शरीर-राजनीति : बहसमा छुटेको पाटो- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

शरीर-राजनीति : बहसमा छुटेको पाटो

अहिले भइरहेको शरीर–राजनीतिबारेको बहस के निर्णयात्मक हुन सकिरहेको छ त ? अवश्य छैन, किनभने यसले एउटा खुट्टा मात्र समातेको छ– मर्यादा मानकको खुट्टा ।
प्रतिभा बेल्वासे

शरीर राजनीति– नेपाली सञ्चारमाध्यममा अहिले चर्चामा रहेका केही विषयमध्ये प्रमुख एक बनेको छ— खासगरी एक सरकारी महिला कर्मचारीले मोटरसाइकलमा ‘नग्न ढाड प्रदर्शन गरिन्’ भन्ने टिप्पणीसहित फोटो सार्वजनिक भएपछि र त्यसबारे अनेकन टिप्पणी भएपछि ।

ढाड देखिने लुगा लगाउँदैमा अमर्यादित भनेर गरिएको टिप्पणीको तत्काल प्रतिक्रियास्वरूप सामाजिक सञ्जाल हुँदै समाचारका विचार पृष्ठ र परिशिष्टांकसम्म यो विषयमा छलफल हुनु स्वाभाविक मात्र होइन आवश्यक पनि थियो, हो । हरेक क्रियाप्रति जनाइने प्रतिक्रियाका दुईवटा आयाम हुन्छन्— अल्पकालीन प्रतिक्रियात्मक र दीर्घकालीन निष्कर्षात्मक । पक्कै पनि प्रतिक्रियाले मात्रै सबै मुद्दा समाधान गर्ने होइन तर यो आवश्यक छ । त्यसैले प्रतिक्रियाका सीमाहरूको हकसम्म ती प्रयत्नको प्रशंसा आवश्यक छ ।

सुरुमै स्पष्टीकरण

प्रतिक्रियात्मक बहसले उठाउनुपर्ने हो, निष्कर्षात्मक बहसलाई । तर, प्रतिक्रियात्मक बहस एकांगी भयो भने निष्कर्षात्मक बहस सुरु नै नहुन पनि सक्छ वा भए पनि निर्णयकारी नबन्न सक्छ वा निष्कर्ष पनि उसैगरी एकांगी बन्न सक्छ । शरीर राजनीतिको बहसमा भएको त्यस्तै छ । यसबारे भइरहेको प्रतिक्रियात्मक बहसले एउटा खुट्टा टेक्न बिर्सिएको छ जसले निर्णयात्मक प्रक्रियामा डोर्‍याउने अभ्यासमा बल पुर्‍याउन सकेको छैन भन्ने ठम्याइ नै यो लेखको आधार हो ।

अर्को स्पष्टीकरण, ज्ञान निर्माण व्यक्तिगत पहल कहिल्यै हुँदैन । चिन्तक, दार्शनिक, शोधकर्ताले तयार पारेका सामग्रीको अध्ययन, विभिन्न व्यक्तिसँगको बहस–छलफलका परिणाम हुन् । तिनलाई समय सन्दर्भअनुसार संश्लेषण गर्ने प्रयत्न मात्रै मेरो हो । यद्यपि शोधलेख नभएकाले र अखबारी लेखनकै सीमितताभित्र रहन चाहेकाले तिनको स्रोत खुलाउने जाँगर चलाइएको छैन, यो कमजोरी वा सीमितता हो ।

दुईवटा खुट्टा

शरीर राजनीतिको कडी हो– शरीरबारे निर्णयको अधिकार राख्नु, यसै पनि राजनीति आफैँमा निर्णय प्रक्रिया हो । शरीरसम्बन्धका जति पनि निर्णय छन् त्यसमा स्वंय आफ्नो अधिकार रहने वा अरू कसैको भन्ने विषय नै शरीर राजनीति बहसको मुख्य कडी हो । ती निर्णय प्रक्रियालाई अरू कसैले आफ्नो बनाउनु शरीर राजनीति हो ।

महिलाको शरीर सम्बन्धमा भएको राजनीतिका मुख्य दुई पक्ष छन् : मर्यादाको मानकीकरण र सौन्दर्यको मानकीकरण । यी दुईवटा खुट्टा हुन् शरीर राजनीति उभिने ।

मर्यादाको मानकीकरणको अर्थ हो, शरीर सम्बन्धमा के गर्दा ठीक, के गर्दा बेठीक भन्ने मान्यताको निर्माण । यो मानकीकरण धेरै हदसम्म धर्म, सभ्यता र संस्कारजस्ता ‘अधिरचना’ हरूसँग जोडिएका छन् । जस्तै, इस्लाम धर्ममा महिलाको मर्यादाका लागि बुर्का अनिवार्य गरिएको छ । खस–पहाडी समुदायमा र मधेसी समुदायमा समेत शिर ढाक्नुपर्ने अनिवार्य गरिएको छ । महिलाले लगाउने कपडा कस्तो हुनुपर्छ भन्ने मान्यताहरू यही मानकीकरणसँग जोडिएका छन् ।

सौन्दर्यको मानकीकरणको अर्थ हो, सुन्दर को हो भन्ने मान्यताको निर्माण । यो मानकीकरण सौन्दर्यको परिभाषासँग जोडिएको छ । कस्तो स्त्री सुन्दर हुन्छे वा सुन्दरी हुनका लागि के गरिनुपर्छ भन्ने अवधारणा यसको आधारशिला हो । पूर्वीय प्राचीन सौन्दर्यशास्त्रमा ३६ गुणले युक्त महिला सर्वसुन्दरी हुन्थे जसअन्तर्गत मृगका जस्ता आँखा, सिंहको जस्तो कम्मर र हात्तीका जस्ता जाँघ पर्दथे ।

आधार अर्थ–राजनीति

यी दुवै मानकीकरणको जन्म भने अर्थ–राजनीतिक आधारबाट भएको हो । समाज विकासक्रमको अध्ययन गर्ने जो कोहीलाई पनि थाहा भएको सामान्य सत्य हो, निजी सम्पत्तिको विकाससँगै पितृसत्ताको सुरुआत भयो । सम्पत्तिको स्वामित्व पूर्णत: पुरुषको हातमा भएकाले र त्यो स्वामित्व आफ्ना सन्तति (छोरा मात्रै छोरी होइन) मा सर्दै जाओस् भन्ने सुनिश्चितताका लागि एकनिष्ठ विवाह प्रथाको सुरु गरियो । तर, यो एकनिष्ठता त केवल महिलाका लागि अनिवार्य थियो । एकनिष्ठ विवाह पद्धतिले पुरुष र महिलालाई दुई भागमा बाँडिदियो । पुरुषले रोज्ने अधिकार पायो । महिलाको भागमा पर्‍यो रोजिनुपर्ने नियति ।

सबैजसो जीवमा सन्तान उत्पादन प्रक्रियामा रोज्ने र रोजिने प्रक्रिया समावेश हुन्छ । सामान्यत: मानिसबाहेकका जीवमा रोज्ने अधिकार स्त्रीलिंगीमा हुन्छ किनभने ऊ सन्तानको जन्मदाता हो र हुर्काउने एवं आवश्यक जीवननिर्वाहको सीप सिकाउने पनि ऊ नै हो । उसले आफ्ना सन्तानका लागि सक्षम गुण प्रवाह गर्न सक्ने भालेको खोजी गर्छे । त्यसैले नै भाले मयूरले नाचेर आफ्नो सक्षमता प्रस्तुत गर्नुपर्छ । भाले सिंहको मात्रै याल हुन्छ । बर्खामा भाले भ्यागुता कराएर पोथी भ्यागुतालाई आकर्षित गर्नुपर्छ । तर, यी सबै रोजिने र रोज्ने प्रक्रिया केवल सन्तान उत्पादनको जीववैज्ञानिक प्रक्रियामा मात्र सीमित हुन्छ । तर, निजी सम्पत्तिको विकाससँगै मानव जातिमा सन्तान उत्पादन प्रक्रिया केवल जीव–वैज्ञानिक रहेन । परिणाम, महिलाले एकपटकका लागि होइन सधैँका लागि रोजिनुपर्ने भयो । रोज्ने अधिकार पाएको पुरुषले आफूलाई उत्तम हुने महिलाको मानक बनायो, सौन्दर्यको नाममा । त्यसैले जाति, समुदाय, क्षेत्रअनुसार सौन्दर्यका आ–आफ्नै मानक बनाइए । सौन्दर्यको यस्तो मानकीकरणमा महिलाको दासत्वलाई अनिवार्य ठानियो । त्यसैले सबैजसो समाजमा साना पाइताला भएकी, कोमल स्त्री नै सुन्दर मानियो किनभने त्यसले महिलाको शारीरिक कमजोरीको सुनिश्चितता गर्थ्यो । साना पाइताला र कोमल स्त्री पुरुषसँग जुध्न सक्ने गरी शारीरिक रूपमा बलिष्ठ हुँदैनन् भन्ने ढाडस दिन्थ्यो ।

निजी सम्पत्तिमाथिको स्वामित्वले निर्माण गरेको विवाह संस्थाले अर्कोतर्फ महिला स्वंयलाई पुरुषको निजी सम्पत्ति बनाइदियो । त्यसैले गण–युद्धमा विजित भई ल्याएकीदेखि (कथित) सहमतिमा हुने विवाहसम्मको प्रक्रियाबाट ‘आफ्नो’ हुने महिलालाई मर्यादाको साङ्लोले बाँधेर ‘अरूको नजर नपर्ने’ र ‘आफ्नो घेराभित्र रहिरहने’ बनाइराख्नका लागि मर्यादाका मानकहरू बनाइए ।

जंगली युगमा (अर्थात्, सभ्यताको विकासअघि, अर्थात्, निजी सम्पत्तिको परिकल्पनाअघि) महिला र पुरुषले एकभन्दा बढीसँग यौनसम्बन्ध राख्ने गर्थे, सन्तान उत्पादन सुनिश्चितताका लागि । तर, पितृसत्ताको उदयसँगै यो बहुसम्बन्ध केवल महिलाका लागि बन्देज भयो, पुरुषले कुनै न कुनै हिसाबले जारी राख्यो । त्यसको परिणाम थियो, रूपाजीवाको सिर्जना । त्यसैले नै वेश्यावृत्ति पनि पुरुषकै सिर्जना हो । तर, निश्चित आर्थिक मोलले किन्न सकिने अल्पकालीन यौनसुख प्रदायक रूपाजीवा र दीर्घकालीन निजी श्रीमतीको बीचमा फरक त निर्माण गर्नैपर्ने थियो । त्यो फरक छुट्याउने पर्खाल बनिदियो, मर्यादा । असल स्त्री ‘उत्ताउली’ हुन नपाउने मर्यादा असल स्वास्नीको परिकल्पनाको सुनिश्चितता हो । जबकि रूपाजीवालाई ‘उत्ताउली’ हुन अनिवार्य गरियो । रूपाजीवाको भोग लोभले पुरुषको सम्पत्ति क्षयीकरण नहोस् भनेर नै हो सायद, शास्त्रहरूले ‘श्रीमतीले बिछ्यौनामा वेश्याको भूमिका पूरा गर्नुपर्ने’ दायित्व पनि बोकाइदिएका । त्यसैले नै हो, लोग्ने परस्त्री भोगमा लम्पट हुँदा उसकी स्वास्नीलाई ‘लोग्ने रिझाउन’ (जसको अर्थ हो, बिछ्यौनामा सन्तुष्ट पार्न नसकेको) आरोप लाग्ने गरेको । (यहाँ जानाजान स्वास्नी शब्दको प्रयोग गरिएको छ ताकि परिवार संरचनामा महिलाका लागि सिर्जित हेयपूर्ण स्थिति बोध होस् ।)

प्रसंगवश, यहीँनेर जोडिहालौं, केही ‘नारीवादी’ ले ‘मेरो शरीर, मेरो अधिकार’ को समर्थन गर्ने क्रममा वेश्यावृत्तिलाई छुट दिइनुपर्ने तर्क गर्छन् । ‘रूपाजीवा’ को वैयक्तिक अधिकार, उनीहरूको निर्णयको अधिकारप्रति समर्थन छ । तर, त्यसमा समर्थनको अर्थ गणिका परम्पराको निरन्तरताको पनि समर्थन होइन । माथि नै उल्लेख गरियो, गणिका प्रथा पितृसत्ताकै सिर्जना हो जसको जगमा छ, नारीलाई भोग्याको रूपमा लिइने चिन्तन । र, गणिका प्रथामा रूपाजीवा ‘मानव शरीर’ होइन, ‘मांस माल’ हो जसलाई तोकिएको मूल्यमा किन्न सकिन्छ । तर, आफ्नै मांस मूल्य तोक्ने अधिकार रूपाजीवामा हुँदैन । मार्क्सले श्रमिकहरू श्रमशक्तिबाट अलग गराइन्छन् भनेजस्तै रूपाजीवाहरू पनि आफ्नै शरीर मूल्य निर्धारणबाट छुट्याइन्छन् । यद्यपि रूपाजीवाले यो मूल्य तोक्ने अधिकार पाउँदैमा ऊ माल बन्ने प्रक्रियाबाट मुक्त हुँदिन । शारीरिक सन्तुष्टिका लागि दुई व्यक्तिबीच आपसी सहमतिमा हुने सम्पर्क र क्रेता–विक्रेताबीचको सम्बन्धमा आकाश–जमिनको फरक छ । यसै पनि बजारमा माल खरिद गरेपछि त्यसको भोगको अधिकार क्रेताको हुन्छ । त्यसैले महिलाको मालकरणलाई वैधता दिने गणिका परम्पराको निरन्तरता कुनै पनि अर्थमा स्वतन्त्रता हुन सक्दैन ।

मर्यादा मानक कमजोर, सौन्दर्य मानक बलियो

शरीर राजनीतिका दुई खुट्टामध्ये मर्यादा मानक मूलत: पितृसत्ताको वर्चस्वसँग जोडिएको थियो । यसको जगमा परिवार संस्था र विवाह प्रथा थियो । पुँजीको उत्पादन र पुनरुत्पादन प्रक्रियासँगै सुरु भएको पुँजीवाद– जसको आधारशिला बजारतन्त्र हो– को उदयसँगै पितृसत्ता र विवाह प्रथा कमजोर बन्दै गए । अब महिलालाई मर्यादाको घेराभित्र बाँधिराख्न सम्भव भएन । दुई कारणले– एक, बजारलाई श्रम शक्ति चाहिएको थियो, ठूलो संख्यामा महिलालाई जगेडा राखिरहन सम्भव थिएन । दुई, निजी पुँजीमा आधारित परिवार संरचना केवल पुँजीपति वर्गमा मात्र सीमित हुने स्थिति बनिसकेको थियो, श्रमिक समुदायमा परिवार सम्झौताको सम्बन्ध बनिसकेको थियो । त्यसैले महिलालाई घरभित्रै कैद गरिराख्ने मर्यादा मानकहरू भत्किन थाले । केही मानकहरू पितृसत्ताका अपुतालीका रूपमा शेष रहे (यहाँ मूलत: पश्चिमा समाजको चर्चा गरिएको छ, जहाँ पुँजीवाद प्रबल भयो र जहाँ मर्यादा मानकीकरण कमजोर भयो ।)

यस विपरीत सौन्दर्य मानक भने बजारतन्त्रको विकाससँगै प्रबल हुँदै गयो । यसको मुख्य कारण हो, सौन्दर्य प्रशाधन र महिलाको भोग्याकरण नै ठूलो बजार बनाइयो । सौन्दर्यका निश्चित परिभाषाहरूको निर्माण अब पितृसत्ताले होइन बजारसत्ताले गर्न थाल्यो । अवश्य पनि, त्यसको जग थियो, पितृसत्ता र विश्व पुँजीवाद । ती सौन्दर्यका मानकहरूको प्रचारका लागि ‘ग्ल्यामर जगत्’ को सिर्जना गरियो । र, सौन्दर्यको मानकीकरणमा पश्चिमा साम्राज्यवाद हावी भयो । त्यसैले वंशाणुमा नै कालो वा गहुँगोरो छाला हुनेहरूको समाजमा पनि सौन्दर्यको मानक गोरो छाला नै भयो । र, त्यो गोरो छालाका लागि सौन्दर्य प्रशाधनहरूको निर्माण गरियो । तिनको बेग्लै बजार चलाइयो । परिणाम, जो त्यो सौन्दर्य मानकमा उत्तीर्ण हुन सफल भयो, उसैलाई सुन्दरीको तक्मा पहिराइन थालियो । ती केही हदसम्म अन्यभन्दा लाभान्वित पनि हुनथाले ।

बजारतन्त्रले अर्को विछट्टै काम पनि गर्‍यो, हिजो सामन्तवादसम्म पुरुषहरूको शरीरसम्बन्धी केही मानकहरू थिए र ती मूलत: शक्ति प्रदर्शन र पुरुषत्व सुनिश्चितताका निम्ति मात्रै थिए । पुरुषलाई ‘लोग्नेमान्छे’ जस्तो हुनुपथ्र्यो तर बजारमा बिक्ने सुन्दर बन्नुपर्दैनथ्यो । तर, बजारतन्त्रले त्यो पुरुषलाई पनि आफ्नो माखेसाङ्लोमा ल्यायो किनभने सौन्दर्य प्रशाधन सामग्री त यो हिस्सालाई पनि बेच्नुथियो । अब मिस ब्युटी मात्र भएर पुगेन, मिस्टर ह्यान्डसमहरू पनि चाहिने भयो ।

बजारतन्त्रले महिलालाई केवल सौन्दर्य प्रशाधनको क्रेता मात्र बनाएन किनभने ‘भोग्या चिन्तन’ को जग बसेको समाजमा महिलाको मांस बजारबाट पाउने नाफा पुँजीवादले कसरी त्याग्न सक्थ्यो ? त्यसैको परिणाम हो, वर्तमान पोर्न उद्योग । संसारभरि हुने महिला बेचबिखनदेखि पोर्न उद्योगसम्मको कथा पितृसत्ताले जन्माइदिएको गणिका परम्पराकै आधुनिक निरन्तरता हो ।

छुटेको खुट्टा

यी पृष्ठ विमर्शपछि गरिने प्रश्न हो— अहिले भइरहेको शरीर राजनीतिबारेको बहस के निर्णयात्मक हुन सकिरहेको छ त ? अवश्य छैन, किनभने यसले एउटा खुट्टा मात्र समातेको छ– मर्यादा मानकको खुट्टा । मर्यादा मानकीकरणको विरोध धूवाँदार भइरहेको छ तर त्यससँगै र त्योभन्दा प्रबल भइसकेको सौन्दर्य मानकीकरणबारे सामान्य प्रश्न पनि उठाइएको छैन । किन ? किनभने त्यो प्रश्नले उठाउने समस्याको समाधान केवल शरीर राजनीति विमर्शबाट टुंगिदैन बरु आहुतिले ‘महिला मुक्तिको माल बजार’ (२४ फागुन २०७६, कान्तिपुर) मा दिएको निष्कर्षजस्तै वर्तमान अर्थ–राजनीतिक संरचनाको अन्त्यबिना सम्भव छैन । सौन्दर्य मानकको पासोले जकडिरहने संरचना भएको बजारतन्त्र रहँदासम्म महिलाको शरीरमाथि हुने राजनीति चलिरहन्छ ।

जसरी वर्तमान अर्थ–राजनीतिक संरचनाको जन्मले मर्यादा मानकीकरणलाई कमजोर बनायो त्यसैगरी वर्तमान बजारतन्त्रको अन्त्यले मात्र सौन्दर्य–मानकीकरणको अन्त्य सुनिश्चित गर्छ । वर्तमान अर्थ–राजनीतिक संरचनाको अन्त्यसँगै एकै निमेषमा यो शरीर राजनीति अन्त्य हुनेछ भन्ने पक्कै पनि होइन । तर, यसको अन्त्यले मात्र शरीर राजनीति अन्त्य हुने सम्भावनाको ढोका खुल्नेछ । विडम्बना सिंगो बहसमा यो खुट्टा नै छुटेको छ । सम्भवत: यो बहसमा आएपछि वर्तमान अर्थ–राजनीतिक प्रणालीको विरोधमा उभिनुपर्ने ‘बाध्यता’ ले पनि त्यो संकुचन सिर्जना गरेको हो ।

–बेल्वासे अंग्रेजी साहित्यमा त्रिभुवन विश्व विश्वविद्यालयमा एमफिल अध्ययनरत छिन् ।

प्रकाशित : श्रावण ३१, २०७७ ११:२९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अब आर्काइभमा ‘हरि/बलराम’

नेपाली कांग्रेसको रिपोर्टिर्ङ गर्दागर्दै हामी दुई जनाको ‘बिट’ विभाजित हुन पुग्यो । बलरामजीको भागमा ‘नेपाली कांग्रेस’ पर्‍यो भने मेरो भागमा चाहिँ ‘प्रजातान्त्रिक कांग्रेस’ । मेरो नामसँग ‘बहादुर’ जोडिएको थियो, पार्टी विभाजन गर्ने ‘बहादुर’ सँगै रम्नुपर्ने भयो । ‘राम’ जोडिएका बलरामजीको भागमा ‘राम’ हरूकै ‘नेपाली कांग्रेस’ पर्‍यो ।
हरिबहादुर थापा

काठमाडौँ — मित्र बलराम बानियाँको निधनको अकल्पनीय घटनाले मेरो मन–मस्तिष्क विचलित तुल्याइरहेको छ । लामो समय सहकार्य र सहयात्रामा हिँडेका मित्रको असामयिक अवसानको अप्रत्याशित समाचार पत्याउनै मुस्किल पर्‍यो । त्यो खबरसँगै सामाजिक सञ्जालमा उनका तस्बिरसहित ‘श्रद्धाञ्जली’ छाउन थाले ।

मैले त्यो हेर्न सकिनँ र त्यसपछि सामाजिक सञ्जालमा प्रवेश गर्नेसमेत आँट आएन ।

विचलन र पीडाबीच कान्तिपुर ‘कोसेली’ संयोजक दीपक सापकोटा भाइले भने, ‘तपाईंहरू दुवैले लामो समयसँगै सहयात्रा र रिपोर्टिङ गर्नुभयो । तपाईंले बलराम दाइबारे संस्मरण लेखिदिनुपर्‍यो ।’

मैले आग्रह टार्न सकिनँ । कान्तिपुरमा अनगिन्ती संयुक्त ‘बाइलाइन’ मा समाचार लेखेकै मित्रको अवसानमाथि लेख्नु अझ पीडादायी हुँदो रहेछ । कान्तिपुर दैनिक प्रकाशन हुनुपूर्व नै त्यो संस्थासँग आबद्ध हुने पात्रमध्ये म र बलराम बानियाँ पनि हौं । तत्कालीन सम्पादक योगेश उपाध्यायसँग राम्रै चिनजानका कारण म २०४९ मंसिरको पहिलो साता कान्तिपुरसँग आबद्ध हुन पुगेँ । बलरामजीचाहिँ कान्तिपुर प्रकाशन हुनु केही दिनअघि । २०४९ फागुन ७ मा निजी क्षेत्रबाट एकैचोटि नेपाली र अंग्रेजी दुवै भाषाका ‘ब्रोडसिट’ अखबार प्रकाशनमा आएका थिए, जसको प्रारम्भिककालमै हामी सदस्य बन्यौं । त्यसरी ठूलो आकारमा दैनिक अखबार आउँदा समाज नै तरंगित भएको थियो ।

हामी दुवैको कान्तिपुर प्रवेशचाहिँ फरक–फरक सेक्सनमा थियो । म कम्प्युटर सेक्सनमा र बलरामजी प्रुफतिर । अनि, हामी दुवै कलेज पढ्दै गरेका विद्यार्थी पनि थियौं । डेढ वर्षपछि कार्यक्षेत्र बद्लियो । कम्प्युटरबाट सेवा परिवर्तन हुँदै मेरो रिपोर्टिङतिर प्रवेश भयो । अर्थात् म रिपोर्टर भएँ । त्यसको केही महिनापछि बलरामजीलाई पनि प्रुफबाट समाचार सम्पादन कक्षमा उपसम्पादकको नियुक्ति मिल्यो ।

त्यसपछि म रिपोर्टिङमा रमाउन पुगेँ भने बलरामजी समाचार सम्पादनतिर । समाचारहरूको सम्पादन गर्ने दायित्व उनको थियो । २०५६ पछि उनी डेस्कबाट रिपोर्टिङमा सरुवा भए । त्यसपछि उनको र मेरो एकैखाले रिपोर्टिङ बिट थियो, ‘संसद्, सत्तारूढ नेपाली कांग्रेस, संवैधानिक अंग, जलस्रोत र प्रशासनिक वृत्त ।’ हाम्रो भागमा कार्यक्षेत्र बृहत्तर थियो ।

अझ त्यो कालखण्डमा सत्तारूढ कांग्रेसको सधैंभरिको किचलो, झगडा, विवाद र विभाजनसम्मका अनगिन्ती समाचार, टिप्पणी, अन्तर्वार्ता ‘हरिबहादुर थापा/बलराम बानियाँ’ लेखिने संयुक्त ‘बाइलाइन’ मा आइरहे, जुन कान्तिपुरका ‘आर्काइभ’ मा सुरक्षित छन् । त्यहीकारण कान्तिपुरभित्र ‘हरि/बलराम’ थेगोसमेत बनेको थियो ।

२०५७ मा कांग्रेसको पोखरा महाधिवेशनको समाचार सम्प्रेषणमा हामी दुवै खटेका थियौं ।

सत्तारूढ कांग्रेसको महाधिवेशन राष्ट्रिय राजनीतिको केन्द्रविन्दुमा थियो, अनि सबैको चासोमा पनि । एक दिनमै पाँच–छवटासम्म समाचार पोखराबाट पठाउनुपर्ने हुन्थ्यो, अनेकन कोणबाट । घटनाक्रम परिवर्तन भइरहँदा रात परेपछि मात्रै समाचार लेख्नुपर्ने स्थिति हुन्थ्यो । एक रात कान्तिपुर क्षेत्रीय कार्यालय पोखराको कम्प्युटरले धोका दियो । हातले समाचार लेख्ने बानी टुटिसकेको थियो । यतिखेरजस्तो बग्रेल्ती कम्प्युटर पनि हुँदैनथ्यो । राति पोखराकै स्थानीय पत्रकारसँग कम्प्युटर सहयोग माग्नुपर्ने स्थिति बन्यो । ती पत्रकारको निवासमै गएर दुई घण्टाका बीचमा पाँचवटा समाचार लेखियो, जुन समाचारले पहिलो र तेस्रो पृष्ठ भरिएका थिए । बलरामजीले भन्ने, म लेख्ने । कम्प्युटरमा मेरो हात छिटो चल्ने हुँदा त्यति थोरै समयमा त्यति धेरै समाचार पठाउँदा हामी दुवै आश्चर्यमा परेका थियौं ।

सत्तारूढ दलको रिपोर्टिङ गर्ने संवाददाताहरूको सधैंभरिको पीडा हुन्छ, मध्यरातसम्म खट्नुपर्ने । रात छिप्पिँदै जाँदा नेताहरू तात्छन् । तिनको झगडाको तथ्य खोजी गर्दै समाचार लेख्नु त्यति सहज हुन्न, जति ठानिन्छ ।

२०५९ जेठ लागेपछि कांग्रेस कलहको ‘भुंग्रो’ मा परेपछि हरेक दिन त्यसरी मध्यरातसम्मै खट्नुपर्ने स्थिति पैदा भयो । २०५९ जेठ ८ को मध्यरातमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाको प्रतिनिधिसभा विघटनको सिफारिस र विघटनसँगै कांग्रेसको हविगत यतिखेर नेकपाजस्तै थियो । फरक यत्ति थियो, कांग्रेस सभापति र प्रधानमन्त्री फरक–फरक व्यक्ति थिए ।

त्यो २०५९ जेठ ८ को दिनभर बालुवाटारमा कांग्रेस संसदीय दलको चर्काचर्की बैठक चल्यो । पार्टी सभापति गिरिजाप्रसाद कोइराला निकट समूहले माओवादीविरुद्धको संकटकालीन अवधि थप नगर्ने अडान लिएको थियो । अन्ततः संसदीय दलबाट त्यही निर्णय भयो, ‘भोलिपल्ट बिहान मन्त्रिपरिषद् बैठक राख्ने र निर्णय लिने ।’

साँझ साढे ७ बजेसम्म स्थिति ठीकै थियो । त्यही समाचार लेखेर घर फर्किएको मात्रै के थिएँ— एक मन्त्रीको फोन आयो, ‘ठूलै निर्णय हुँदै छ, राति ११ बजेको रेडियो समाचार सुन्नु !’ दरबारको विज्ञप्ति बज्यो, ‘प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा प्रतिनिधिसभा विघटन र मध्यावधि चुनावमा जाने ।’

त्यससँगै कांग्रेसभित्रको कलहले उत्कर्ष लियो । त्यो दिनपछि हरेक दिनजसो कांग्रेसको समाचार संयुक्त बाइलाइनमा २०५९ असारको पहिलो सातासम्मै हामीले लेखी नै रह्यौं– ‘पार्टी निर्णय अवज्ञा गरेकामा प्रधानमन्त्री निलम्बितदेखि मन्त्रीहरूलाई राजीनामा निर्देशनसम्म ।’

अन्ततः त्यो कलहले असारमा कांग्रेसलाई विभाजनको स्थितिसम्म पुर्‍यायो । राजनीतिक परिदृश्यमा नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) देखापर्‍यो । कांग्रेस विभाजन भएकै भोलिपल्ट हामी दुवैको संयुक्त बाइलाइनमा प्रमुख समाचार छापियो– ‘कांग्रेसबाट समूह चोइटियो ।’ त्यसरी लेख्नुको खास कारणचाहिँ विभाजनका निम्ति चाहिने आवश्यक गणितीय संख्या केन्द्रीय समितिमा देउवा समूहमा थिएन । त्यही तथ्यांक विश्लेषणसहितको त्यो शीर्षकको समाचारले हल्लीखल्ली पैदा गरेको थियो ।

कांग्रेस विभाजनसँगै अनौठा संयोग र अनेकन् दृश्य देखियो, जुन दृश्य र तथ्य ‘कोसेली’ मा मेरो र बलरामजीको संयुक्त बाइलाइनमा छापियो । कांग्रेस विभाजनमा पति एकातिर पत्नी अर्कातिर, आमा एकातिर छोरी अर्कातिर, दाजु एकातिर भाइ अर्कातिर । काका–भतिजा, दाजु–बहिनी पनि भिन्नभिन्न हुन पुगे ।

२०५९ साउन ११ गतेको कोसेली

अर्को संयोगचाहिँ कांग्रेसभित्र ‘राम’ जोडिने एकातिर, ‘बहादुर’ जोडिएकाहरू अर्कातिर । अर्थात्, शेरबहादुर देउवा, खुमबहादुर खड्का, बलबहादुर केसी, पूर्णबहादुर खड्का, ज्ञानेन्द्रबहादुर कार्की, भक्तबहादुर बलायर, केशवबहादुर थापा, मोहनबहादुर बस्नेतलगायत ‘तमाम बहादुर’ एकै ठाउँमा देखिनु ‘संयोग’ मान्नुपर्छ । अर्कातिर रामचन्द्र पौडेल, रामशरण महत, रामहरि जोशी, रामवरण यादव, रामकृष्ण ताम्राकार, रामहरि ढुंगेल, रामचन्द्र तिवारी, रामचन्द्र पोखरेल, रामबहादुर गुरुङ, रामनाथ अधिकारी, तीर्थराम डंगोल, रामकुमार चौधरी एकै ठाउँमा रहे ।

कांग्रेस विभाजनको ‘असर र प्रभाव’ कान्तिपुरमा पनि पर्‍यो । नेपाली कांग्रेसको रिपोर्टिर्ङ गर्दागर्दै हामी दुई जनाको ‘बिट’ विभाजित हुन पुग्यो । बलरामजीको भागमा नेपाली कांग्रेस पर्‍यो भने मेरो भागमा चाहिँ प्रजातान्त्रिक कांग्रेस । कांग्रेसभित्रको ‘संयोग’ कान्तिपुरमा पनि पर्‍यो । मेरो नामसँग ‘बहादुर’ जोडिएको थियो, पार्टी विभाजन गर्ने ‘बहादुर’ हरूसँगै रम्नुपर्ने भयो । ‘राम’ जोडिएका बलरामजीलाई ‘राम’ हरूकै नेपाली कांग्रेस रिपोर्टिङ गर्नुपर्ने गरी सम्पादकीय नेतृत्वले ‘बिट’ विभाजन गर्‍यो । मलाई विभाजित कांग्रेसको रिपोर्टिङ गर्ने रुचि जागेन । मैले प्रजातान्त्रिक कांग्रेस बिटको रिपोर्टिङ नगर्नेर् अडान लिएँ । त्यसपछि मलाई जिल्ला ब्युरो प्रमुखको जिम्मेवारी दिइयो । अर्थात्, म दैनिक रिपोर्टिङबाट मुक्त भएँ ।

अब बलरामजीलाई दुवै कांग्रेसको रिपोर्टिङ गर्नुपर्ने बाध्यता आइलाग्यो । सजिलोका निम्ति ‘कोइराला कांग्रेस’ र ‘देउवा कांग्रेस’ लेख्ने नीति कान्तिपुर सम्पादकीय नेतृत्वले लियो । तर, बलरामजीले समाचार लेख्दा ‘नेपाली कांग्रेस’ नै लेख्ने गर्थे, छापिँदा ‘कोइराला कांग्रेस’ हुँदै छापिन्थ्यो । डेस्कका सहकर्मीले उनको समाचारमा ‘नेपाली’ सर्च गर्दै त्यसलाई ‘कोइराला’ ले ‘रिप्लेस’ गरिदिन्थे । डेस्कका सहकर्मीहरू आग्रह गरिरहन्थे, ‘बलराम दाइ, नेपाली कांग्रेस छापिँदैन । कोइराला कांग्रेस नै लेख्नुभए हामीलाई सजिलो हुन्थ्यो ।’ तर, बलरामजीले आफ्नो धर्म निर्वाह गर्न छाडेनन्, ‘नेपाली कांग्रेस’ नै लेखिरहे । कान्तिपुरका पानामा लामो समयसम्म ‘कोइराला कांग्रेस’ छापिइरह्यो । कार्यक्षेत्र फरक भएपछि बलरामजीको र मेरो संयुक्त बाइलाइन बिरल बन्दै गयो, कांग्रेसभित्र ठूला घटना हुँदाबाहेक ।

उनी पत्रकार महासंघको चुनावमा एकपटक सदस्य र अर्कोचोटि सचिवको उम्मेदवार बने । उनलाई जिताउन भरमग्दुर सहयोग गरेँ । दुवै पदमा उनले चुनाव पनि जिते । उनी महासंघमा सदस्य र सचिव भएपछि मुलुकभरका पत्रकारसँग सम्पर्कमा गए । मचाहिँ पत्रकार महासंघको महाधिवेशनमा मतदाता मात्रै रहेँ ।

२०६५ भदौमा कान्तिपुर प्रकाशनका लगानीकर्ता विभाजित हुन पुगे । त्यो विभाजनले सम्पादकीय नेतृत्वमा पनि असर पार्‍यो । त्यसपछि म कान्तिपुर दैनिकको समाचार सम्पादक बनेँ भने बलरामजी ‘चिफ रिपोर्टर’ मा नियुक्त भए । नागरिक दैनिक खुलेपछि कान्तिपुरका पूर्वसम्पादक नारायण वाग्ले नागरिकका प्रधानसम्पादक भए । बलरामजी पनि नागरिकतिर गएपछि केही समय सहकार्य टुट्यो । फेरि कान्तिपुरमै उनी फर्किएपछि सहकार्य जोडियो । २०७५ साउनमा म कान्तिपुर प्रकाशनबाट बाहिरिएपछि फेरि स्वाभाविक रूपमा सहकार्य टुट्यो । भेटघाट पातलो भयो र टेलिफोन सम्पर्कमा सीमित रह्यो । झन्डै २८ वर्षे सहयात्राका दौरानमा बलरामजीसँग कुनै पनि विषयमा सामान्य मतमतान्तर वा विवाद भएको घटना मलाई याद छैन ।

सम्पादनमा उनको राम्रो दक्षता थियो । तर, मसँग सम्पादनको अनुभव थिएन । मैले लेखेका समाचार डेस्कमा पठाउनुपूर्व एकपटक उनलाई देखाउने बानी बसेको थियो । मैले २०५८ मा ‘भ्रष्टाचारको शल्यक्रिया’ पुस्तक लेखेँ । त्यो पुस्तकको सम्पादन उनैले गरेका हुन् । २०६१ मा प्रकाशित मेरो ‘विदेशी सहायताका विसंगति’ पुस्तकको सम्पादन पनि उनैबाट भयो । भाषामा दख्खल भएको हुँदा बलरामजीसँग सधैंभरि मेरो आग्रह रहिरहन्थ्यो, ‘संसद् या प्रशासनबारे किताब लेख्नुस्, त्यसमा म सहयोग गर्छु ।’ सधैंभरि जवाफ हुन्थ्यो, ‘म लेख्छु ।’ तर, त्यो दायित्वचाहिँ उनीबाट निर्वाह भएन ।

लामो समयको सहकार्यकै कारण मलाई लाग्छ, उनी पत्रकारिता र जिन्दगीदेखि हार खाने व्यक्ति होइनन् । सधैंभरि खरो, निर्भीक र निडर लेखनमा डटिरहेका व्यक्ति हुन् । त्यहीकारण मन्त्रिपरिषद्का नीतिगत निर्णयका विषयमा समाचार लेख्दासमेत उनलाई ‘अरिंगाल’ हरूले सामाजिक सञ्जालमा ‘ट्रोल’ मा पार्ने क्रियाकलापसमेत भयो । यद्यपि त्यतिखेर अरिंगाल शब्द ‘क्वाइन’ भएको थिएन । कतिले ‘श्रद्धाञ्जली’ शब्दसम्म प्रयोग गरे, संवेदनहीन चरित्र प्रदर्शन गर्दै ।

लेखक गुरचरण दासले ‘दी डिफिकल्टी अफ बिइङ्ग गुड’ मा असल–इमानदार पात्रहरूले ‘संकट’ भोग्नुपर्छ भनी ऐतिहासिक उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन्, त्यसबेला त्यही नियतिमा बलरामजी पनि परे । सोझा, असल–इमानदारकै पहिचानसहित बलरामजी बिदा भए । आत्माले शान्ति पाओस्, श्रद्धाञ्जली बलरामजी !

(शनिबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करणबाट ।)

प्रकाशित : श्रावण ३०, २०७७ १८:४२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×