एसिडको सिड- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

एसिडको सिड

जिउँदै जलेकाहरू जल्दै जिउँदै छन् । एउटा यस्तो जीवन, जहाँ आफैंलाई प्रेम गर्न पनि ‘नाइँ’ भन्नुपर्छ । हरक बिहान ऐनामा अरूलाई देख्नुपर्छ र मान्नुपर्छ ‘आफू ’ । आफैंसँगको लडाइँ महाभारतभन्दा ठूलो हुन्छ ।
श्रेयज सुवेदी

लास भएर जल्नु र सास भएर जल्नुको बीचमा एउटा ठूलो पीडाको पहाड हुन्छ । चियाले ओठ पोल्दा चम्चाले भात खानुपर्ने हामीले जसको आकारलाई अनुमान पनि गर्न सक्दैनौँ । जिउँदै जलेकाहरू जल्दै जिउँदै छन् । एउटा यस्तो जीवन, जहाँ आफैँलाइ प्रेम गर्न पनि ‘नाइँ’ भन्नुपर्छ ।

स्वयम्लाई स्विकार्न पनि संघर्ष गर्नुपर्छ । आफ्नै आकृतिसँग आत्तिनुपर्छ । हरेक बिहान ऐनामा अरूलाई देख्नुपर्छ र मान्नुपर्छ ‘आफू’ । आफैँसँगको लडाइँ महाभारतभन्दा ठूलो हुन्छ । आफूमा अरूलाई देखेर/लिएर जिउन सक्ने आँट सबैको आँतमा हुँदैन । एसिड एट्याकमा परेको व्यक्ति भिक्टिम हैन ‘सर्भाइभर’ हो, जो हरेक दिन परीक्षा दिन्छ र सधैँ ए प्लस ल्याएर पास हुन्छ ।

एसिड आक्रमण जघन्य अपराध हो । अपराधमा लैंगिकता हुँदैन । जसले गरे पनि, अपराध मात्र अपराध हो । तर... सधैँ महिला नै किन ? सधैँ अनुहार नै किन ? ८७ प्रतिशत आक्रमण महिलामाथि र ९५ प्रतिशत आक्रमण अनुहारमाथि नै किन ? एसिड आक्रमणलाई अन्य अपराधजसरी हेर्नॅ भनेको यसलाई बढावा दिनुसरह हो । के हामीले यस्ता हरेक घटनामा ‘कसरी सकेका’ भनेर कमेन्ट पास गरिरहँदा, ‘किन सकेका’ भनेर आफैँलाई प्रश्न गरेका छौं ? यदि तपाईंले आफ्नो छोरालाई ‘मर्दले रुनु हुँदैन’ भनेर सिकाउनुभएको छ भने, एसिड आक्रमण गर्न सक्ने हातहरू तपाईंकै वरिपरि पनि हुन सक्छन् । म भन्छु नि कसरी हुन सक्छन् !

बुबालाई बैठकमा रिमोटसँग र आमालाई भान्छामा डाडुसँग देखेर हामी हुर्केका हुन्छौँ । बुबालाई हरेक निर्णयमा आदेशसहित अगाडि हात हल्लाउँदै र आमालाई हरेक निर्णयमा ‘हुन्छ’ भन्दै पछाडि टाउको हल्लाउँदै गरेको देखेर हामी हुर्केका हुन्छौँ । अभिभावकको फरक भूमिका र मौन स्वीकृतिमा आमाको स्थान स्वतः तल पर्छ । बिस्तारै हुर्किंदै जाँदा बुबाले आमालाई गरेको व्यवहार हामी दिदी/बैनीलाई गर्न थाल्छौँ । यहाँसम्म आइसक्दा, हामीमा छोरा/छोरीले गर्ने काम र व्यवहार फरक हुन्छ भन्ने अज्ञान पलाइसक्छ । फरक छुट्याउन हामीले ‘कान्तिपुर’ को ‘कोपिला’ मा होइन, घरमै सिकेका हौं । स्कुलबाट भागेर खोलामा पौडी खेल्न जाँदा, घर र स्कुलको एकोहोरो बाटो, बैनी हिँडेको देखेका हुन्छौँ । ‘छोरो मान्छे बलियो हुन्छ’, ‘छोरो भएर रुनु हुन्न’, ‘छोरो मर्द हो’ जस्ता सर्वोच्चता हामीमा पसिसकेको हुन्छ । दिदीबैनीलाई ‘यो गर त्यो नगर’ भनेर छेकबार लगाउन सिपालु भैसकेका हुन्छौँ । दमन गर्न खोज्ने चरित्र मौलाइसक्छ । अपेक्षाविपरीत ‘नाइँ/हुँदैन’ सुन्दा इगोमा हर्ट हुने प्रवृत्ति विकास भइसकेको हुन्छ । मै हुँ भन्ने भाव बिस्तारै हावी हुँदै जान्छ । घरमा भएको/गरिने महिलाप्रतिको व्यवहार बिस्तारै उसले छिमेकमा पनि देख्दै–बुझ्दै जान्छ, जसलाई उसले तुलना गरेर सामान्यीकरण गर्न सक्ने भइसक्छ । र, अन्ततः उसमा महिलाभन्दा पुरुष माथि हो भन्ने भावनाको विकास हुन्छ । उसले समाजमा बोक्सीको आरोपमा महिलाहरू बहिष्कारमा पर्दा, बोक्साको आरोप खेपेको कुनै पुरुष देख्दैन ।

बलात्कारको घटनामा सधैँ महिलालाई नै पीडित देखेको हुन्छ । दाइजोको निहुँमा कुनै भिनाजु जलेको देखेको हुँदैन । अनि ‘महिलालाई जे गरे पनि हुन्छ’ भन्ने कन्सेप्ट उसको दिमागमा आफैँ निर्माण हुँदै जान्छ, जहाँबाट पैतृक पुरुषत्वको कीटाणुले अण्डा पार्न थालिसकेको हुन्छ । जुन अण्डा कतै ठूलो स्वर, कतै छेकबार, कतै दमन त कतै हिंसाको रूपमा फुटिरहेका हुन्छन् । जसको स्वभाव मात्र फरक देखिन्छ, डीएनए एउटै । यसरी हामीले एसिडको सिड (बीउ) ‘राजा बेटा’ नामको गमलामा आफ्नै घरमा/व्यवहारमा हुर्काइरहेका हुन्छौँ, जसमा परिवेश र घटनाक्रमले मलजल दिइरहेको हुन्छ ।

***

ब्रेकअपपछि राजीवले मलाई चोकको चिया पसलमा बोलायो । माया गर्ने मान्छे टाढा हुँदा उसमा भावुकता हुनुपर्ने तर उसमा रिस थियो । आँखामा आँसु हुनुपर्ने, बदला थियो । ‘म लाइफप्रति सिरियस भइनँ रे । बच्चाजस्तो भएँ रे । त्यसलाई म देखाइदिन्छु, यो बच्चा कसरी बाउ बन्छ । हाम्रो सेक्स भिडियो भाइरल गर्दिन्छु । जिन्दगी बर्बाद बनाइदिन्छु ।’ हामी सबै साथीले उसलाई ‘गलत हो’ भनेर नभनेको भए उसको सोचले कुनै दुर्घटना निम्त्याउँथ्यो । कसले सिकायो राजीवलाई यति ठूलो कुरा सोच्न र सार्वजनिक रूपमा बोल्न ? सायद उसको काकाले, जो सधैँ रक्सीको तालमा श्रीमतीलाई भुत्ल्याउँदै घरबाहिर निकाल्थे । ऊभित्र दुःख पनि थियो होला । तर, कसले सिकायो उसलाई दुःख दबाएर रिस देखाउन ? सायद उसको बुबाले, जो ऊ रुँदा सधैँ ‘छोरीजस्तो रुन्छन् गोरु’ भन्दै हर्कार्थे । सञ्जिताले राति फोन गरेर पुरानो दिन सम्झँदै आधा समय रोएरै कुरा गरी । कसले सिकायो उसलाई रुन ? सायद उसको आमाले, जो बुबाको हरेक थप्पडलाई बिनाप्रतिउत्तर, सारीको सप्कोसँग शेयर गर्थिन् ! किन केटीहरू भन्न सक्दैनन्– ‘भिडियो भाइरल गर्दिन्छु ।’ किन केटाहरू भन्न सक्छन्– ‘जिन्दगी बर्बाद गर्दिन्छु ।’ सबैको उत्तर एउटै होला– केटीहरू भावुक हुन्छन्, कमजोर हुन्छन् । तर, सही उत्तर यो हो कि भावुक र कमजोर बनाइन्छन् । केटीहरूलाई कमजोर देखेरै केटाहरू बलियो बन्छन् ।

सुवास दाइले रिजेक्सनपछि निकिता दिदीको झ्यालमा ढुङ्गा हान्दियो । दिदीको ब्वाइफ्रेन्ड छ भन्ने जानकारी पाएपछि कलेजको ट्वाइलेटमा नानाथरी अपशब्दसहित नम्बर लेख्दियो । अझ नपुगेर म्यासेन्जरमा आफ्नो लिङ्गको फोटो खिचेर हाल्दियो । फोन गरेर हैरान बनायो । दाइलाई ‘नो’ पचेन । इग्नोरले इगो मसाज गर्‍यो । यति धेरै हिम्मत कहाँबाट आउँछ ? इगोको सगरमाथा बनाउन कसले मद्दत गर्छ ? एसिड आक्रमणका पात्र र घटना फरक होलान् तर प्रवृत्ति एउटै हो । बदला भावको मात्रा फरक होला तर ढाँचा एउटै हो । नत्र सन् २०१० पछि भएका २६ वटा एसिड आक्रमणमा २५ वटा आक्रमणकारी पुरुष मात्र किन भए ? नत्र मुस्कान खातुनको मुस्कान खोस्ने हातहरू मात्र १५ वर्षका किन थिए ?

***

हेटौँडाकी बिन्दबासिनीलाई व्यस्त बजारमा आफ्नै पसलमा बसिरहेको बेला एसिड छ्यापियो । अपराध थियो, केटाको प्रेमप्रस्ताव रिजेक्ट गर्नु । संगीता र सीमालाई राजधानीको वसन्तपुरमा ट्युसन सेन्टरभित्र पसेर एसिड आक्रमण गरियो । गल्ती थियो, केटालाइ इग्नोर गर्नु । चितवनकी वसन्ती परियारलाई तरकारी किन्न बजार जाँदा एसिड हानियो । भूल थियो, बिहेको प्रस्ताव अस्वीकार गर्नु । जेनी खड्कालाई घरमा बस्दा आफ्नै पतिले प्रहार गरे । अपराध थियो, लोग्नेको सबै कुरामा टाउको नहल्लाउनु । रौतहटकी सम्झना र सुस्मिता दासलाई छिमेककै मान्छेले घरमा सुतेको अवस्थामा एसिड फ्याँक्यो, जसमा सम्झनाको उपचारको क्रममा मृत्यु भयो । गल्ती थियो, भनेबमोजिमको प्रस्ताव अस्वीकार गर्नॅ ।

वीरगन्जकी १४ वर्षकी मुस्कान खातुन, जसलाई आफैँसँग पढ्नेले मान्छे देखेन । भूल थियो, उसको प्रेम प्रस्ताव अस्वीकार गर्नु । र, अहिले पवित्रा, जसले फेरि पनि कुनै छोरामान्छेको प्रेम प्रस्ताव लत्याएको अपराधमा सजाय भोग्नुपर्‍यो । हाम्रो समाजमा हत्या सामान्य हो तर प्रेम प्रस्ताव अस्वीकार गर्नु ठूलो अपराध । र, अस्वीकार गर्ने हरएक केटी अपराधी । आक्रमणमा परेका चेलीहरूले आक्रमणभन्दा चोटिलो, चारित्रिक विश्लेषकहरूको विशेषण स्वीकार गर्नॅपर्छ । मर्यादामा नबसेको अनुमानित कारण खोली आक्रमणलाई जायज हो भन्ने बहस पनि चल्ने गर्छन् । अपराध जायज हुने हाम्रो समाजमा केटी हुनुचैँ नाजायज मानिन्छ ।

हरेक अपराधको उद्देश्य हुन्छ । हत्यामा अपराधी महिला/पुरुष दुवै देखिएका छन् । के एसिड आक्रमणमा पनि अपराधी दुवै देखिएका छन् त ? सबै अपराधलाई एउटै ठाउँमा राखेर पीडक र पीडितको मेजोरिटी विश्लेषण गरिएन भने समस्या र समाधानसम्म के हामी पुग्न सक्छौँ ? यदि होइन भने, एसिड आक्रमण अनुहारमा मात्र किन भैरहेको छ ? अनुहार बिगार्नॅपछाडिको अपराधीको उद्देश्य के हो ? बदला भाव किन अनुहारमै पोखिएको छ ? एसिड आक्रमणमा पारिवारिक/सामाजिक पक्षको वास्तिविकता भयावह छ, जुन हामी सबैले बुझ्न, पहिचान गर्न र स्विकार्न जरुरी छ । र, प्रश्न गर्न जरुरी छ— एसिड आक्रमण, ‘मात्र अपराध’ कि ‘पैतृक पुरुषत्वको उपज’ ?

***

म करिब १२ वर्षको थिएँ होला । मेरो सानो बैनी २ वर्षकी । किचेन र्‍याकमा राखिएको कपको चियामा हात परेर छातीभरि चिया पोखियो । सानी चिच्याएर रोएको अझै सम्झन्छु । छाला केहीछिनमा रातो हुँदै गयो । केही घण्टापछि घाउमा पानीका फोकाहरू आउन थाले । फोका फुट्दै गए । छाला सेतो हुँदै गयो । प्रायः सानीले मलाई डर सुनाउँछे, त्यो चिया अनुहारमा पोखिएको भए ? घाउको घोचाइ एक ठाउँमा होला तर दुखाइ थुप्रै ठाउँमा हुन्छ । अनि म एसिडसँग जुधेका अनुहार सम्झन्छु । ऐनाअगाडि कपाल कोर्दा कुन आत्मविश्वासले ती ओठहरू गुनगुनाउँदा हुन् ! घाउको दाग भौतिक रूपमा सेतो हुन्छ, मनोवैज्ञानिक रूपमा कालो ।

एसिडसँगको लडाइँ जितेको अनुहारले समाज जित्न पनि ठूलो लडाइँ लड्नुपर्छ । बच्चाहरू डराउने डरले कोठा नदिने घरदेखि क्षमताको बाबजुद पनि अवसर नदिने प्ल्याटफर्महरू हाम्रै समाजमा सामाजिक छन् । मुखमा मास्क बोक्दा गाह्रो हुने हामीले, दागको मास्क बोकेर हिँड्ने उनीहरूको गाह्रो अन्दाज पनि गर्न सक्दैनौँ । म सधैँ सोच्ने गर्छॅ, बाटोमा जलेको अनुहार भएको एक जना भाइ देख्दा मेरो पैतालादेखि शिरसम्म काम छुटेको । मैले अरूको अनुहार स्विकार्न सकिनँ, उनीहरू आफ्नै अनुहार स्विकार्न, कुन मुटुबाट हिम्मत जुटाउँछन् होला ! पक्कै ती मुटुहरूमा आँटको महासागर हुनुपर्छ ।

***

मलाई अचम्म लाग्छ, बनाउने मान्छेले कुन नुन खाएर कानुन बनायो ! न्यायका लागि बनाइएको कानुनले आफैँलाई न्याय गर्न सकेको छैन । नेपालको कानुनमा एसिड छ्याप्नेलाई भएको क्षतिको आधारमा ५ देखि ८ वर्षसम्मको कैद सजाय लेखिएको छ, जहाँ एसिड बिक्री गर्नेलाई १० वर्ष कैद सजाय तोकिएको छ । एसिड बिक्री गरेर जेल सजाय काटेको अनुहार, मैले कुनै पत्रिकाको कटिङमा देखेको छैन । भएका घटनाहरू हेर्दा अपराधी टोलछिमेक र आफन्त नै देखिन्छन् । ८ वर्षको सजाय काटेपछि आफूलाई पीडा दिने अनुहार एउटै टोल/गल्ली कोठामा भेटिँदा, देखिँदा र सँगै जीवन बिताउनुपर्दा, सर्भाइभरले कुन मानसिक अवस्थामा सास लिने र छोड्ने गर्ला ! सजाय भोगेर आएको मान्छेले फेरि पीडा नदेला भन्ने के आधार छ ! फेरि पनि पीडा दिन सक्ने छुट हाम्रै कानुनले दिइरहेको छैन र ? एसिड आक्रमणबाट गुज्रिएका हरेक व्यक्तिको एउटै आवाज छ, ‘अपराधीलाई जन्मकैद’ ।

कानुन बलियो हुँदा अपराधको निवारण हुन नसके पनि न्यूनीकरण अवश्य हुन्छ । घटनापछि मानसिक र सामाजिक रूपमा स्वतन्त्र र विश्वस्त भएर बाँच्न पाउने सर्भाइभरको अधिकारको पनि रक्षा गर्छ । र, सजाय तोकिरहँदा क्षतिको मात्रा नाप्नु कत्ति पनि उचित होइन । किनकि कानुनको तराजु त्यति बलियो छैन, जसले एसिड सर्भाइभरको क्षतिको मात्रा जोख्न सकोस् ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७७ ११:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रामायणको ऐतिहासिकता

रामायण इतिहास हो कि काव्य भनी बहस गर्नेहरुले दिने अधिकांश तर्क मूलतः वाल्मीकि रामायणको मूलपाठमै आधारित छन् । पुराताफ्विक अन्वेषणमार्फत रामायणको ऐतिहासिकता अथवा त्यस समयको भूगोलबारे यकिन हुने गरी ठोस प्रमाण जुटाउन आजका मितिसम्म सकिएको छैन ।
सुजित मैनाली

प्रधानमन्त्री केपी ओलीले मर्यादापुरुषोत्तम भनी रामायणमा वर्णित रामको जन्मभूमि अयोध्याको ठोरीमा पर्छ भनेपछि यसले विवादसँगै यथेष्ट चर्चा पायो । भारतको न्यायालयले उत्तर प्रदेशको अयोध्यास्थित बाबरी मस्जिद भएको ठाउँ नै राम जन्मभूमि भएको फैसला सुनाएको एक वर्ष नबित्दै हिन्दूबहुल अर्को देशका प्रधानमन्त्रीले असली अयोध्या नेपालमा छ भनी दाबी गरेपछि यसबारे विवाद र चर्चा हुनु अनपेक्षित थिएन ।

ओलीको अभिव्यक्तिपछि दुवै देशका सञ्चारमाध्यममा रामायणकालीन भूगोलबारे छिटफुट चर्चा–परिचर्चा चलिरहेका छन् । नेपालको पुरातत्त्व विभागले ठोरीमा अन्वेषण थाल्ने घोषणा गरिसकेको छ । रामायणकालीन भूगोलसम्बन्धी चर्चा र अन्वेषणमा लाग्नुअघि रामायणको ऐतिहासिकतलाई लिएर स्पष्ट हुनु आवश्यक छ ।

पठन र विपठन

वाल्मीकि रामायणको बालकाण्डको आरम्भमै ऋषि वाल्मीकि र नारद मुनिबीच कुराकानी भएको प्रसंग छ । तपस्या र स्वाध्यायमा लीन वाल्मीकिले नारदसँग सर्वगुणसम्पन्न व्यक्ति अहिले संसारमा को होलान् भनी जिज्ञासा राख्छन् । जवाफमा नारदले इक्ष्वाकु वंशमा जन्मिएका रामको नाम लिन्छन् । राम जन्मिएदेखि वनवासी जीवन सिध्याएर पुनः अयोध्या फर्किएको घटनासम्मको कथा संक्षेपमा सुनाउँछन् । नारदले सुनाएको कथामा रामले राज्य पुनः हासिल गर्नुअघिको घटनाको विवरण भूतकालमा, रामले राज्य पुनः प्राप्त गरेको विवरण वर्तमान कालमा र त्यसउप्रान्तका विवरण भविष्यकालमा दिइएको छ । यसको अर्थ वाल्मीकि र नारदबीच कुरा हुँदै गर्दा वनवास सिध्याएर सीतालाई साथ लिई राम भर्खरै अयोध्या फर्किएका थिए । रामको जीवनसँग सम्बन्धित गुप्त विवरणसमेत जान्न सक्ने तपोबलयुक्त अन्तर्यामी वाल्मीकिले त्यही शक्तिको उपयोग गरेर रामायण लेखेको चर्चा बालकाण्डको पहिलो र दोस्रो सर्गमा छ ।

रामायणले रामको कथालाई इतिवृत्त मानेको छ । तर, यसको विपठन गर्ने अधिकांश आधुनिक शोधकर्ता यसमा सहमत छैनन् । रामायण इतिहास हो कि काव्य भनी बहस गर्नेहरूले दिने अधिकांश तर्क मूलतः वाल्मीकि रामायणको मूलपाठमै आधारित छन् । पुरातात्त्विक अन्वेषणमार्फत रामायणको ऐतिहासिकता अथवा त्यस समयको भूगोलबारे यकिन हुने गरी ठोस प्रमाण जुटाउन आजका मितिसम्म सकिएको छैन । राम जन्मभूमिबारे भारतीय न्यायालयले गरेको फैसला पनि अकाट्य प्रमाणमा नभएर पुरातात्त्विक अन्वेषण र रामायणका पाठहरूको विश्लेषणमा आधारित छ ।

तथ्यलाई अर्को तथ्यले नकाटेसम्म त्यो स्थिर हुन्छ । विश्लेषणचाहिँ काल–परिवेशसापेक्ष हुन्छ । अकाट्य प्रमाणहरूको अभावका कारण रामायणको कालनिरूपणबारे विद्वान्हरूबीच मतैक्य हुन सक्ने अवस्था देखिँदैन । रामायण र महाभारतको रचनाकाल निर्धारण गर्न त गाह्रो परिरहेका बेला रामायणकालबारे निर्क्योल हुनु अझ कठिन छ । अधिकांश हिन्दू शास्त्रहरूको काल निर्धारणबारे आफ्नो अनुमान पेस गर्ने पाण्डुरंग वामन काणेजस्ता उद्भट संस्कृतविद् पनि रामायण र महाभारतको रचनाकालबारे चाहिँ मौनप्रायः छन् । उत्तर भारतमा विभिन्न साम्राज्यहरूको उत्थान तथा पतन भएकाले पुरातात्त्विक अन्वेषणमार्फत रामायणको ऐतिहासिकता अथवा त्यस समयको भूगोलको छिनोफानो हुन सक्ने अवस्था पनि छैन । यही कुरा महसुस गरेर विभिन्न विद्वान्हरूले वाल्मीकि रामायणको पठन र विपठनकै आधारमा रामायणको ऐतिहासिकताबारे आफ्नो मत राख्दै आएका छन् ।

हिन्दूहरूमाझ प्रचलित युगचक्रको अवधारणालाई आधार मान्ने हो भने रामको कथा त्रेतायुगको घटना हो । रामायण पनि त्यतिबेलै लेखिएको हो । रामायण लेखिएको लामो समयपछि द्वापार युगमा आएर महाभारत लेखिएको विश्वास गरिन्छ । तर, यी दुई ग्रन्थहरूको मिहिन पठन गर्नेहरूमध्ये धेरैले महाभारतलाई रामायणभन्दा अघिको ग्रन्थ ठहर्‍याएका छन् । महाभारत सर्सर्ती पढ्दा त्यतिबेला पशुपालनको प्रधान्य थियो भन्ने देखिन्छ । इन्द्रप्रस्थ र विराट राज्यमा रहँदा अर्जुनले गोहरण रोकेको, पाण्डवहरू वनवासमा छँदा कौरवहरू घोषयात्रामा निस्किएकोजस्ता पशुपालनसँग सम्बन्धित विवरण महाभारतमा प्रशस्तै छन् । रामायणमा चाहिँ कृषिसम्बन्धी विवरण बढी छन् । सीताको उत्पत्ति नै हलो जोत्दा भएको हो । हलोले खेतमा पार्ने डोब अर्थात् सीता शब्दबाटै जनकनन्दिनीको नामकरण भएको हो । पशुपालनपछि मात्रै संसार कृषि युगमा प्रवेश गरेको हो । यस अर्थमा पनि रामायणभन्दा महाभारत पूर्ववर्ती हो ।

रोमिला थापरले पनि महाभारत र रामायणमा वर्णित नगरहरूको भूगोललाई आधार मानेर महाभारतकाललाई रामायणकालभन्दा पूर्ववर्ती ठहर्‍याएकी छन् । महाभारतको हस्तिनापुर भारतको उत्तरपश्चिममा छ । द्वारका समुद्रमा डुबेपछि त्यहाँका स्त्री र खरखजाना लिएर हस्तिनापुरतिर हिँडेका अर्जुनको टोलीमाथि पञ्चनद अर्थात् अहिलेको पन्जाब क्षेत्रमा बस्ने अभिरहरूले हमला गरेको उल्लेख पनि महाभारत (मौसलपर्व, ७।५९) मा छ । रामायणमा वर्णित अयोध्या त्योभन्दा निकै पूर्वतिर पर्छ । भारतीय उपमहाद्वीपमा आर्यहरू पश्चिमबाट पूर्वतिर फैलिएका हुन् । उत्तर भारतको पूर्वी भेगमा आर्यहरूको आवाद पछि बसेकाले अयोध्याभन्दा हस्तिनापुरको कथा प्राचीन हो भन्ने थापरको मत छ । थापरको मतप्रति सहमति जनाउँदै वेन्डी डोनिगरले महाभारतलाई रामायणभन्दा प्राचीन सिद्ध गर्ने क्रममा वैदिक ढाँचाका यज्ञअनुष्ठान र वैदिक देवताहरूको उल्लेख महाभारतमा बढी भएको बताएकी छन् । महाभारतका विभिन्न सन्दर्भमा वर्णन गरिएका कथाहरू ब्राह्मण ग्रन्थमा वर्णित कथाबाट बढी प्रभावित रहेको तथ्यलाई पनि उनले यही मेसोमा उल्लेख गरेकी छन् ।

तर, डोनिगरको मत दोषमुक्त छैन । उनले महाभारत र रामायण दुवैमा वैदिक राज्यको भन्दा मौर्य साम्राज्यको प्रभाव बढ्ता झल्किएको उल्लेख गरेकी छन् । तर, वास्तविकता अर्कै छ । महाभारतमा सम्राट् कहलिन राजाले राजसुय यज्ञ गर्नुपर्थ्यो । त्यसप्रति सहमत नहुने राजाहरूलाई युद्धमा पराजित गरी तीबाट कुत असुल्नुपर्थ्यो । इन्द्रप्रस्थका राजा छँदा युधिष्ठिरले पनि राजसुय यज्ञ गराएका थिए । पराजित राजवंशलाई उनीहरूका राज्यबाट उच्छेद गर्ने र अर्को राज्यको भूमि हत्याउने काम महाभारतकालका सम्राट्हरूले गर्दैन थिए । इरावती कर्वेका अनुसार, बौद्धकालमा आएर राजाहरूमध्येका श्रेष्ठलाई सम्राट् मान्ने महाभारतकालीन चलन अन्त्य भयो । सम्राट्ले आफूलाई अन्य राजाहरूको अधिपति मान्ने प्रचलन त्यसपछि मात्रै सुरु भएको हो । पराजित राज्यको भूमि हत्याउँदै विशाल साम्राज्य निर्माण गर्ने चलनले मौर्य साम्राज्यको उदयपछि तीव्रता पाएको हो ।

कथाको ढाँचा

माथिका विवरणले पुरातात्त्विक अन्वेषण र मूलपाठको अध्ययनमार्फत रामायणको रचनाकाल निरूपण गर्नॅ असम्भवप्रायः छ भन्ने देखाएको छ । यस्तो अवस्थामा त्यसभन्दा अझ अघि बढेर रामायणमा वर्णित पात्रहरूको जन्मथलो निर्क्योल गर्न अग्रसर हुनु लहडबाजी प्रतीत हुन्छ ।

यहाँनेर रामायणमा वर्णित विवरण इतिहास हो अथवा कविको फगत कल्पना भनी चर्चा गर्नु प्रासंगिक हुन्छ । कथाको ढाँचाका आधारमा अमूक ग्रन्थ कल्पना हो अथवा यथार्थ भनी मत राख्ने प्रचलन पनि छ । यस्तो शैली झट्ट हेर्दा युक्तिसंगत देखिन्छ । यस्तै शैली पछ्याएर आफ्नो मत राख्ने विद्वान्मध्येमा पर्छिन्, कर्वे । उनको मतअनुसार, रामायण कल्पनामा आधारित फगत काव्य हो ।

विगतको भारतबारे अध्ययन गर्ने परम्पराको एउटा धारलाई पछ्याउँदै उनले महाभारतलाई इतिहास र रामायणलाई काव्य भनेकी छन् । उनका अनुसार, रामायण आदर्श पात्रहरूको विरुदावली हो, जुन संस्कृत साहित्यको प्रचलित ढाँचाअनुरूप रचिएको छ । यसका प्रमुख पात्र राम आदर्श पुरुष हुन् । सीताचाहिँ आदर्श नारी हुन् । रामायणमा आदर्श भाइ अर्थात् भरत र लक्ष्मणबारे उल्लेख छ । आदर्श सेवकका रूपमा त्यहाँ हनुमान छन् । आदर्श मित्रका रूपमा जटायु छन् । जटायु दशरथका मित्र हुन्छन् । अपहृत सीतालाई रावणको नियन्त्रणबाट मुक्त गर्न खोज्दा मारिन्छन् । आदर्श देश र आदर्श प्रजाको विवरण पनि रायमाणमा प्रशस्तै छ । यतिसम्म कि यसको खलनायक रावण पनि आदर्शवान छन् । उनले सीताको अपहरण गर्छन्, परन्तु बलात्कार गर्दैनन् । जबकि अपहृत स्त्रीलाई निर्बिघ्न भोग गर्न त्यतिबेलाको परिवेशले पुरुषलाई छुट दिएको थियो । अपहृत स्त्रीलाई यौनदासी बनाएर राख्ने चलनबारे पुराना संस्कृत ग्रन्थहरूमा प्रशस्तै उल्लेख छन् । यसका अतिरिक्त पाण्डित्यको कसीमा पनि रावण श्रेष्ठ हुन्छन्, जसकारण मृत्युको संघारमा पुगेका उनीबाट शिक्षा लिन भनेर रामले लक्ष्मणलाई पठाउँछन् । पात्र र परिवेश सबै आदर्शमय भएको त्यस्तो अवस्था कल्पनामा मात्र सम्भव हुन्छ, यथार्थमा होइन भन्ने कर्वेको सपाट मत छ ।

फेरि रामायणको कथा जीवन्त र वास्तविक प्रतीत हुँदैन । सीताको स्वयंवरपछि उनका माइतीबारे कतै उल्लेख भएको पाइँदैन । अयोध्या, वन अथवा वाल्मीकि आश्रममा उनलाई भेट्न भनेर माइती पक्षका कोही आउँदैनन्, जुन अपत्यारिलो छ । लंकासँग युद्ध हुँदा रामले अयोध्याका सैनिकको नभई बाँदर, भालु आदिको सहयोग लिन्छन् । त्यत्रो ठूलो युद्ध हुँदा अयोध्या अथवा जनकपुरको प्रसंग कतै आउँदैन । यसले पनि रामायण कल्पनामा आधारित काव्य हो भनी पुष्टि गर्ने कर्वेको मत छ ।

संस्कृत काव्यको प्रचलित पटकथामा नायक र नायिकाको विछोड हुन्छ । बीचमा उनीहरूबीच आफ्नो प्रेमलाई लिएर आशंका उत्पन्न हुन्छ । त्यस्तो आशंका निर्मूल भए पनि अन्ततः प्रेमको जित हुन्छ । कालिदासको ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ को प्रसंग झिक्दै कर्वेले संस्कृत साहित्यको कथाको प्रचलित ढाँचासँग रामायणको ढाँचा मिल्दोजुल्दो रहेको बताएकी छन् । सीताको परित्यागसम्बन्धी रामायणको प्रसंगलाई भने उनले प्रक्षिप्त ठहर गरेकी छन् ।

मानिस गुण र दोष दुवैले युक्त प्राणी हो । तर, रामायणका सत्पात्रहरूको व्यक्तित्वमा कुनै खोट देखाइएको छैन । महाभारतमा भने सबै पात्रहरू गुणदोषले युक्त छन् । त्यहाँ आदर्शवान कोही पनि छैनन् । महाभारतले सबैभन्दा बढ्ता महिमामण्डन गरेका पात्र वासुदेव कृष्ण हुन् । तर, उनको खोट देखाउनमा पनि महाभारतकारले कुनै कसर बाँकी राखेका छैनन् । युधिष्ठिरको राजसुय यज्ञमा शिशुपालले उनीमाथि लगाएको आक्षेपको शृङ्खला यसकै एउटा उदाहरण हो । पाण्डवहरूले कृष्णको अग्रपूजा गर्न खोजेपछि आक्रोशित हुँदै शिशुपालले ‘नपुंसकको बिहे गरिदिनु र अन्धोलाई अनुहार देखाउनु उसको उपहास गर्नु भएजस्तै राज्यविहीन (राजा बन्न नसकेको) यस व्यक्ति (कृष्ण) लाई राजाजस्तै सम्मान दिनु पनि विडम्बनापूर्ण छ’ भनेका छन् (उद्योगपर्व, ३७।२९) । कृष्णले जीवनमा गरेका एक–एक गल्तीको विवरण शिशुपालले पेस गरेका छन् । कृष्णलाई ऋत्विज, आचार्य, राजा केही पनि नभएको व्यक्ति, छली र स्त्रीहन्ता भनी प्रमाणसहित आक्षेप लगाएका छन् । गदायुद्धमा भीमले जाँघमुनि प्रहार गरेर धराशायी बनाएका दुर्योधनले पनि कृष्णलाई ‘अनार्य’ भन्दै (शल्यपर्व, ६१।३८) लाञ्छना लगाएका छन् ।

यथार्थमा स्वैरकल्पनाको लेप लगाउने संस्कृत साहित्यको प्रवृत्तिलाई ख्याल गर्दै महाभारतका प्रक्षिप्त विवरणलाई पन्छाउने हो भने यसका घटनाक्रम वास्तविक र जीवन्त छन् । त्यसैले आधुनिक अनुसन्धाताले महाभारतमा वर्णित विवरणलाई ऐतिहासिक प्रमाणका रूपमा लिने गरेका छन् । नेपाली सन्दर्भकै उदाहरण दिने हो भने दिवाकर आचार्यको किताब ‘नीपजन र नेपाल : एउटा छोटो आद्य–इतिहास’ लाई लिन सकिन्छ । यसमा महाभारतसहित वायु, हरिवंश, विष्णु, मत्स्यलगायत तुलनात्मक हिसाबले पुराना पुराणहरूमा उल्लिखित नीप वंशको विवरणलाई होसियारीका साथ परिशीलन गरेर दक्षिण पाञ्चालबाट भागी पहाडतिर छिरेका नीपवंशीहरूबाटै ‘नेपाल’ शब्दको व्युत्पत्ति भएको प्रस्तवना गरिएको छ । यस्ता प्रकृतिका अनुसन्धानमा रामायणलाई प्रायः उद्धृत गर्ने गरेको पाइँदैन ।

कति उपयुक्त ?

रामायणमा वर्णित ठाउँहरूबारे आजसम्म भएका ‘निर्क्योल’ हरू निर्विवादित र वैज्ञानिक छैनन् । अयोध्या मात्र होइन, नेपालकै जनकपुर पनि दरिलो प्रमाणको टेकोमा अडिएको छैन । यसको ‘प्रामाणिकता’ फगत किंवदन्तीमा आधारित छ । राम र सीताले आफ्ना सन्याशी भक्तहरूलाई सपना अथवा तन्द्रमा आएर ‘तिमी अहिले बसिरहेको ठाउँ पावन जनकपुरधाम हो’ भनेको भरमा अहिलेको जनकपुर सीताको जन्मभूमि कहलिएको हो भन्ने जनविश्वास छ ।

रामायणको ऐतिहासिकता नै संदिग्ध रहेको अवस्थामा यसका पात्रहरूको जन्मथलोलाई लिएर हुने हानथाप प्राज्ञिक दृष्टिले अर्थहीन छ । रामायणमा वर्णन गरिएका भूगोल अहिले कुन ठाउँमा छन् भन्ने विषयसँग भने राजनीतिक, मनोवैज्ञानिक, आर्थिक, संस्कृतिक, सामाजिकलगायत पक्ष गहिरोसँग जोडिएका छन् । पुरातत्त्वले ठोरीमा गर्ने अन्वेषणले राम जन्मभूमिबारे तथ्य पत्ता लगाउने सम्भावना किञ्चित छैन । त्यसबाट नेपालको इतिहास–संस्कृतिमाथि प्रकाश पार्ने पुरातात्त्विक सामग्रीहरू फेला पर्ने सम्भावनाचाहिँ प्रबल छ ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७७ ११:५१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×