकेर तिनका ठाउँमा नयाँ पहाडहरू उभिन पुगेका थिए । त्यस युगान्तकारी प्राकृतिक भविताको निकटको साक्षी र भोक्ता हौँ हामी दुई – मेरो भाइ हिमालय र म स्वयम् ।

यो मानव–जातिको इतिहास निर्माण हुनुभन्दा धेरै अघिको कुरो हो । करोडौं वर्षअघिको त्यस कालखण्डमा भारतीय उपमहाद्वीपको समस्त भूभाग अथाह मरूभूमिको विस्तारजस्तो मात्र थियो भने, अहिले तिब्बतको जुन विशाल मैदानी इलाका छ त्यो एउटा विशाल समुद्रका रूपमा मौजुद । त्यस्तैमा एक दिन जब पृथ्वीको गर्भमा रहेका दुई विशाल टेक्टोनिक प्लेटहरू आपसमा जुध्न थाले, त्यसको असरले तिब्बतको त्यो समुद्र नै अचानक गायब हुन पुग्यो । समुद्रका ठाउँमा विशाल मैदान बन्यो भने त्यसको दक्षिणी भागमा अचानक जमिन उचालिएर अग्लाअग्ला टाकुरा भएको पर्वत–शृंखला खडा भयो । म आफू पनि अचानक गायब भएको त्यही समुद्रको एक छेउमा अस्तित्वमा आएको एउटा हिमालको फेदीमा कालो रङको पानीको एउटा सानो सोतोका रूपमा जन्मिएकी हुँ । भयङ्कर भौगोलिक उथलपुथलका कारण एक्कासि गायब हुन पुगेको तिब्बत समुद्रको पिँधमा युगौँदेखि जम्मा भएको काला बालुकणहरूको थुप्रो सतहमा आएको र म त्यही कालो बालुवा र गेग्रिनका बीचबाट उत्पन्न भएकीले मेरो वर्ण कालो भएको हो । यही एउटा कारणले हो मकहाँ करोडौँ वर्ष पुरानो जीवाष्म ‘शालिग्राम’ पाइन्छ । हिन्दू धर्मका पुरोधा आदि शंकराचार्यले भगवान् विष्णुसँग जोडिदिएपछि शालिग्राम विशेषगरी वैष्णवमतमा विश्वास गर्ने हिन्दूहरूका लागि पूजनीय भएको छ ।

मेरो अहिले देखिने उद्गमस्थल मुस्ताङ उपत्यकाको पूर्वी छेउ, तिब्बतसँगको सीमानामा रहेको न्हुबिने हिमाल (उचाइ ६२६८ मिटर) र त्यसको हिमनदी हो । न्हुबिने हिमनदीबाट छौमा नामको सानो खोल्सीको रूपमा निस्केकी हुँ म । उद्गमस्थलबाट दक्षिण केही किलोमिटर पर पुगेपछि उत्तर–पश्चिममा पर्ने लो–मन्थाङ क्षेत्रको न्हेचुङ खोला मिसिन आइपुग्छ मसँग । न्हेचुङ खोला मसँग मिसिएपछि जन्मकालको ‘छौमा’ भन्ने मेरो त्यो नाम सधैँका लागि फेरिन्छ । त्यसपछि त्यहाँदेखि त्यस्तै ६० किलोमिटर जति तल बेसीमा रहेको कागवेनी नपुगुन्जेलसम्म म मुस्ताङ खोलाको नामले चिनिन्छु । कागवेनीको प्रख्यात संगममा पवित्र मुक्तिक्षेत्रबाट १०८ जलधाराका रूपमा निःसृत हुने, स्थानीय जनबोलीमा झोङ्खोला भनिने (कसै कसैले काक पनि भन्ने गर्छन्) कृष्णा नदी मसँग मिसिन आइपुग्छिन् । कृष्णा र मेरो मिलन भएपछि म मेरो सर्वाधिक प्रचलित नाम कृष्णागण्डकी अथवा कालीगण्डकीबाट परिचित हुन थाल्छु ।

तिब्बतमा पर्ने प्रख्यात दामोदर कुण्ड र मुक्तिक्षेत्रको पवित्र जलधारा समेटेर दक्षिणाभिमुख बग्ने मेरो यात्रा पथको कुल लम्बाइ ८१४ किलोमिटर छ । यो ८१४ किलोमिटर लामो मेरो यात्रापथमध्ये ५ सय किलोमिटरभन्दा केही बढी नेपालमा र बाँकी करिब ३ सय किलोमिटर भारतमा पर्छ । भारत, बिहारको सोनपुर नजिकको प्रख्यात हरिहर क्षेत्रमा पुगेर गंगामा समाहित हुनुअघि मैले मेरो जलाधार क्षेत्रका एक दर्जनजति ठूला र सयौँको संख्यामा अरू साना नदी र खोलाहरूलाई आफूमा समाहित गरिसक्छु । मेरो जलप्रणालीबाट सिञ्चित हुने जमिनको कुल क्षेत्रफल १७९०० वर्गकिलोमिटर छ । खेदको विषय, मसँग भएको पानीको विशाल स्रोतको नेपालले आफ्नो जमिनको सिँचाइका लागि अपेक्षा र सम्भावनाअनुरूप उपयोग गर्न सकेको देख्दिनँ । भारत सरकारको पहलमा नेपाल–भारतको सिमानाको वाल्मीकिनगर क्षेत्रमा इस्वीको १९६० को दशकमा बनाइएको ‘गण्डक नहर’ लाई लिएर परियोजना सम्पन्न भएका बेलादेखि नै विवाद चलिरहेको छ । गण्डक परियोजनामा नेपालको हक र हितको पूरै बेवास्ता गरिएको मात्र होइन, त्यसको इन्जिनियरिङ डिजाइन नेपालका निम्ति अभिशाप हुने किसिमले गरिएको आरोपसमेत लाग्दै आएको छ ।

मेरो अथवा सप्तगण्डकीको जलाधार क्षेत्रमा हिमालय पर्वत शृंखलाका ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला ३ वटा शिखरहरू : धवलागिरी, अन्नपूर्ण र मनास्लु पर्छन् भने यसै क्षेत्रमा ८ हजार मिटरभन्दा कम र ६ हजार मिटरभन्दा माथिका २ दर्जनभन्दा धेरै हिम–शिखरहरूलाई अलौकिकझैँ लाग्ने दृश्य प्रस्तुत गर्दै शानसँग उभिएको देख्न सकिन्छ । हिमालय पर्वत शृंखलाको मध्यभागको यस इलाकाको पूर्वमा लाङटाङ हिमालदेखि पश्चिममा धवलागिरी चौथोसम्मको फैलावटमा पर्ने हिम–शिखरहरूमध्ये प्रमुख छन् : लाङटाङ, दोर्जे लाक्पा, गणेश, हिउँचुली, लम्जुङ, गंगापूर्ण, नीलगिरि, माछापुछ्र्र्रे, अन्नपूर्ण पहिलो, दोस्रो, तेस्रो र चौथो तथा धवलागिरि पहिलो, दोस्रो, तेस्रो र चौथो आदि । नेपालको स्थानीय प्रशासनिक विभाजनअनुसार, मेरो अथवा सप्तगण्डकीको जलाधार क्षेत्रमा पूर्वबाट क्रमशः रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, लमजुङ, मनाङ, कास्की, मुस्ताङ, म्याग्दी, बागलुङ, गुल्मी, पर्वत, स्याङ्जा, पाल्पा, तनहुँ, चितवन, पूर्व–नवलपरासी र पश्चिम–नवलपरासी जिल्लाहरू पर्छन् ।

मुस्ताङ र म्याग्दी जिल्लाबाट म धवलागिरि र अन्नपूर्ण हिमशिखरलाई दायाँ–बायाँ राखेर बिस्तारै मैदानी इलाकाको बाटोमा अगाडि बढ्छु । मेरै जल–प्रवाह–क्षेत्रमा पर्छ– यस संसारमा विद्यमान स्वर्गको सानो टुक्रा भन्न सकिने विश्वविख्यात पोखरा उपत्यका । थोरै हात तन्काएका खण्डमा चपक्क समाउन सकिनेजस्तो नजिक लाग्ने माछापुछ्रे हिमाल, फेवासमेत चारवटा सुन्दर तालहरू, दुइटा प्राकृतिक गुफा र ३ किलोमिटर लामो सेती नदीको गहिरो खोँचजस्ता अद्भुत प्राकृतिक वरदानहरूले सुसज्जित पोखरा उपत्यकालाई गण्डकी क्षेत्रको मात्र होइन, सारा नेपालकै एउटा गौरवपूर्ण प्राकृतिक सम्पदाका रूपमा लिन सकिन्छ । साथै, मेरो यही जलाधार क्षेत्रमा विकसित भएको छ : संसारभरिका प्रकृतिप्रेमी पदयात्रीहरूको मूल्याङ्कनमा विश्वकै सर्वश्रेष्ठ ठहरिएको अन्नपूर्ण पदयात्रा–मार्ग । देवदार, कटुस, बाँझ र आँखी सल्लाको घना जंगल, तरेली परेका खेत र बारीका पाटाहरू, मौलिक नेपाली शैलीका गाउँ र बस्तीहरू, खुला खर्क र बुकीको नयनाभिराम पृष्ठभूमिमा उभिएको यस पदयात्रा मार्गलाई त्यहाँ पुग्ने जो कसैले पनि मनोरम प्राकृतिक दृश्यावलीको जीवन्त रूप भनेर तारिफ गर्छ ।

सप्तगण्डकी नदी प्रणालीमा मेरा मुख्य सहायक नदीहरू छन् : त्रिशूली, बूढीगण्डकी, मर्स्याङ्दी, मादी, सेती र दरौंदी । पूर्वमा गोसाइँकुण्ड हिमालको पश्चिमतिरको पानीढलोदेखि पश्चिममा धवलागिरी हिमालको दक्षिणतिरको पानीढलोसम्मको विस्तृत भू–भागलाई समेट्ने यो जलाधार इलाकामा रहेका सयौँ मझ्यौला र साना नद, गाड, खोला र खहरेहरू देशका ५ अञ्चल, पूर्वबाट क्रमशः वाग्मती, गण्डकी, धवलागिरी, लुम्बिनी र नारायणीका विभिन्न ठाउँमा आएर मुख्य गण्डकी नदीहरूमा मिसिन्छन् । यस नदी प्रणालीको जलघनत्वलाई वर्षभरि नै एउटा विन्दुमा स्थिर राखिरहन मायी खोलाहरूबाट प्राप्त हुने पानीको मात्राको ठूलो योगदान रहेको छ । गण्डकी नदी प्रणालीका महत्त्वपूर्ण अंशका रूपमा रहेका त्यस्ता खोलाहरूमा प्रमुख छन् : भोटेखोला, बेत्रावती, तादी, ङादी, पौँदी, मोदी, रहुघाट, म्याग्दी, आँधीखोला, बडिगाड र राप्ती आदि । यीमध्ये केहीलाई त पानीको घनत्व र बहावको तीव्रताका दृष्टिले मलगायत केही मुख्य गण्डकी नदीहरूकै हाराहारीमा राख्न सकिन्छ जस्तो : रहुघाट, बडिगाड आदि ।

नेपालको जलप्रणालीमा भएका अधिकांश नदी र खोलाहरू हिमालबाट निःसृत भएकाले यिनमा बाह्रै महिना केही न केही मात्रामा पानीको स्थिर परिमाण रहने गर्छ, यद्यपि हिउँद याममा पानीको घनत्वमा केही कमी आउनुलाई स्वाभाविक मान्नुपर्छ । त्यसबाहेक गण्डकी नदी प्रणालीको जलाधार क्षेत्रमा रहेका १ हजार २५ हिमनदीहरू र ३ सय ३८ ताल–तलैयाहरूले पनि यस क्षेत्रका नदी–नालाहरूलाई सुक्न नदिन र तिनमा बाह्रै महिना केही न केही मात्रामा पानीको बहाव बाँकी राखिरहनमा मद्दत गरिरहेका हुन्छन् । यस गण्डकी नदी प्रणालीमा मिसिएर यसको अविभाज्य अंश बन्दै आ–आफ्नो अस्तित्व यसैमा विलीन गरेका सबै खोला–नालाहरूको नाम सम्झिन त म सक्दिनँ तर मेरो रक्त धमनीमा तिनको चञ्चल गतिको अनुभूति भने म हर्दम गरिरहेको हुन्छु ।

मेरो आधार–भूमि नेपाल जल–सम्पदाका दृष्टिले विश्वकै दोस्रो नम्बरको सम्पन्नशाली देश मानिएको छ, जहाँ उपलब्ध पानीको ठूलो स्रोतलाई ऊर्जा विकासका निम्ति सदुपयोग गर्न सक्ने हो भने ८३ हजार मेगावाटभन्दा बढी बिजुलीको उत्पादन गर्न सकिने अनुमान गरिएको छ । राष्ट्रिय स्तरमा निकाल्न सकिने भनी अनुमान गरिएको सो ८३ हजार मेगावाट बिजुलीमध्ये गण्डकी नदी प्रणालीबाट मात्रै करिब २० हजार ६ सय ५० मेगावाट निस्कने हिसाब जलस्रोत क्षेत्रका विज्ञहरूको निकालेका छन् । तर, देशमा योजनाबद्ध विकास अभियानको थालनी भएको ७ दशक बितिसक्दा पनि हालसम्म देशमा उपलब्ध जलस्रोतबाट निकाल्न सकिने बिजुलीको कुल परिमाणको अत्यन्त सानो अंश मात्र निकाल्न सकिएको खेदजनक यथार्थले मलाई बेला–बेलामा झस्काइरहन्छ । देशभरिमा अहिलेसम्म उत्पादन भएको बिजुलीको कुल परिमाणलाई विद्युत् प्राधिकरणका अधिकारीहरूले तानतुन गरेर १ हजार मेगावाटसम्म पुर्‍याउने गरेको भए तापनि वास्तविक परिमाण ७ सय मेगावाट मात्र भएको दाबी गर्नेहरू पनि उत्तिकै छन् । देशमा अहिले सञ्चालनमा आइरहेका जलविद्युत् आयोजनाहरूमध्ये सबैभन्दा ठूलो (कालीगण्डकी ‘ए’ १४४ मेगावाट) भने मेरो नाममा छ ।

माथिल्लो मुस्ताङको न्हुबिने हिमालबाट निस्किएकी मैले सोही जिल्लाको कागबेनी आइपुग्दासम्म बेग्लै प्रकारका, कम उचाइका गल्छी र खोँचहरू हुँदै आफ्नो महान् गंगा नदीसम्मको यात्रालाई जारी राखेकी हुन्छु । मेरो यात्रा अघि बढ्दै जाँदा जब मुस्ताङ जिल्लाको सिमाना काटेर म्याग्दी जिल्लामा प्रवेश गर्छु, त्यतिबेला भने म अन्नपूर्ण हिमालको पश्चिम–उत्तर पानीढलोको फेदीमा रहेको संसारकै सबैभन्दा गहिरो गल्छी (गोर्ज) मा खस्न पुग्छु । त्यस गहिरो प्राकृतिक खोँचको नाम अन्धो गल्छी भनेर कुनै जानिफकारले नै राखेको हुनुपर्छ । त्यहाँ आइपुग्नुअघि मैले मुस्ताङका केही प्राकृतिक र केही मानवनिर्मित स्मारकहरूलाई आफ्नो स्मृतिको फलकमा उतारिसकेको हुन्छु । लो–मन्थाङस्थित मुस्ताङी राजाको प्रासाद–नगर, चराङको विशाल लामा–बौद्ध गुम्बा, संसारकै सबैभन्दा अग्लो ठाउँमा रहेको ताल तिलिचो, १०८ धारा तथा अविछिन्न ज्योतिर्लिंगले सुसज्जित पवित्र मुक्तिनाथ धाम, एक्लेभट्टीदेखि जोमसोमसम्म प्रत्येक दिन अपराह्नसम्म बेतोडसँग कुद्ने अन्धो घोडाजस्तो बतास र धवलागिरि हिमालबाट निस्किएको बोक्सीखोला नामको सम्भवतः संसारमै सबैभन्दा चिसो पानी भएको त्यो सानो मूललाई मैले आफ्ना अनुभव र अनुभूतिको कोशागारमा सधैँका लागि सुरक्षित राखेकी छु ।

मेरो यात्रा–पथको किनाराहरूमा केही महत्त्वपूर्ण मानव–बस्तीहरू बसेका छन् । तीमध्ये सबैभन्दा पुरानो बस्ती लो–मन्थाङ नै हुन सक्छ । केही वर्षअघि त्यस प्रासाद–नगरको नजिकै भेटिएका गुफाहरूले त त्यस भेगमा विकसित मानव समाजको इतिहासलाई अझै पर लैजान्छन् । लो–मन्थाङबाट तलतिर ओर्लंदा भेटिनेछन् पुनेल ठिनेलहरूका मार्फा, स्याङ, ठिनी, छैरुजस्ता गाउँहरू र चारथरी थकालीहरूका टुकुचे, कोबाङ र लेतेजस्ता बस्तीहरू । त्यहाँबाट तल हिँड्दै जाँदा बेनी, बागलुङ, कुस्मा, रिडी, नारायणगढ, त्रिवेणीधाम र वाल्मीकिनगरजस्ता विकसित सहर–बजारहरूसँग साक्षात्कार गर्न सकिन्छ । म मैदानी इलाकामा पुगिसकेपछि मेरो देब्रेतिर पर्ने राप्ती उपत्यकामा चितवन नामक जनपदको पछिल्ला ४०–५० वर्ष जुन तीव्र गतिमा र सन्तुलित किसिमले विकास भएको छ, त्यससँग मिल्दोजुल्दो दृष्टान्त विकासशील मुलुकहरूको आधुनिक इतिहासमा सायदै पाइएला । मेरो यात्रापथमा मुक्तिनाथधाम, गलेश्वरधाम, सेतीवेनी, रुरुक्षेत्र (रिडी), देवघाट र त्रिवेणीधाम–वाल्मीकि आश्रमजस्ता अनेक महत्त्वपूर्ण धार्मिकस्थलहरू पनि छन् । मेरो सम्बल पाएर विकसित नागर सभ्यताका प्रतीक झरिला–भरिला मानव–बस्तीहरू र आस्थाका सुसंरक्षित केन्द्रहरू देखेर म खुसीले गद्गद् हुन्छु । मुक्तिनाथधाम अर्थात् मुक्तिक्षेत्रमा हिन्दू र बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको विश्वास र आस्थाले उत्तिकै सम्मान पाएको देखेर म झनै आल्हादित छु ।

मेरो किनाराका मानव–बस्तीहरूले बहु–सांस्कृतिक मोज्याइक प्रस्तुत गर्छन् । माथिल्लो र बीच मुस्ताङको भोट–तिब्बतबाट अनुप्राणित रीति–रिवाज, थकालीहरूको तोरन्लह, म्याग्दी, बागलुङ, गुल्मी, स्याङ्जा र पाल्पाका मगर–समाजमा विकसित यानिमयाँ, सालैजु, मारुनी र सँगिनीजस्ता लोकभाकाहरू, बागलुङ, पर्वत, स्याङ्जा र गुल्मी भेगका बाहुन–क्षत्री समाजले जोगाएर राखेका भजन, बालुन, सबाईजस्ता लोककाव्य परम्परा, मैदानी इलाकाका आदिवासी थारूहरूका मौलिक गीत–गाथा, अल्पसंख्यामा रहेका कुमाल, बोट, दरै, दुरा आदि जातिको बेग्लै खालको संस्कृति, यी कुराहरूले नै बनेको छ समग्रमा कृष्णागण्डकी नदी सभ्यता । र, यिनै कुराबाट अनुप्राणित भएको छ नेपाल राष्ट्रको विविधतामा एकताको मूल मन्त्र पनि !

(शनिबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करणबाट ।)

प्रकाशित : श्रावण २, २०७७ १८:५६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×