कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मैलो कमिज : एक भयानक प्रश्‍न

मधेसमा बाढी आयो र हजारौं गरिबको उठिबास भयो। केही दिनपछि बाढीप्रभावित क्षेत्रको निरीक्षण गर्न हेलिकप्टर चढे र प्रधानमन्त्री आए । उनी एक गरिबलाई देखे र स्तब्ध भए ।
नयनराज पाण्डे

‘हाम्रा सम्माननीय प्रधानमन्त्री श्री दलबहादुर एकाएक बेपत्ता हुनुभयो ।’ सहरमा हल्ला फैलियो र त्यो ‘हल्ला’ खबर बनेर फैलिँदैफैलिँदै सीमान्त गाउँको म रहेको मुकामसम्म पनि आइपुग्यो । मुलुक र मुलुकवासी कसैले पनि त्यो खबरमाथि विश्वास गरेनन् । मलाई पनि विश्वास भएन । तर, अन्तत: त्यो खबर सत्य सावित भयो । प्रधानमन्त्री साँच्चिकै हराएका रहेछन् ।

खबरमा भनिएअनुसार, अघिल्लो मध्यरातसम्म उनी केही कागजातहरूमा हस्ताक्षर गरेर सुतेका थिए । बिहान भने उनी आफ्नो ओछ्यानमै थिएनन् । उनी आफ्नो कार्यालयमा पनि फेला परेनन् र महलजस्तो सरकारी निवासमा पनि । उनको चस्मा उनकै कार्यालयको टेबलमै फेला पर्‍यो । उनको मोबाइल उनले प्रयोग गर्ने बाथरुममा फेला पर्‍यो । उनले लगाउने गरेको नक्कली दाँत उनको सरकारी निवासको डाइनिङ टेबलमै फेला पर्‍यो । उनको नाडीघडी उनकै कार्यालयको ड्रयरमा फेला पर्‍यो । उनको जुत्ता निवासको ढोकैमा फेला पर्‍यो । उनको हातमा ज्योतिषहरूले धारण गर्न दिएका मुगा, रुबी र नीलमका औंठीहरू उनको बेडरुमकै साइड टेबलमा फेला पर्‍यो । उनको कलम, सिगार केस र ह्विस्की राख्ने हिप फ्लास्क पनि निर्धारित ठाउँमै फेला परे । प्रधानमन्त्रीको चरित्र, आनीबानी र उनको रवाफिलो व्यक्तित्व जनाउने सबै सामग्रीहरू फेला परे । तर, प्रधानमन्त्री कतै फेला परेनन् । मुलुकले प्रश्न गर्न थाल्यो, ‘प्रधानमन्त्री हुन् कि तोरीको गोदाममा हराएको आलपिन ?’

केही महिनाअघि प्रधानमन्त्रीको मुटुमा पेसमेकर राखिएको थियो । जीवनपर्यन्त मुटुमै भइरहनुपर्ने त्यो पेसमेकर उनकै कुर्सीमा टिकटिक गरिरहेको थियो । यो सबैलाई तर्साउने खालको दृश्य थियो । के कसैले प्रधानमन्त्रीको हत्या गरेर उनको मुटुबाट पेसमेकर झिकेर थपक्क कुर्सीमा राखिदिएको थियो ? या बेपत्ता हुनुुअघि प्रधानमन्त्री आफैँले आफ्नो मुटु खोतलेर पेसमेकर झिकेर त्यहाँ राखेका थिए ?

दुवै कुरा कहालीलाग्दा थिए । तर, सबैभन्दा कहालीलाग्दो कुरा त उनी गायब हुनु नै थियो । त्यो पनि बिनासूचना । कुनै उपप्रधानमन्त्रीलाई कार्यकारी अख्तियारीसमेत नदिई ।

हजारौं सुराकी परिचालित भए । तर, कसैले पनि प्रधानमन्त्रीबारे कुनै सुराक फेला पार्न सकेन । मुलुकको गुप्तचर संयन्त्र पूरै मजाक सावित भएको थियो ।

तर, मुलुकलाई थाहा नभएको कुरा मलाई थाहा छ । प्रधानमन्त्री कहाँ बेपत्ता भए भन्ने कुराको म पूरा जानकार छु । म उनका बारेमा तपाईंलाई पूरै सूचना दिन सक्छु । तर, त्यसभन्दा पहिले तपाईंले मेरो यो एकालाप ध्यानपूर्वक पढ्नुपर्छ ।

मेरो सर्त यही हो— मलाई पढ्नुस् । मलाई बुझ्नुस् । र, हराएका प्रधानमन्त्रीलाई फेला पार्नुस् ।

***

मानिस सामाजिक प्राणी हो । यो कुरा प्राथमिक कक्षादेखि नै तपाईंहरूले पढ्दै आउनुभएको हो । तपाईंका मातापिताले पनि यही पढ्नुभयो र तपाईंका सन्ततिहरू पनि त्यही घोक्दै छन् । विद्वान्हरूले आजपर्यन्त यही पढाइरहेका छन् । पढाइरहेका पनि के भन्नु, रटाइरहेका छन् । के उनीहरूलाई मानिसहरू असामाजिक भइदेलान् भन्ने शङ्का छ ? कतै उनीहरूलाई मानिस सामाजिक प्राणी हो भन्ने कुरामा नै संशय त छैन ?

मलाई भने संशय छ ।

मलाई संशय भएर के हुन्छ ? यो असामाजिक संसारमा मेरो सोच र संवेदनाको के अर्थ ? म किलोमा झुन्डिएको मैलो न मैलो कमिज न हुँ । मेरो अस्तित्व के ? मेरो हैसियत के ? मेरा बाहुलाका कुहिनाहरूमा प्वाल परेका छन् । कलरमा मयलको थुप्रो छ । मबाट हरदम पसिनाको अमिलो गन्ध आइरहन्छ । मैले आफ्नो वास्तविक रङ र स्वरूप गुमाइसकेको छु । मलाई तपाईं जति जीर्ण र फोहोर कल्पना गर्नुहुन्छ, मेरो यो एकालाप पढ्न तपाईंलाई त्यति नै मजा आउनेछ । यो एकालापको सफलता तपाईंको कल्पनाशीलतामा निर्भर छ । तर, म ग्यारेन्टी गर्छु, मेरो एकालापले तपाईंलाई त्यति नै मजा दिनेछ, जति मजा तपाईंहरूलाई कफी खाँदै गरिब पात्रका कथाहरू पढ्दा आउने गर्छ ।

आउनुस्, कथाको मजा लिनुस् र एकान्तमा बौद्धिक मैथुन गर्नुस् ।

***

मेरो एकालापको सुरुआत म केही थान प्रश्नहरूबाट गर्न चाहन्छु ।

के तपाईंलाई आफ्नो प्रधानमन्त्रीले कुन ब्रान्डको लुगा लगाउनुहुन्छ भन्ने थाहा छ ? हुन त यो कुरा तपाईंलाई थाहा हुन पनि सक्छ । किनभने प्रधानमन्त्री सुत्ने पलङ, उनका जुत्ता र उनका घडीहरूको मूल्य बेलाबेलामा समाचार बन्ने गरेका छन् । तर, मेरो अर्को प्रश्नको जवाफ भने तपाईंलाई पक्कै थाहा छैन । प्रश्न हो— जब प्रधानमन्त्रीका लुगाहरू पुराना हुन्छन्, ती लुगाहरू कहाँ जान्छन् ?

एकाधबाहेक हामीले त्यस्ता कुनै महान् प्रधानमन्त्री पाएका छैनौं, जसको पोसाक संग्रहालयमा सुरक्षित गर्नलायक हुन्छ । त्यसैले मेरो लुगासम्बन्धी यो प्रश्नले तपाईंको दिमाग (यदि कतै बन्धकी राख्नुभएको छैन या त्यसमा ताल्चा लगाउनुभएको छैन भने) एक छिनका लागि भए पनि रन्थनिएको हुनुपर्छ ।

हुने–खानेहरूले आफ्ना लुगाहरू पुराना भएपछि घरेलु कामदार या तिनका आफन्तलाई दिने गर्छन् । केहीले बाढीपहिरोका बेला सुकुम्बासी या मुसहरजस्ता बस्तीका गरिबहरूका लागि दान दिने गर्छन् । प्रधानमन्त्रीले आफ्नो पुरानो लुगा त्यसरी दान दिन्छन्/दिन्नन्, तपाईंलाई पक्कै पनि थाहा छैन । प्रधानमन्त्रीले लगाउने कमिज, पाइन्ट, गन्जी या कट्टुको नियति के हुन्छ ? उनको मोजाको भविष्य के हुन्छ ? जाडोमा उनले लगाउने पन्जा पुरानो भएपछि कता जान्छ ? उनका पुराना टोपी, टाई र मफलरहरू अहिले कहाँ छन् ? उनले स्नान गरिसकेपछि प्रयोग गर्ने टवेल या उनले पसिना या नाक पुछ्ने हाते रुमालहरू अहिले कुन हालतमा कहाँ छन् ? के यी प्रश्नहरू कहिल्यै तपाईंको दिमागमा उम्रिएका छन् ? पक्कै छैनन् । अब सोच्न थाल्नुस् । किनभने मेरोजस्तै ती पाइन्ट, गन्जी, कट्टु या रुमालहरूको पनि कुनै कथा हुन सक्छ । तिनका पनि खुसी र व्यथाहरू हुन सक्छन् । तिनले पनि कतै कसैलाई मैलेजस्तै आफ्नो कहानी या एकालाप सुनाइरहेका हुन सक्छन् ।

***

म कुनै बेला प्रधानमन्त्रीले लगाउने कमिज थिएँ । हुने–खानेहरू एउटै लुगा धेरैपटक लगाइरहँदैनन् । तिनले चाँडोचाँडो नयाँ लुगा किन्छन् । अझ प्रधानमन्त्रीका लुगाका लागि त राज्यले बजेट नै छुट्याएको हुन सक्छ । यस्तै ल्याप्स हुनै लागेको बजेटबाट असार मसान्तमा प्रधानमन्त्रीका सहयोगीहरूले हतारहतार कुनै सानदार मलको महँगो पसलबाट मलाई किनेर ल्याएका थिए । मेरो मूल्य कति हो, मलाई थाहा छैन । तर, प्रधानमन्त्रीका लागि भनेपछि मेरो वास्तविक मूल्यमा साहुले थप मूल्य जोड्यो । प्रधानमन्त्रीका सहयोगीले त्यसमा आफ्नो कमिसन थपे । यसरी म मूल्यवान भएर प्रधानमन्त्री निवासमा छिरें ।

मेरा केही महिना आराममा बिते । मलाई गर्मी या जाडो भएन । म कहिल्यै पसिनाले निथ्रुक्क भइनँ । मलाई त्यतिबेला चरम गर्वको आभास भएको थियो । किनभने म प्रधानमन्त्रीको हरेक चिन्तन र चिन्तामा सामेल थिएँ । म सत्ता टिकाउने उनका षड्यन्त्रहरूमा सामेल थिएँ । म उनका कतिपय तोकहरूमा सामेल थिएँ । उनले गरेका हस्ताक्षरहरूमा सामेल थिएँ । उनका नजिकका आफन्तहरूलाई ठेक्कापट्टा दिलाउने उनको मनसाय र आदेशमा पनि सामेल थिएँ । म उनले माफियाहरूसित गरेका लेनदेन र वार्तालापहरूमा सामेल थिएँ । म उनले देश र जनतासित गरेका कपटपूर्ण वाचाहरूमा सामेल थिएँ ।

त्यहीबेला देशमा फैलिएको थियो एउटा अज्ञात रोग । कतिले देउता रिसाएकाले त्यो रोग फैलिएको हो भन्थे । कतिले त्यो रोगलाई मान्छेसित प्रकृतिले लिइरहेको प्रतिशोध ठान्थे । रोगको कारण र निवारणबारे वैज्ञानिकहरू अलमलमा थिए । बुद्धिजीवीहरू रोगमा राजनीति, अर्थशास्त्र र समाजशास्त्र मिसमास पारेर टेलिभिजनका पर्दामा बहस गर्न थालेका थिए ।

घाम उदाउँथ्यो । बत्ती पनि बल्थ्यो । तर, पनि त्यो अँध्यारो समय थियो । मान्छेका मनभित्रका उज्यालाहरू निभेका थिए । देश पूरै मौन थियो । मान्छेसितै डराइरहेका थिए मान्छेहरू । आफन्तसितै सशंकित भइरहेका थिए मान्छेहरू । रोकिएका थिए सुख र आनन्दका वार्तालापहरू । बन्द थिए मित्रहरूबीचका ठट्टाहरू । प्रेमी र प्रेमिकाहरूबीचको भेटघाट बन्द भएको थियो । मान्छेहरूले लिन छाडेका थिए आमाबाबुको आशीर्वाद । चुम्बनहरू हराएका थिए । स्पर्शहरू वर्जित भएका थिए । प्रजनन अंगहरूमा धमाधम ताल्चा लाग्न थालेका थिए । मान्छे अज्ञात रोगको भयले आत्तिएको थियो । ऐनामा आफ्नै प्रतिविम्बसित पनि तर्सिन थालेको थियो मान्छे । ठान्थ्यो, उसकै रूप धरेर कोही उसको घरमा जीवाणुु र विषाणुसहित प्रवेश गरेको छ । मान्छेका यात्राशील पाइलाहरू घरको संघारभित्र रोकिएका थिए । उसले आफूलाई माया गर्नेहरूलाई नै घरमा प्रवेश निषेध गरेको थियो । उसलाई हावामा शत्रुहरू ओहोरदोहोर गरिरहेको आभास भइरहेको थियो । उसले टेक्ने जमिन र उसले हेर्ने आकाशप्रति ऊ सशंकित थियो । यतिखेर मान्छे श्रृष्टिको सर्वाधिक दु:खी प्राणी सावित भएको थियो ।

यस्तोमा एक दिन कुनै सहयोगीले प्रधानमन्त्रीलाई भनिदियो, ‘यो रोग पोसाकबाट पनि सर्छ । त्यसैले यो बेला पुराना पोसाकहरूको प्रयोग उपयुक्त छैन ।’

मलाई तत्काल प्रधानमन्त्रीले आफ्नो शरीरबाट उतारे । गन्जी, कट्टु र मोजा पनि फुकाले । सहयोगीले पन्जा लगाएको हातले हामीहरूलाई बडो उपेक्षापूर्वक एउटा पोलिथिनको झोलामा कोच्यो । अर्को सहयोगीले प्रधानमन्त्री निवासको फोहोर थुपार्ने ठाउँमा राखिदियो । अर्को दिन नगरपालिकाको गाडी आयो । एउटाले हामीलाई कन्टेनरमा थन्क्यायो । हामी सबै आत्तियौं । आफ्नो समयको सबैभन्दा शक्तिशाली मानिसको सुगन्धित वदनबाट एकाएक उत्रिएर एउटा भयावह फोहोर संसारमा प्रवेश गर्नुपर्दा म दु:खी भइसकेको थिएँ । डम्पिङसाइटमै पुगेपछि त मेरो होसै हरायो ।

होस खुल्दा म मधेसको एक गरिब मजदुरको शरीरमा थिएँ ।

देशबाट अज्ञात रोगको भय हटिसकेको थियो । तर, प्रधानमन्त्री साविककै महलमा बिराजमान थिए र नयाँ कमिजमा ठाँटिएर माफियाका नाइकेहरूसित नयाँ ठेक्कापट्टाको कमिसन तय गरिरहेका थिए । उनी उसैगरी जनघाती निर्णयहरूमा तोक लगाइरहेका थिए । उसैगरी दमनका आदेश दिइरहेका थिए र उसैगरी जनताको मजाक उडाइरहेका थिए ।

म भने यतिन्जेलसम्म मैलो न मैलो भइसकेको थिएँ । ठाउँठाउँमा उध्रिइ र च्यातिइसकेको थिएँ । मैले आफ्नो वास्तविक पहिचान गुमाइसकेको थिएँ । तर, पहिचानको बहसको वातावरण कुण्ठित भइरहेको समयमा मैले मेरो पहिचानको मुद्दा उठोस् भन्ने कामना पनि राखिनँ । बस्, मैले सोच्न थालें, राजधानीको आलिसान महलमा बिराजमान प्रधानमन्त्रीको शरीरबाट उत्रिएर म टाढाको मधेसको एउटा गरिब श्रमिकको शरीरमा कसरी बस्न आइपुगें ! उसले कहाँ पायो मलाई ? मैले प्रधानमन्त्रीको सुकोमल देहदेखि गरिबको जीर्ण शरीरसम्मको यात्रा कसरी तय गरें ? जवाफ थिएन ।

तर, मैले अनुमान लगाएँ ।

सम्भवत: डम्पिङसाइटमा फोहोर उधिन्ने केटाकेटीहरूले मलाई फेला पारे । यसो नियाले । तिनीहरूको पातलो शरीरमा म फिट हुने कुरै भएन । उनीहरूले मलाई धोइपखाली गरे र कमिजको खाँचो परेको अर्को कुनै गरिबलाई बेचिदिए । पाएको पैसाले केहीले चुरोट खाए, केहीले चाउचाउ । सम्भवत: केही दिन त्यो गरिबले मलाई लगायो पनि । तर, उसको शरीरमा ब्रान्डेड कमिज देखेर कुनै कलेजनिरको चियापसलमा चिया खाँदै गरेका केही विद्यार्थी भाइबैनीहरूले उसलाई उल्लीबिल्ली पारे । अपमानबोधका कारणले उसले डेरामा पुगेर मलाई फुकाल्यो । साँझ धोइपखाली गरेर अर्को दिन उसले मलाई काठमाडौंको न्युरोडको सेकेन्ड ह्यान्ड लुगाहरूलाई नयाँ बनाएर बेच्ने एउटा साहुलाई सुम्पियो । सम्भवत: त्यसपछि म केही दिन उसकै फुटपाथ पसलमा लुगाहरूको डंगुरमा यता र उता भइरहें । सायद एक दिन एक जना सरकारी कर्मचारी सपरिवार न्युरोडमा किनमेलमा आए । उनीहरूले नजिकैको ब्रान्डेड पसलबाट आफ्ना लागि, श्रीमती र छोराछोरीका लागि महँगा लुगाहरू किने । तर, उनको घरमा एक वृद्ध पिता पनि थिए र त्यो दिन बाबुको मुख हेर्ने दिन पनि थियो । उनले मलाई रोजे र घर पुगेर पितालाई लगाइदिएर फोटो पनि खिचे । उनले साँझसम्म सामाजिक सञ्जालमा त्यो फोटोबारे आएका प्रतिक्रियाका हिसाबकिताब गर्दै बसे ।

सम्भवत: त्यहीताका मधेसमा बाढी आयो र हजारौं गरिबहरूको उठिबास भयो । उनीहरू बेघर भए । उनीहरूसित खाने कुुरा भएन । लगाउने लुगा पनि भएन । वृद्ध पितालाई दया लाग्यो र उनले मलाई लुगा संकलन गर्न आएको एक टोलीलाई सुम्पिदिए । यतिन्जेल म बेहोसीमै थिएँ । होसमा आउँदा भने म बाढीपीडित एक गरिब श्रमिकको शरीरमा थिएँ ।

केही दिनपछि बाढीप्रभावित क्षेत्रको निरीक्षण गर्न हेलिकप्टर चढेर प्रधानमन्त्री आए । उनले बाढीपीडितहरूलाई चिउरा, चाउचाउ र चियापत्तिका पाकेटहरू पनि बाँडे । बाँड्दाबाँड्दै प्रधानमन्त्री एक जना गरिबलाई देखेर जिल्ल परे । स्तब्ध भए । होइन, उनी गरिबलाई देखेर स्तब्ध भएका थिएनन् । किनभने गरिबीसित उनी परिचित छन् । उनीजस्ता पात्रहरूकै कारण गरिबी देशमा संस्थागत भएको भन्ने विषयमा उनी जानकार थिए । उनी स्तब्ध त मलाई देखेर भएका थिए । किनभने कुनै बेला उनैले पहिरिएको कमिज एउटा नयाँ देहसहित ठिंग उनका सामु उभिएको थियो ।

जसरी गरिब एउटा प्रश्न हो । जसरी भोको मान्छेको आँखा एउटा प्रश्न हो । त्यसरी नै मैलो कमिज पनि एउटा खतरनाक प्रश्न हो । सम्भवत: प्रधानमन्त्री त्यही प्रश्नसित आत्तिएका थिए । म मैलो भएकाले प्रधानमन्त्रीले मलाई अँगालो हाल्न सकेनन् । मप्रति आत्मीयता प्रकट गर्न पनि सकेनन् । उनलाई आफ्नै आत्मा या आफ्नै अतीतको कुनै प्रतिकृति हेरिरहेको आभास भएको थियो सायद । त्यो आभासले उनलाई बिसन्चो गर्‍यो । उनलाई ज्वरो आयो ।

***

लामै समयसम्म प्रधानमन्त्री बिरामी भए भन्ने कुरा मुलुकसँगै मैले पनि थाहा पाएँ । उनी ज्वरोमै बर्बराउन थालेका थिए रे १ सम्भवत: उनी बेलाबेला मलाई सम्झन्थे र झनै आत्तिन्थे । उनले अरू कसैलाई आफ्नो समस्या बताउन पनि सकेका थिएनन् । कुनै बेला उनैले सगर्व धारण गरेको उनकै कमिज अहिले एउटा गरिब र भोको मान्छेको शरीरमा टाँस्सिएको छ । यो त उनकै लागि पनि लज्जाको विषय थियो । त्यस्तो विषय अरूलाई भनेर कसरी सार्वजनिक गर्नु ? त्यही कारणले उनको रोग झन्झन् बल्झिएको हुनुपर्छ र उनी झन्झन् कमजोर बन्दै गएको हुनुपर्छ ।

तर, यति नै कारणले उनी हराइहाल्नुपर्ने त थिएन । अचम्मको कुरा त के भने, उच्च सुरक्षा सतर्कता अपनाइने उनको सरकारी महलमा उनी बेपत्ता भएको कसैले चालै पाएन । तर, यसो भनिहाल्न पनि मिल्दैन । उनी सुटुक्क गेटबाट निस्कँदा एउटा भुस्याहा कुुकुरले त उनलाई देखेकै थियो । तर, कसैले उसको बयान लिएन । नत्र कुकुरले भन्ने थियो, ‘प्रधानमन्त्री पूरै नाङ्गो त हुुनहुन्थेन । उहाँले कट्टु लगाउनुभएको थियो । उहाँको खुट्टामा मोजा पनि थियो । शरीरमा कमिज पो थिएन, शिरमा टोपी त थियो । उहाँको गलामा मफलर पनि थियो र हातमा पन्जा पनि । गेटबाट निस्केको केहीबेरसम्म त मैले उहाँको शरीर पनि देखेकै हुँ  । तर, केही क्षणमै सडकमा उहाँको शरीर हरायो र उहाँको टोपी, मफलर, कट्टु र मोजा मात्र हिँडिरहेको थियो ।’

***

एक दिन मलाई धारण गरिरहेको शरीरले एउटा दलदलमा केही चलायमान वस्तु भास्सिँदै गरेको देख्यो । उसले दलदलबाट त्यो वस्तुलाई निकाल्यो । हेर्दा मान्छेकै जस्तो आकृति त देखिन्थ्यो । तर, त्यो आकृतिभित्र मान्छे थिएन । बस् माथि टोपी थियो, घाँटीमा मफलर थियो, अलिक तल कट्टु र अझै तल मोजा थियो ।

उसले हिलो र मैलोमा लतपतिएको त्यो आकृतिलाई घरसम्म ल्याउन आवश्यक ठानेन । किनभने त्यो देह र आत्माबिनाको आकृति थियो । तर, मलाई धारण गरेको त्यो मनुवा दयालु थियो । उसले आफ्नो कछाड फुकाल्यो र त्यसैले त्यो मैलो र अमूर्त आकृतिलाई छोपिदियो । त्यो उसले मानवजस्तै देखिने आकृतिका लागि गर्न सक्ने सबैभन्दा उच्च सम्मान थियो ।

यो सबै दृश्य मैले देखेकै हुँ । कुनै बेला म उनको देहसित अभ्यस्त थिएँ । त्यसैले त्यो आकृति प्रधानमन्त्रीकै हो भन्ने पनि मलाई थाहा थियो । तर, म कमिज न हुँ । कमिजले कसरी बोल्छ ? कमिजले के बोल्छ ? त्यसमाथि मैलो न मैलो कमिज ! मैलो मान्छेको कुरा नपत्याउने समाजमा मैलो कमिजको कुरा झन् कसले पत्याउने ?

***

अचानक हराएका प्रधानमन्त्री उसरी नै अचानक फेरि प्रधानमन्त्री निवासमा देखापरे । उनको शरीरभरि हिलो लागेको थियो । उनको हुलिया देखेर सबै चकित भए । सहयोगीहरूले उनलाई फेरि नयाँ टोपी, नयाँ मफलर, नयाँ गन्जी, नयाँ कमिज, नयाँ कट्टु र नयाँ पाइन्ट लगाइदिए । चिकित्सकहरूले फेरि उनको मुटुमा पेसमेकर राखिदिए । निर्जीव देखिएका प्रधानमन्त्री फेरि चलायमान देखिए । सिंहदरबारमा एक प्रेस कन्फ्रेन्स गरेर हराएका प्रधानमन्त्रीलाई सार्वजनिक गरियो ।

राति प्रधानमन्त्री निवासमा आतिसबाजी गरियो ।

त्यो हर्षोल्लास रातभरि मात्र कायम रह्यो ।

बिहान भने फेरि अर्को अप्रिय खबर सार्वजनिक भइहाल्यो, ‘प्रधानमन्त्री आफ्नै निवासमा मैलो न मैलो कछाडमा झुन्डिएको अवस्थामा फेला पर्नुभयो ।’

पोस्टमार्टम रिपोर्ट आयो । रिपोर्टमा लेखिएको थियो, ‘प्रधानमन्त्रीको आकृतिभित्र उहाँको देह नै थिएन । आत्मा पनि थिएन ।’

पूरै राज्यसंयन्त्र कछाडको मालिकको खोजीमा लाग्यो । अन्तत: मलाई धारण गरेको देह गिरफ्तार भयो । न्यायालयले उसलाई मृत्युदण्डको घोषणा गर्‍यो । कछाड नभएकाले उसको तल्लो अंग नग्न अवस्थामा थियो । उसले आफूलाई झुन्ड्याउन आएकाहरूसित भन्यो, ‘जब म तल नांगै छु भने माथि किन ढाक्ने मैले ?’

त्यसैले आफूले सूलीमा झुन्डिनुअघि मभित्रको गरिब देहले मलाई आफूबाट अलग्यायो र नजिकैको किलोमा झुन्ड्याइदियो ।

म झुन्डिएको किलोबाट पूरै मुलुक देखिन्छ । मुलुकको पूरै राजनीति पनि देखिन्छ । प्रधानमन्त्रीका नयाँ पोसाकहरू पनि देखिन्छन् । नयाँ पोसाकका प्रधानमन्त्रीहरू पनि देखिन्छन् । मैले नदेखेको र नबुझेको एउटै कुरा छ– प्रधानमन्त्रीका पुराना पोसाकहरू कहाँ गायब हुन्छन् ? प्रकाशित : असार २७, २०७७ १०:०२

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हामी बाँच्न चाहेको सहर

वरिपरि रूखहरू हुन्, रंगीचंगी फूूलहरू हुन् । नजिकै पोखरी होस् । त्यस घरका बालबालिकाहरूलाई कस्तो लाग्दो हो ? त्यसो भए राष्ट्रपतिले झैँ सफा कार्पेटमा बस्ने, रंगीचंगी फूूलहरू हेर्ने, चाहेको बेला सफा चौरमा टहल्ने, आवश्यकता आम नागरिकलाई छ कि छैन ?
घिमिरे युवराज

उनीहरूलाई नसुन, सुरुमा उनीहरूले सुरक्षा दिएजस्तो गर्छन्, तर उनीहरूले बन्दी बनाउँछन् ।  तिनीहरू तिम्रा सबैभन्दा ठूला शत्रु हुन् । तिनीहरूले तिमीलाई डर देखाउँछन् र, खालीपनमा बाँच्न बाध्य गराउँछन् । –रुमी

बाँच्नु भनेको कति हो ? सास फेरिरहनु भनेको बाँचेको लक्षण हो ? कुनकुन इन्द्रिय वा अंगहरू कति चलाएपछि बाँचेको मानिन्छ ? बचाउने नाममा कतिपय पुँजीवादी देशहरूले रुमीको कविता सम्झाउने गरी मानिसहरूलाई डर देखाए र बन्दी बनाए । नेपाल देशमा पनि त्यस्तै भयो । ८० दिनसम्म देशभरि सरकारी प्रहरीको मोटरसाइकल साइरन बज्यो र खबरदारीको सरकारी माइक पनि घन्कियो । सबै मानिसलाई घरभित्रै बस्न उर्दी गरियो । उनीहरू हाम्रो सुरक्षा गर्न आएका हुन् भन्ने ठान्यौँ र हामीले उनीहरूको कुरा सुन्यौँ । हामीलाई घरभित्र थुन्नका लागि उनीहरूले डर देखाएका थिए । खासमा त्यो उपाय थिएन, शासनको सहजता मात्रै थियो । उतिखेर हामीले सोचेनौँ, शासकले भनेजसरी नै नागरिकहरू कति दिनसम्म बाँच्न सक्छन् ? यस देशका शासकले भने, ‘बाँच्नु नै सबैभन्दा ठूलो कुरा हो, यतिखेर अधिकार र स्वतन्त्रता खोज्ने बेला होइन । त्यसैले घरभित्रै बस र बाँच ।’ पूरै सहर खाली गरेर खुला सडकमा उत्सव मनाउँदै हिँडेका शासकहरूले सोचेनन्, यसरी बन्दी जीवन बाँच्नका लागि नागरिकको आधारभूत आवश्यकता के–के हुन्छ ?

केही साताअघि यस देशका प्रधानमन्त्रीले संसद्मा कड्किँदै भने, ‘राष्ट्रपतिको कार्यालयमा नयाँ कार्पेट हाल्दा रिस गर्ने ? राष्ट्रपति कार्यालय वरिपरिका बगैँचा हरेक दिन गोडमेल हुन्छ । सरसफाइ हुन्छ । यस्तो संकटको बेलामा फूल गोडेर बसेको छ सरकार भन्ने ? यो त नियमित काम हो कर्मचारीको । राष्ट्रपतिले भनेर गर्ने हो र ?’ प्रमको विचारलाई समर्थन गर्दै दुई तिहाइ ताली पररर गर्‍यो ।

त्यसो भए बुद्धनगरको कुनै घरमा लकडाउनमा २ महिनासम्म थुनिएका मानिसले आफू बसेको घरको झ्यालबाट हेर्दा ठूलो चौर देखे भने के होला ? अझ त्यो चौर सफा होस् । वरिपरि रूखहरू हुन्, रंगीचंगी फूूलहरू हुन् । नजिकै पोखरी होस् । त्यस घरका बालबालिकाहरूलाई कस्तो लाग्दो हो ? त्यसो भए राष्ट्रपतिले झैँ सफा कार्पेटमा बस्ने, रंगीचंगी फूूलहरू हेर्ने, चाहेको बेला सफा चौरमा टहल्ने, आवश्यकता आम नागरिकलाई छ कि छैन ? नागरिक जीवनका लागि स्वच्छ पर्यावरण ठूलो आवश्यकता हो । त्यसो भए टौदह, गहनापोखरी वा नागपोखरी सिरुटारमा पनि हुनुपर्छ । राष्ट्रपति कार्यालयको जस्तो बगैँचा विराटनगरमा पनि हुनुपर्छ । तर, पुराना शासकलाई तिनका दरबारबाट धपाएर नयाँ शासक छिरेपछि उही पुराना शासकझैँ विलासी जीवन बिताएर जनताको करमाथि मनोमानी गरेपछि लोकतन्त्रको हत्या हुन्छ ।

तर, राष्ट्रपति कार्यालयको चौर र फूलबारी सिँगार्न हरेक वर्ष बजेट छुट्याउने सरकारले यस देशको समग्र पर्यावरणमा कति बजेट छुट्याएको छ ? बजेटको कुरा छोडौँ, सरकारको नीति तथा कार्यक्रममा पर्यावरण शब्दको अर्थ कहाँ अटाएको छ ? राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूका कार्यालय र निवासअघि खासमा किन पार्क, चौर, फूूलबारी र पोखरी चाहिन्छ ? त्यसो भए आम मानिसहरू बस्ने बस्तीहरूमा पार्क, चौर, फूूलबारी र पोखरी किन चाहिँदैन ?

नेपालगन्ज, गुलरिया, राजापुर, महेन्द्रनगर, डोटी, बुटवाल, जनकपुर वा प्रमकै निर्वाचन क्षेत्र दमकको बीचमा राष्ट्रपति कार्यालयकै जस्तो, सिंहदरबारकै जस्तो वा शीतलनिवासकै जस्तो चौर, फूूलबारी वा पार्क भैदिएको भए यसले आम मानिसको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा कस्तो असर गथ्र्यो होला ? आज कोभिड–१९ को बहानामा निम्त्याइएको लकडाउन र नागरिक दबाबमा लकडाउन खुकुलो भएपछि पनि भौतिक दूरी कायम गरेर दैनिक जीवन चलाउनुपर्ने चुनौतीका बीच यस नगरको कुरूप पर्यावरण निकै दोषी छ । नागरिक स्वास्थ्यको सन्दर्भमा अस्पताल र औषधिको मात्रै कुरा होइन पूरै देशको पर्यावरण ठूलो समस्या हो ।

एकातिर ज्यालादारी गरेर जीवन चलाउनुपर्ने मजदुर ठूलो संकटमा छन् । त्यस्तै त्रासदी खान पाइरहेकाको लगालग आत्महत्या हो । घरभित्र हुने यौन र अन्य किसिमको हिंसा हो । सम्झँदै कहाली लाग्ने कुरा छ । अपांगता भएका मानिस छन् । वृद्धवृद्धा छन् । विशेष किसिमका बिरामी छन् । ४ महिनादेखि स्कुल नगएर घरमा थुनिएका विद्यार्थी छन् । यी सबैको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने बस्तीको पर्यावरणमा यस नगरले वा कुनै पनि नगरले के भूमिका खेलेको छ ? यदि सास फेरेकोलाई बाँचेको मानिन्छ भने यस नगरमा सहज रूपमा सास फेर्ने खुला ठाउँ खोजिरहेको छु म— एउटा बालकका लागि, वृद्धका लागि, अशक्तका लागि वा आम मानिसका लागि । तर, बातानुकूलित सरकारी घरहरूमा सत्तासीन शासकहरूले यस्तै सुविधा नागरिकहरूलाई पनि चाहिन्छ भन्ने कहिल्यै सोचेनन् ।

अर्थमन्त्रीले गरेको यस वर्षको बजेट भाषणअनुसार, राष्ट्रपति कार्यालयका लागि छुट्याइएको एक वर्षको बजेट हो १६ करोड २१ लाख र उपराष्ट्रपति कार्यालयका लागि ५ करोड २९ लाख । यो गरिब देशको प्रधानमन्त्री कार्यालयका लागि छुट्याइएको बजेट सुन्दा एउटा आम नागरिक मूच्र्छा पर्न सक्छ । त्यो बजेट हो ४ अर्ब २८ करोड ८५ लाख । यी सबै पैसा जनताले तिरेको करबाट त्यहाँसम्म पुग्ने हो । तर, यस किसिमको गुनासोको प्रतिक्रिया वर्तमान प्रधानमन्त्रीबाट कस्तो आउन सक्छ भनेर सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ । एउटा उदाहरण छ । केही वर्षअघि बीबीसी नेपाली सेवामा एक पत्रकारले तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालसँग अन्तर्वार्ता लिँदाको एउटा प्रश्न थियो, ‘तपाईंले सर्वहारा वर्गका लागि जनयुद्ध लडेको भन्नुभयो । ठूलो संघर्ष गरेर पनि आउनुभयो । तर, आज आफैँ अति विलासी बन्नुभयो भनिन्छ नि ?’ उत्तरमा पुष्पकमलले भनेका थिए, ‘कस्तो विलासिता ? के अब म नाङ्गै हिँड्नु ?’ सत्तामा पुगेपछि नेताहरूले त्यस हदसम्मको विलासिता र नाङ्गै बस्नुबीचको दूरी कति फराकिलो हुन्छ नै बिर्सिसकेका हुने रहेछन् । बीचको सामान्य जीवन तिनका लागि बाँकी नरहने रहेछ । स्वस्थ पर्यावरणको प्रक्रिया लामो छ । तर, आम नागरिकको आधारभूत आवश्यकतालाई सबैभन्दा बेवास्ता गरिएको छ । आज यो संकटको बेला ध्वस्त पर्यावरण झन् प्रस्ट देखिन्छ । बाटोघाटो, टोल, नगरको सफाइ र फोहोर व्यवस्थापनको बिजोग छ

सरकार क्षमा चाहन्छु, म लकडाउनमा कहिल्यै घरमै बन्दी भइनँ । यस्तो अव्यवस्थित नगरका हामी लकडाउनकै कारणले आर्थिक संकटमा त पर्छौँ नै । झन्झन् शरीर बिगार्दै जान्छौँ । मानसिक रोगी हुँदै जान्छौँ । शरीर र मस्तिष्कको हितका लागि लकडाउनको पहिलो दिनदेखिनै म घरनजिकका डाँडाकाँडा हिँड्न थालेँ । कीर्तिपुरको सेतोदरबारदेखि भक्तपुर दरबार स्क्वायरबीचका दक्षिणपट्टि पर्ने अधिकांश डाँडा हिँडी भ्याएँ । यो सौभाग्य सबैलाई प्राप्त हुँदैन । लकडाउनकै बीचमा हामीले टोलका युवा मिलेर खाली जग्गामा ब्याडमिन्टन कोर्ट बनायौँ । घर बन्न बाँकी पानी जमेको जमिनमा एक ट्रक माटो पुरेर बनाएको सानो ठाउँ लकडाउन खुल्नेबित्तिकै अचम्मसँग प्रयोग भयो । टोलका ३, ४ वर्षमाथिका बाबुनानीहरू खेल्ने ठाउँ बन्यो । आमाहरू नै छोराछोरी लिएर आउन थाले । त्यसपछि झन् महसुस भयो, फूूलबारी भएको चौर राष्ट्रपतिलाई भन्दा यी मसिना नानीबाबुहरूलाई चाहिएको छ । सहरको साँघुरो कोठा र २ आना जग्गाको पर्खालभित्र थुनिएका सुत्केरी आमाहरूलाई चाहिएको छ । लकडाउनका कारण पहिलेभन्दा झन् बढी भान्साकोठामा थुनिन बाध्य महिलालाई चाहिएको छ । हामी एउटा समस्या समाधानको कुरा गरिरहँदा अरू सारा समस्यालाई भुलिरहेका छौँ, जसले कालान्तरमा झन् ठूलो समस्या निम्त्याउनेछ ।

ब्रिटिस शासकहरूले आफ्ना स्वशासित देशहरूमा जसरी बस्ती बसाए, त्यो एउटा नमुना थियो । अहिले पनि भारतका धेरै सहरको कलात्मक परिकल्पना र निर्माण नमुना बनेको छ । ब्रिटिस शासनमा बनेका बर्माका धेरै सहर साँच्चै सुन्दर र व्यवस्थित छन् । हामी युरोप र अमेरिकाका सहरको कलात्मकताको कुरा गरेर अघाउँदैनौँ । काठमाडौं उपत्यकाको बस्ती बस्नुको पनि रोचक कथा छ । मन्दिर र ढुंगेधाराको निर्माण, चोक र खुला पटांगिनीको निर्माण । मञ्जुश्रीले चोभारको डाँडा काटेर बस्ती बसाएको भनिएको यस उर्वर भूमिमा लिच्छवि वंशीहरूले पशुपतिनाथको मन्दिर दिएर गए । मल्ल शासनकाललाई कलाको उर्वर समय मानिन्छ । मूर्तिकला, प्रस्तरकला, साहित्य र रंगमञ्च मल्ल राजाहरूको समयमा सम्पन्न मानिन्छ । शासकहरूको विलासिता अनि रहरले ती ऐतिहासिक कलाकृति र स्थानको निर्माण भयो । उनीहरूले केही थान पोखरी र ढुंगेधारा दिए । जस्तो कि राजा प्रताप मल्लले पुत्रशोक बिर्साउन रानीको नाममा पोखरी बनाइदिए । भीमसेन थापाले धरहरा बनाए । वा मिथिला क्षेत्रमा आम नागरिकहरूले सयौँ पोखरी खनेर छाडे ।

निश्चित योजनाबाट बसेको उतिखेरको बस्तीलाई पुग्ने ढुंगेधारा, खुला चोक र बाटाघाटा थिए । आज बस्ती तन्किएर काठमाडौं उपत्यका घरहरूले भरियो । खुला चौरहरू झन् खुम्चिए । नगरका रूखहरू काटिए । ढुंगेधाराहरू सुके । नगरको आधारभूत आवश्यकता के हो नबुझी नगरपालिका बन्यो । हामी यस्तो नगर सभ्यतामा आइपुग्यौँ, घरसँगै आँगन वा बगैँचा नहुने भयो । घरको छतमा पानी ट्याङ्की राख्नैपर्ने भयो । भान्सा र शौचालयमा धारा जोड्नैपर्ने भयो । तर, पानीचाहिँ अझै बाल्टी र गाग्रीमा थापेर चलाउनुपर्ने भयो । विद्युत् लाइन छँदाछँदै सोलार र चार्ज ब्याट्रीमा खर्च भयो । सिमेन्ट र इँटाले बनेका घरहरू हुँदैमा कुनै बस्ती नगर वा सहरमा परिणत हुँदैन । नगर वा सहरका अति आवश्यक पूर्वाधार र पर्यावरण हुन्छन् । हामी त्यही पूर्वाधार र पर्यावरण नभएको बस्तीमा शासकहरूले भने जसरी बाँच्ने कोसिस गरिरहेका छौँ । यो यही ‘आधुनिक’ सहर हो, जहाँ ग्यास चुलो र सिलिन्डरमा लगानी गरेर पनि कुनै बेला खाना पकाउन दाउरा खोज्दै हिँडेका थियौँ । ‘अर्बान इकोलोजी एन इन्ट्रोडक्सन’ नामको किताबमा इयान डग्लस र फिलिप जेम्सले लेखेका छन्, ‘उन्नत नगरको पर्यावरणले त्यहाँ बस्ने मानिसहरूको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्य राम्रो बनाउन विशेष भूमिका हुन्छ ।’

सहर वा नगरझैं गाउँको पर्यावरणलाई पनि ध्यान दिइएको भए गाउँका विद्यालय निकै सुध्रिन्थे । प्राय: सरकारी विद्यालयसँग जमिन प्रशस्त छ । तर, विद्यार्थीलाई सिर्जनात्मक बनाउने वा उत्प्रेरित गर्ने भौतिक पूर्वाधार छैनन् । विद्यालय परिसर फोहोर र कलाहीन छन् । विद्यालयको कलात्मक र स्वच्छ परिसरले विद्यार्थीको सिर्जनशीलता अनि स्वस्थ जीवनमा गतिलो भूमिका खेल्ने थियो । कम पुँजीका निजी विद्यालयहरू अत्यन्तै साँघुरो पर्खालभित्र विद्यार्थी कोच्न बाध्य छन् । पर्यावरण र सिर्जनात्मकताभन्दा कसरी कम खर्चमा धेरै नाफा गर्ने भन्ने स्वार्थ तिनमा जोडिएको छ । हरेक सार्वजनिक ठाउँका लागि चाहिने व्यवस्थित पर्यावरण र खुला ठाउँ कुनै प्राकृतिक विपत्ति, भूकम्प वा कोरोना भाइरसले निम्त्याएको व्यक्तिव्यक्तिबीच भौतिक दूरी कायम गर्नुपर्ने स्थितिका लागि अपरिहार्य हो ।

अपरेसन थिएटरमा गीत सुन्न चाहने प्रधानमन्त्री पाएका नागरिक हौँ हामी । उनी कविताप्रेमी र नाटकप्रेमी पनि हुन् । ताक परे उनी नाट्यकलाबारे नलजाई भाषण दिन सक्छन् । तर, मेरो चासो आम मानिससम्म स्वस्थ पर्यावरणसँगै कला कसरी पुग्छ भन्ने हो । प्रधानमन्त्रीको अपरेसन थिएटरमा झैँ के कोरोना क्वारेन्टाइनमा पनि नर्सहरूले गीत बजाइदिन्छन् ? हप्तौँ हिँडेर घर पुग्नुअघि क्वारेन्टाइनमा राखिएका मानिसको मानसिक स्वास्थ्यका लागि हामी कस्तो वातावरण सिर्जना गरिरहेका छौँ ? साँच्चै व्यवस्थित क्वारेन्टाइन सेन्टर भइदिएको भए, त्यहाँ राम्रो शौचालय, स्वस्थ खानाको व्यवस्था हुन्थ्यो । भौतिक दूरी कायम गर्दै चित्रकारहरू क्वारेन्टाइनमा बसेका मानिसका लागि चित्र कोरिरहेका हुन्थे होला । संगीतकार संगीत गरिरहेका हुन्थे होला । यो आर्थिक अभावले निम्त्याएको समस्या होइन । मात्र सोच र उदारताको अभाव हो । सरकारी सुविधामा बसेकाहरूको विलासिताको रोग हो ।

यस वर्षको भाषा एकेडेमीको बजेट १२ करोड २९ लाख छ । संगीत तथा नाटक एकेडेमीका लागि ६ करोड १ लाख छ । त्यसैगरी ललितकला एकेडमीका लागि ४ करोड ८ लाख छ । नेपालमा कोरोना संक्रमण चैतको सुरु दिनदेखि नै देखिएपछि देशभरि कलाका गतिविधि रोकिए । त्यसैले यी तीनै एकेडेमीहरूमा अघिल्लै वर्षको बजेट बाँकी छ । त्यो पैसा आम मानिसलाई कला र पर्यावरणसँग जोड्ने काममा खर्च गर्न सकिन्थ्यो । अझै सकिन्छ ।

म कल्पना गर्छु, घरबाट शिल्पी थिएटर जाँदै गर्दा मैले कोटेश्वर, तीनकुने, सिनामंगल वा बत्तीसपुतलीमा मूर्तिकारको कलात्मक काम देखेँ भने ममा कस्तो असर पर्ला ? भौतिक दूरी कायम गरेरै चित्रकारहरू, संगीतकर्मीहरू, नाट्यकर्मीहरूलाई एकेडेमीहरूले डबली र चोकमा ल्याउन सक्छन् । करोडौँ बजेट बोकेर बसेका एकेडेमी वा विकास बोर्डले आम मानिसमा उत्साह भर्न धेरै काम गर्न सक्छन् । चित्र, रंगमञ्च, संगीत, साहित्य र फिल्मको वैकल्पिक प्रयोगबाट मानिसलाई ऊर्जा दिन सकिन्छ । साधन–स्रोतका हिसाबले निजी नाट्य संस्था, स्वतन्त्र संगीतकर्मी, निजी प्रकाशन गृहभन्दा धेरै ठूलो काम एकेडेमीले गर्न सक्थे । नगरको पर्यावरण र आधुनिक कलाले आम नागरिकमा नयाँ तरंग ल्याउन सक्थ्यो । जस्तो कि मेरो छिमेकमा एक हप्ताअघि सुत्केरी भएकी संगीता शर्मा राष्ट्रपतिको सुन्दर बगैँचामा साँझ बच्चा बोकेर टहलिरहेको कल्पना गर्छु । विद्यालय बन्द भएर घरमै थुनिएका दर्जनौं बालबालिका टुँडिखेलमा खेलेको कल्पना गर्छु । मेरा टोलका वृद्धवृद्धाले पाटन दरबार स्क्वायरको डबली वरिपरि छुट्टाछुट्टै बसेर संगीत सुनेको वा नाटक हेरेको कल्पना गर्छु । तर, यस सहरमा एउटा मात्रै टुँडिखेल छ । थोरै मात्र डबली छन् । पार्क र फूलबारी छँदै छैनन् । ती खुला आकाशमुनि गरिने सिर्जनात्मक गतिविधि देशैभरि मृतावस्थामा छ । अस्वस्थ पर्यावरणले मानिस विचलित भएका छन् । यस्तो अवस्थामा पनि शासकहरू नागरिकलाई नबोल र नसोच, घरमै बस र बाँच भन्छन् । आम मानिसमा बाँच्नु र मर्नुको भेदका लागि उदयप्रकाशको उही चर्चित कविता सम्झन्छु । ‘मरना’ शीर्षकको त्यस कविताले भन्छ—

आदमी

मरने के बाद

कुछ नहीँ सोचता ।

आदमी मरने के बाद

कुछ नहीं बोलता ।

कुछ नहीं सोचने

और कुछ नहीं बोलने पर

आदमी

मर जाता है ।

प्रकाशित : असार २०, २०७७ १४:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×