हाकिमको अफर

लकडाउनमा घरभित्रै बसिरहँदा इन्टरनेट प्रयोग गर्नेको संख्या बढेको छ । इन्टरनेटबाट हुने अपराधमा पनि वृद्धि भएको छ ।
सविता आचार्य

लकडाउनमा सामाजिक सञ्जालमार्फत मानिसहरू यौनिक हिंसामा परेर मनोवैज्ञानिक त्रासमा रहनुपरेको अवस्थामाथि यो लेख केन्द्रित छ । लेखको सुरुमा केही प्रतिनिधि घटना उल्लेख गर्दै, तथ्यांक विश्लेषणसाथ यो लेखको तर्क छ, लकडाउनमा घरभित्रै बसिरहँदा इन्टरनेट प्रयोग गर्नेको संख्या बढेको छ ।

र, इन्टरनेटको माध्यमबाट हुने अपराध या भनौं जोखिम पनि उत्तिकै बढेको छ । त्यसबाट विशेषत: हाम्रा घरका किशोरकिशोरी बढी असुरक्षित रहेकाले सतर्क हुन जरुरी छ ।

घटना एक

सर : ‘लकडाउनमा घर गयौ कि यतै छौ ?’

ऊ : ‘छैन सर, जानै पाइएन ।’

सर : ‘अनि, कोको छौ त कोठामा ?’

ऊ : ‘बहिनी र म छौँ सर ।’

सर : ‘बहिनीलाई कतै साथीकोमा पठाउन मिल्दैन ?’

ऊ : ‘यस्तो बेलामा कहाँ पठाउनु !’

सर : ‘यसो कतै पठायौ भने म आउँथे तिम्रो कोठामा ।’

ऊ : ‘किन ?’

सर : ‘घरमा बूढीसँग बस्दाबस्दा बोर भैसक्यो, यसो तिमीसँग रोमान्स गर्न हुन्थ्यो । तिमी पनि त एक्लै छौ, के भयो र हामीबीचको कुरा त हो । यसो म्यानेज गर न म आउँछु नि ।’

स्क्रिनसटमा साथीले पठाएकी यो म्यासेज मैले दोहोर्‍याई–दोहोर्‍याई पढेँ । अनि, उसैलाई सम्झेँ । खासै मान्छेहरूसँग बोलचाल गर्न, घुलमिल हुन मन पराउँदिन ऊ । कामसँग मात्रै मतलब भएकी । अफिसको काम सक्यो, घर आयो, पढ्यो । उसको दैनिकी नै यही हो, मैले उसलाई चिनेदेखि ।

केही बेरपछि मैले उसलाई म्यासेजमै सोधें, ‘के भनिस् त त्यो मान्छेलाई ?’

‘के भन्नु नि, एकदमै डर लाग्यो मलाई । के भन्ने, के भन्ने दिमागमा केही आएन । अनि ब्लक गर्दिएँ !’

सोचेँ, ब्लक गर्नु मात्रै समस्याको समाधान कसरी हुन्थ्यो र !

उसको हाकिमको मेसेजले दिएको अर्थले एकाबिहानै मेरो मथिंगल हल्लाएको थियो । हाकिमको मेसेजको स्क्रिनसटसँगै उसले डराएको इमोजी पनि पठाएकी थिई । उसको डर यतिमै सीमित थिएन । एउटै अफिसमा काम गर्दा, अफिसको गाडीले घर पुर्‍याउन आएको समयमा त्यो मान्छेले उसको घर देखेको थियो । एकपल्ट होइन, दुईपल्ट होइन धेरैपल्ट । यही कुराले उसको मनबाट डर हट्न सकेको थिएन । मैले उसलाई सम्झाएँ, ‘बहिनीलाई कुरा सेयर गर् । फेरि यस्तै कुरा गर्‍यो भने पुलिसकोमा रिपोर्ट गर्नुपर्छ । नडरा म छु ।’ भरोसा दिलाएँ ।

तर, भरोसा दिलाउनु जतिको सजिलो थिएन भोग्नेलाई । मैले तारन्तार ऊसँग कुरा गरिरहेँ । त्यसको केही समयसम्म उसले फेसबुक र म्यासेन्जर बन्द गरी ।

घटना दुई

लकडाउन खुकुलो बनाउने/नबनाउने विषयमा बहस सुरु भइसकेपछिको कुरा हो । एक जना आफन्त बहिनीको म्यासेज आयो, ‘हेर्नु न दिदी कलेजको सिनियर दाइले यस्तो भन्छ मलाई ।’ म्यासेजको स्क्रिनसट पठाई बैनीले ।

‘यो लकडाउनले तिम्रोबारे अझ धेरै जान्ने मौका दियो । कलेजमा हुँदा तिमी राम्री लागे पनि भन्न सकेको थिइनँ । तर, आज भन्दै छु । तिमीसँग यसरी नै फेसबुकमा कुरा गर्दै–गर्दै यो लकडाउन खुल्दासम्म तिमीलाई आफ्नो बनाएर छोड्ने हो । अनि ... कुराहरू पनि ।’

केटाको म्यासेजमा खासै त्यस्तो नराम्रा कुराहरू त थिएनन् । उसलाई मन परेकी थिई त्यो बहिनी, त्यही भन्न खोजेको थियो, भन्यो । तर, बहिनीले प्रस्टसँग भनी, ‘तपाईँले मसँग यसरी कुरा गरेको मन पर्दैन । आइन्दा यसो नगर्नुहोला !’ यसो भन्दा पनि उसले मानेन ।

म्यासेज इग्नोर गर्न थालेपछि पनि तारन्तार म्यासेज गर्ने, भिडियो कल गर्ने, अरू थुप्रै चाहिने–नचाहिने कुरा गर्न थालेपछि आफूलाई एकदमै डिस्टर्व हुन थालेको र पछि बाध्य भएर उसलाई फेसबुकमा ब्लक नै गर्नुपरेको बैनीले बताई ।

बहिनीमा पनि घटना एकमा उल्लेख भएकी मेरी साथीमा भन्दा कम डर थिएन । पछि कलेज खुलेपछि केही पो गर्ने हो कि ? कतै केही नराम्रो पो हुने हो कि ? भन्ने त्रास थियो उसमा । होला, पछि उसले केही नगर्ला । तर, यही विषयले उसलाई मानसिक तनाव दिई नै रहेको थियो ।

‘नयाँ अकाउन्ट बनाएर पो म्यासेज गर्छ कि ? वा कतै मेरो नाममा फेक अकाउन्ट पो क्रियट गर्ने हो कि ? मेरा आफन्तलाई नै पो केही भन्ने हो कि ?’ बहिनीको मनमा यस्ता कुरा खेलिरहन्छन् ।

घटना तीन

९ कक्षामा पढ्दै गरेको छोरा अनलाइन गेम खेलेर तथा आफन्तहरूसँग गफिएर समय बिताएको र खुसी भएको देख्दा दिदी पनि मख्ख हुनुहुन्थ्यो । भर्खर–भर्खर घरमा इन्टरनेट जोडेको । त्यसमाथि छोराले नयाँ–नयाँ विषयबारे बताइरहँदा उहाँ रमाइलो मानेर सुन्नुहुन्थ्यो । तर, त्यो रमाइलो रमाइलोमै सीमित भएन । जब छोराले विदेशमा बस्ने अलि टाढाको आफन्तले पठाएको म्यासेज देखाएर रोयो तब उहाँ छाँगाबाट खस्नुभयो ! सामान्य संवादबाट सुरु भएको थियो उनीहरूको कुराकानी, ‘बाबु तिमीलाई नेपाल आउँदा यो ल्याइदिन्छु, तिमीलाई के मन पर्छ ?’

बच्चा अलि खुलेर बोल्न थालेपछि भने ती व्यक्तिले उनलाई अश्लील म्यासेज पठाउन सुरु गरिछन् । उनले प्रयोग गरेका संवाद कस्ता थिए, हामी सोच्न पनि सक्दैनौँ, भोग्नु त परैको कुरा !

कुरा हुँदाहुँदै एक दिन तिनले भनिछन्, ‘तिम्रो... देखाऊ न !’

पक्कै पनि तिमीसँग एकदमै मजा आउँछ... !’

...खै यहीँबाट भए पनि हेरौं न !

...फोनबाट पनि गर्न मिल्छ नि ! हुन त तिमी सानै छौ, तर यो बेला झन् मजा हुन्छ । ल हेर त मलाई, म सिकाउँछु कसरी मजा लिने !’

अनि, आफ्नो नग्न तस्बिर पठाइन् उनले । छोराले आत्तिएर आमालाई भनेपछि बल्ल घटनाबारे हल्लीखल्ली भयो ।

परिवारलाई यो कुराले धेरै समयसम्म बिथोलिरह्यो । छोरामा पनि डराउने/तर्सिनेजस्ता समस्या लामै समयसम्म रहिरह्यो ।

‘सुरुमै छोराले मोबाइल चलाएर रमाएको बेलै मैले ख्याल गरेको भए सायद उसले दुर्व्यवहार भोग्नु पर्दैनथ्यो । त्रुटि भयो १’ आफूलाई एकदमै पछुतो लागेको कुरा उहाँले मसँग भन्नुभएको थियो ।

***

यी तीन घटना त प्रतिनिधि मात्रै हुन् । लकडाउन सुरु भएसँगै यसरी दुर्व्यवहार भोग्ने धेरै बालबालिका र किशोरकिशोरी छन् । माथि उल्लेख भएका दोस्रो र तेस्रो घटनामा पनि दुर्व्यवहार भोग्ने किशोर–किशोरी नै हुन् ।

इन्टरनेट सेवाप्रदायक संघ इस्पानको तथ्यांकले देखाउँछ, लकडाउन सुरु भएसँगै नेपालमा इन्टरनेट प्रयोगकर्ताको संख्या ५० प्रतिशतले बढेको छ । यस हिसाबले हामी दैनिक कति समय इन्टरनेटमा बिताउँछौ होला त ? तर, त्यो समय आफ्ना लागि कत्तिको उपयोगी रह्यो भन्ने कुराको हेक्का भने सायदै राख्छौँ ।

चाइल्ड सेफ नेटले गरेको एक सर्वेक्षणलाई हेर्ने हो भने चारमध्ये एक जनाले दैनिक १० घण्टाभन्दा बढी इन्टरनेटको प्रयोग गर्छन्, जुन लकडाउनअघि र लकडाउन सुरु भएलगत्तैको समयभन्दा निकै धेरै हो । लकडाउनअघि झन्डै २७ प्रतिशतले दैनिक ४ देखि ६ घण्टा इन्टरनेट प्रयोग गर्दै आएका थिए भने लकडाउन सुरु भएसँगै दैनिक ४ देखि ६ घण्टा इन्टरनेट चलाउने झन्डै ३५ प्रतिशत पुगेका छन् ।

त्यसमध्ये १८ देखि २४ वर्ष उमेर समूहका पाँचमध्ये एक महिला र दसमध्ये एक पुरुषले घृणायुक्त बोली र यौनजन्य सामग्रीहरू फोटो, भिडियो र विभिन्न म्यासेज प्राप्त गर्ने गरेका छन् । सोही अध्ययनअनुसार महिला, बच्चाहरू र युवाले यौनजन्य फोटो, भिडियो र म्यासेजहरू पुरुषको तुलनामा धेरै प्राप्त गरिरहेका छन् । अझ चिन्ताको विषय त यो छ कि १२ वर्षभन्दा कम उमेरका बालिका र किशोरीले पनि इन्टरनेटको माध्यमबाट यौनजन्य सामग्री पाउने गरेका छन् ।

यसबाट प्रस्ट हुन्छ— लकडाउनमा इन्टरनेट प्रयोग बढ्दो छ । इन्टरनेटको माध्यमबाट हुने जोखिम पनि उत्तिकै बढेको छ । चाइल्ड सेफ नेटवर्कले लकडाउन सुरु भएलगत्तै गरेको अध्ययनअनुसार, सामाजिक सञ्जालमा पहिले साथी नभएका, अपरिचित व्यक्तिबाट आएका म्यासेज पढ्ने र उनीहरूसँग कुराकानीको सिलसिला २१.८ प्रतिशतले बढाएको देखिन्छ । यसरी कुरा गर्ने क्रममा १५ प्रतिशत व्यक्तिले घृणा, दुर्व्यवहारसहितका म्यासेज प्राप्त गर्ने गरेका छन् भने १४.५ प्रतिशतले त अपरिचित व्यक्ति, जोसँग उनीहरू समय बिताउनका लागि कुरा गरिरहेका हुन्छन् र उनीहरूबारे जानकार पनि हँुदैनन्, त्यस्ता व्यक्तिबाट यौनजन्य फोटो र भिडियो प्राप्त गर्ने गर्छन् ।

यही तथ्यांकबाट पनि प्रस्ट हुन्छ, हाम्रा आँखैअगाडि हाम्रा बालबालिका कति असुरक्षित छन् भन्ने । कहिलेकसो हामी आफैँलाई पनि थाहा हुँदैन, को मान्छे कसरी बोलिरहेको छ र उसको मनोदशा कस्तो छ भन्ने । हामीले कहिलेकाहीँ सामान्य भनेका कुरा असामान्य भइदिन्छन् । आफूले बेवास्ता गरेका विषयले नै हाम्रो जीवनमा दखल गरिरहेका हुन्छन् । हामी आफ्ना बालबालिकालाई एक छिन रमाएको छ, मोबाइलमा भुलेको छ भनेर छोडिरहेका हुन्छौं । तर, उनीहरूले कस्तो कुरा हेरिरहेका छन्, को मान्छेसँग कुरा गरिरहेका छन् भन्ने वास्ता गर्दैनौं । स–साना बालबालिका या किशोरावस्थामा प्रवेश गरेका किशोरकिशोरीका अभिभावकलाई इन्टरनेटबाट पनि मेरो नानीबाबुहरू यौन दुर्व्यवहारमा पर्न सक्छन् भन्ने थाहा नहुन सक्छ ।

तर, कतिपय अवस्थामा ‘सोसियल स्टिग्मा’ (सामाजिक कलंक) वा अन्य डरका कारण थाहा हुँदाहुँदै पनि हामी अञ्जानजस्तै बनिदिन्छौँ । कारण, एकै छिन भए पनि हामी सन्चोको सास फेर्न चाहन्छौँ । घरको, अफिसको अनि बच्चाको जिम्मेवारीले थिचिरहेको बेला उनीहरू भुलेको देखेर, ‘आ... भुलिराखून् एक छिन...’ भनेर छोडिदिन्छौँ । तर, मेरो बच्चाले कस्तो व्यक्तिसँग कुरा गर्दै छ, उनीहरूबीच के–कस्ता कुरा भएका छन्, मेरो बच्चाले चलाएको ब्राउजर सुरक्षित छ कि छैन या युट्युबमा हेरिरहेको भिडियो कस्तो खालको छ भन्ने बेवास्ता गर्छाैँ । त्यसैको परिणाम हामीले नसोचेको निस्किन सक्छ १ इन्टरनेटबाट हुने यस्ता दुर्व्यवहारविरुद्ध हाम्रो देशमा कानुन नभएको पनि होइन । तर, कतिपयलाई यसबारे थाहा छैन, जसले गर्दा आफूमाथि दुर्व्यवहार गर्ने व्यक्तिलाई सामाजिक सञ्जालमा ब्लक गर्नुको विकल्प हामीले देख्दैनौँ ।

जिल्ला सरकारी वकिल कार्यालय काठमाडौँका सहायक जिल्ला न्यायाधिवक्ता नुमराज खनालका अनुसार, ‘इन्टरनेटको माध्यमबाट जिस्क्याउने, हैरानी गर्ने, अपमान गर्ने वा अन्य कुनै किसिमको अमर्यादित कार्य गर्ने, गर्न लगाउने व्यक्तिलाई विद्युतीय कारोबार ऐन २०६३ को दफा ४७ अनुसार एक लाख जरिवाना वा पाँच वर्षसम्मको कैद वा दुवै सजाय हुन सक्ने व्यवस्था छ ।’ यसरी कसैले इन्टरनेटको माध्यमबाट अश्लील भिडियो, फोटोहरू पठाउने, अश्लील शब्दको प्रयोग गर्नेजस्ता क्रियाकलाप गर्ने गरेको खण्डमा काठमाडौं जिल्ला अदालतमा प्रमाणसहित उजुरी दिन सकिने व्यवस्था पनि रहेको खनालको भनाइ छ ।

आफ्ना बालबालिका सामाजिक सञ्जालमा रमाएको देखेर ढुक्क भई बस्ने समय छैन । या हामी पनि ‘नचिन्दैमा के भयो त बोलेपछि चिनजान भैहाल्छ नि ! भनेर चिन्दै नचिनेको मान्छेसँग सामाजिक सञ्जालमा बोलेर बस्ने समय छैन । बालबालिकामाथि हुने दुर्व्यवहारले उनीहरूलाई पछिसम्म पनि नकारात्मक असर पार्न सक्छ । एकोहोरो हुने, टोलाउने, परिवारका सदस्य, साथीभाइसँग घुलमिल हुन नसक्ने या नखोज्नेजस्ता समस्या देखापर्न सक्छन् । यति मात्रै नभएर उनीहरूमा दीर्घकालीन असर पनि पर्न सक्छ ।

त्यसैले इन्टरनेटको सही सदुपयोग कसरी गर्ने भन्नेबारे आफू र आफ्ना बालबालिका दुवैले बुझ्न–बुझाउन उत्तिकै आवश्यक छ । किनभने गलत नियत भएका व्यक्तिले संक्रमणकालीन समयलाई अवसरको रूपमा लिएका हुन सक्छन् । ती गलत मनसाय भएका व्यक्ति घरपरिवारभित्रै, छरछिमेकमा जता पनि हुन सक्छन् । सजग भैदिऊँ है ! प्रकाशित : असार २०, २०७७ १३:१५

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हामी बाँच्न चाहेको सहर

वरिपरि रूखहरू हुन्, रंगीचंगी फूूलहरू हुन् । नजिकै पोखरी होस् । त्यस घरका बालबालिकाहरूलाई कस्तो लाग्दो हो ? त्यसो भए राष्ट्रपतिले झैँ सफा कार्पेटमा बस्ने, रंगीचंगी फूूलहरू हेर्ने, चाहेको बेला सफा चौरमा टहल्ने, आवश्यकता आम नागरिकलाई छ कि छैन ?
घिमिरे युवराज

उनीहरूलाई नसुन, सुरुमा उनीहरूले सुरक्षा दिएजस्तो गर्छन्, तर उनीहरूले बन्दी बनाउँछन् ।  तिनीहरू तिम्रा सबैभन्दा ठूला शत्रु हुन् । तिनीहरूले तिमीलाई डर देखाउँछन् र, खालीपनमा बाँच्न बाध्य गराउँछन् । –रुमी

बाँच्नु भनेको कति हो ? सास फेरिरहनु भनेको बाँचेको लक्षण हो ? कुनकुन इन्द्रिय वा अंगहरू कति चलाएपछि बाँचेको मानिन्छ ? बचाउने नाममा कतिपय पुँजीवादी देशहरूले रुमीको कविता सम्झाउने गरी मानिसहरूलाई डर देखाए र बन्दी बनाए । नेपाल देशमा पनि त्यस्तै भयो । ८० दिनसम्म देशभरि सरकारी प्रहरीको मोटरसाइकल साइरन बज्यो र खबरदारीको सरकारी माइक पनि घन्कियो । सबै मानिसलाई घरभित्रै बस्न उर्दी गरियो । उनीहरू हाम्रो सुरक्षा गर्न आएका हुन् भन्ने ठान्यौँ र हामीले उनीहरूको कुरा सुन्यौँ । हामीलाई घरभित्र थुन्नका लागि उनीहरूले डर देखाएका थिए । खासमा त्यो उपाय थिएन, शासनको सहजता मात्रै थियो । उतिखेर हामीले सोचेनौँ, शासकले भनेजसरी नै नागरिकहरू कति दिनसम्म बाँच्न सक्छन् ? यस देशका शासकले भने, ‘बाँच्नु नै सबैभन्दा ठूलो कुरा हो, यतिखेर अधिकार र स्वतन्त्रता खोज्ने बेला होइन । त्यसैले घरभित्रै बस र बाँच ।’ पूरै सहर खाली गरेर खुला सडकमा उत्सव मनाउँदै हिँडेका शासकहरूले सोचेनन्, यसरी बन्दी जीवन बाँच्नका लागि नागरिकको आधारभूत आवश्यकता के–के हुन्छ ?

केही साताअघि यस देशका प्रधानमन्त्रीले संसद्मा कड्किँदै भने, ‘राष्ट्रपतिको कार्यालयमा नयाँ कार्पेट हाल्दा रिस गर्ने ? राष्ट्रपति कार्यालय वरिपरिका बगैँचा हरेक दिन गोडमेल हुन्छ । सरसफाइ हुन्छ । यस्तो संकटको बेलामा फूल गोडेर बसेको छ सरकार भन्ने ? यो त नियमित काम हो कर्मचारीको । राष्ट्रपतिले भनेर गर्ने हो र ?’ प्रमको विचारलाई समर्थन गर्दै दुई तिहाइ ताली पररर गर्‍यो ।

त्यसो भए बुद्धनगरको कुनै घरमा लकडाउनमा २ महिनासम्म थुनिएका मानिसले आफू बसेको घरको झ्यालबाट हेर्दा ठूलो चौर देखे भने के होला ? अझ त्यो चौर सफा होस् । वरिपरि रूखहरू हुन्, रंगीचंगी फूूलहरू हुन् । नजिकै पोखरी होस् । त्यस घरका बालबालिकाहरूलाई कस्तो लाग्दो हो ? त्यसो भए राष्ट्रपतिले झैँ सफा कार्पेटमा बस्ने, रंगीचंगी फूूलहरू हेर्ने, चाहेको बेला सफा चौरमा टहल्ने, आवश्यकता आम नागरिकलाई छ कि छैन ? नागरिक जीवनका लागि स्वच्छ पर्यावरण ठूलो आवश्यकता हो । त्यसो भए टौदह, गहनापोखरी वा नागपोखरी सिरुटारमा पनि हुनुपर्छ । राष्ट्रपति कार्यालयको जस्तो बगैँचा विराटनगरमा पनि हुनुपर्छ । तर, पुराना शासकलाई तिनका दरबारबाट धपाएर नयाँ शासक छिरेपछि उही पुराना शासकझैँ विलासी जीवन बिताएर जनताको करमाथि मनोमानी गरेपछि लोकतन्त्रको हत्या हुन्छ ।

तर, राष्ट्रपति कार्यालयको चौर र फूलबारी सिँगार्न हरेक वर्ष बजेट छुट्याउने सरकारले यस देशको समग्र पर्यावरणमा कति बजेट छुट्याएको छ ? बजेटको कुरा छोडौँ, सरकारको नीति तथा कार्यक्रममा पर्यावरण शब्दको अर्थ कहाँ अटाएको छ ? राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूका कार्यालय र निवासअघि खासमा किन पार्क, चौर, फूूलबारी र पोखरी चाहिन्छ ? त्यसो भए आम मानिसहरू बस्ने बस्तीहरूमा पार्क, चौर, फूूलबारी र पोखरी किन चाहिँदैन ?

नेपालगन्ज, गुलरिया, राजापुर, महेन्द्रनगर, डोटी, बुटवाल, जनकपुर वा प्रमकै निर्वाचन क्षेत्र दमकको बीचमा राष्ट्रपति कार्यालयकै जस्तो, सिंहदरबारकै जस्तो वा शीतलनिवासकै जस्तो चौर, फूूलबारी वा पार्क भैदिएको भए यसले आम मानिसको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा कस्तो असर गथ्र्यो होला ? आज कोभिड–१९ को बहानामा निम्त्याइएको लकडाउन र नागरिक दबाबमा लकडाउन खुकुलो भएपछि पनि भौतिक दूरी कायम गरेर दैनिक जीवन चलाउनुपर्ने चुनौतीका बीच यस नगरको कुरूप पर्यावरण निकै दोषी छ । नागरिक स्वास्थ्यको सन्दर्भमा अस्पताल र औषधिको मात्रै कुरा होइन पूरै देशको पर्यावरण ठूलो समस्या हो ।

एकातिर ज्यालादारी गरेर जीवन चलाउनुपर्ने मजदुर ठूलो संकटमा छन् । त्यस्तै त्रासदी खान पाइरहेकाको लगालग आत्महत्या हो । घरभित्र हुने यौन र अन्य किसिमको हिंसा हो । सम्झँदै कहाली लाग्ने कुरा छ । अपांगता भएका मानिस छन् । वृद्धवृद्धा छन् । विशेष किसिमका बिरामी छन् । ४ महिनादेखि स्कुल नगएर घरमा थुनिएका विद्यार्थी छन् । यी सबैको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने बस्तीको पर्यावरणमा यस नगरले वा कुनै पनि नगरले के भूमिका खेलेको छ ? यदि सास फेरेकोलाई बाँचेको मानिन्छ भने यस नगरमा सहज रूपमा सास फेर्ने खुला ठाउँ खोजिरहेको छु म— एउटा बालकका लागि, वृद्धका लागि, अशक्तका लागि वा आम मानिसका लागि । तर, बातानुकूलित सरकारी घरहरूमा सत्तासीन शासकहरूले यस्तै सुविधा नागरिकहरूलाई पनि चाहिन्छ भन्ने कहिल्यै सोचेनन् ।

अर्थमन्त्रीले गरेको यस वर्षको बजेट भाषणअनुसार, राष्ट्रपति कार्यालयका लागि छुट्याइएको एक वर्षको बजेट हो १६ करोड २१ लाख र उपराष्ट्रपति कार्यालयका लागि ५ करोड २९ लाख । यो गरिब देशको प्रधानमन्त्री कार्यालयका लागि छुट्याइएको बजेट सुन्दा एउटा आम नागरिक मूच्र्छा पर्न सक्छ । त्यो बजेट हो ४ अर्ब २८ करोड ८५ लाख । यी सबै पैसा जनताले तिरेको करबाट त्यहाँसम्म पुग्ने हो । तर, यस किसिमको गुनासोको प्रतिक्रिया वर्तमान प्रधानमन्त्रीबाट कस्तो आउन सक्छ भनेर सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ । एउटा उदाहरण छ । केही वर्षअघि बीबीसी नेपाली सेवामा एक पत्रकारले तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालसँग अन्तर्वार्ता लिँदाको एउटा प्रश्न थियो, ‘तपाईंले सर्वहारा वर्गका लागि जनयुद्ध लडेको भन्नुभयो । ठूलो संघर्ष गरेर पनि आउनुभयो । तर, आज आफैँ अति विलासी बन्नुभयो भनिन्छ नि ?’ उत्तरमा पुष्पकमलले भनेका थिए, ‘कस्तो विलासिता ? के अब म नाङ्गै हिँड्नु ?’ सत्तामा पुगेपछि नेताहरूले त्यस हदसम्मको विलासिता र नाङ्गै बस्नुबीचको दूरी कति फराकिलो हुन्छ नै बिर्सिसकेका हुने रहेछन् । बीचको सामान्य जीवन तिनका लागि बाँकी नरहने रहेछ । स्वस्थ पर्यावरणको प्रक्रिया लामो छ । तर, आम नागरिकको आधारभूत आवश्यकतालाई सबैभन्दा बेवास्ता गरिएको छ । आज यो संकटको बेला ध्वस्त पर्यावरण झन् प्रस्ट देखिन्छ । बाटोघाटो, टोल, नगरको सफाइ र फोहोर व्यवस्थापनको बिजोग छ

सरकार क्षमा चाहन्छु, म लकडाउनमा कहिल्यै घरमै बन्दी भइनँ । यस्तो अव्यवस्थित नगरका हामी लकडाउनकै कारणले आर्थिक संकटमा त पर्छौँ नै । झन्झन् शरीर बिगार्दै जान्छौँ । मानसिक रोगी हुँदै जान्छौँ । शरीर र मस्तिष्कको हितका लागि लकडाउनको पहिलो दिनदेखिनै म घरनजिकका डाँडाकाँडा हिँड्न थालेँ । कीर्तिपुरको सेतोदरबारदेखि भक्तपुर दरबार स्क्वायरबीचका दक्षिणपट्टि पर्ने अधिकांश डाँडा हिँडी भ्याएँ । यो सौभाग्य सबैलाई प्राप्त हुँदैन । लकडाउनकै बीचमा हामीले टोलका युवा मिलेर खाली जग्गामा ब्याडमिन्टन कोर्ट बनायौँ । घर बन्न बाँकी पानी जमेको जमिनमा एक ट्रक माटो पुरेर बनाएको सानो ठाउँ लकडाउन खुल्नेबित्तिकै अचम्मसँग प्रयोग भयो । टोलका ३, ४ वर्षमाथिका बाबुनानीहरू खेल्ने ठाउँ बन्यो । आमाहरू नै छोराछोरी लिएर आउन थाले । त्यसपछि झन् महसुस भयो, फूूलबारी भएको चौर राष्ट्रपतिलाई भन्दा यी मसिना नानीबाबुहरूलाई चाहिएको छ । सहरको साँघुरो कोठा र २ आना जग्गाको पर्खालभित्र थुनिएका सुत्केरी आमाहरूलाई चाहिएको छ । लकडाउनका कारण पहिलेभन्दा झन् बढी भान्साकोठामा थुनिन बाध्य महिलालाई चाहिएको छ । हामी एउटा समस्या समाधानको कुरा गरिरहँदा अरू सारा समस्यालाई भुलिरहेका छौँ, जसले कालान्तरमा झन् ठूलो समस्या निम्त्याउनेछ ।

ब्रिटिस शासकहरूले आफ्ना स्वशासित देशहरूमा जसरी बस्ती बसाए, त्यो एउटा नमुना थियो । अहिले पनि भारतका धेरै सहरको कलात्मक परिकल्पना र निर्माण नमुना बनेको छ । ब्रिटिस शासनमा बनेका बर्माका धेरै सहर साँच्चै सुन्दर र व्यवस्थित छन् । हामी युरोप र अमेरिकाका सहरको कलात्मकताको कुरा गरेर अघाउँदैनौँ । काठमाडौं उपत्यकाको बस्ती बस्नुको पनि रोचक कथा छ । मन्दिर र ढुंगेधाराको निर्माण, चोक र खुला पटांगिनीको निर्माण । मञ्जुश्रीले चोभारको डाँडा काटेर बस्ती बसाएको भनिएको यस उर्वर भूमिमा लिच्छवि वंशीहरूले पशुपतिनाथको मन्दिर दिएर गए । मल्ल शासनकाललाई कलाको उर्वर समय मानिन्छ । मूर्तिकला, प्रस्तरकला, साहित्य र रंगमञ्च मल्ल राजाहरूको समयमा सम्पन्न मानिन्छ । शासकहरूको विलासिता अनि रहरले ती ऐतिहासिक कलाकृति र स्थानको निर्माण भयो । उनीहरूले केही थान पोखरी र ढुंगेधारा दिए । जस्तो कि राजा प्रताप मल्लले पुत्रशोक बिर्साउन रानीको नाममा पोखरी बनाइदिए । भीमसेन थापाले धरहरा बनाए । वा मिथिला क्षेत्रमा आम नागरिकहरूले सयौँ पोखरी खनेर छाडे ।

निश्चित योजनाबाट बसेको उतिखेरको बस्तीलाई पुग्ने ढुंगेधारा, खुला चोक र बाटाघाटा थिए । आज बस्ती तन्किएर काठमाडौं उपत्यका घरहरूले भरियो । खुला चौरहरू झन् खुम्चिए । नगरका रूखहरू काटिए । ढुंगेधाराहरू सुके । नगरको आधारभूत आवश्यकता के हो नबुझी नगरपालिका बन्यो । हामी यस्तो नगर सभ्यतामा आइपुग्यौँ, घरसँगै आँगन वा बगैँचा नहुने भयो । घरको छतमा पानी ट्याङ्की राख्नैपर्ने भयो । भान्सा र शौचालयमा धारा जोड्नैपर्ने भयो । तर, पानीचाहिँ अझै बाल्टी र गाग्रीमा थापेर चलाउनुपर्ने भयो । विद्युत् लाइन छँदाछँदै सोलार र चार्ज ब्याट्रीमा खर्च भयो । सिमेन्ट र इँटाले बनेका घरहरू हुँदैमा कुनै बस्ती नगर वा सहरमा परिणत हुँदैन । नगर वा सहरका अति आवश्यक पूर्वाधार र पर्यावरण हुन्छन् । हामी त्यही पूर्वाधार र पर्यावरण नभएको बस्तीमा शासकहरूले भने जसरी बाँच्ने कोसिस गरिरहेका छौँ । यो यही ‘आधुनिक’ सहर हो, जहाँ ग्यास चुलो र सिलिन्डरमा लगानी गरेर पनि कुनै बेला खाना पकाउन दाउरा खोज्दै हिँडेका थियौँ । ‘अर्बान इकोलोजी एन इन्ट्रोडक्सन’ नामको किताबमा इयान डग्लस र फिलिप जेम्सले लेखेका छन्, ‘उन्नत नगरको पर्यावरणले त्यहाँ बस्ने मानिसहरूको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्य राम्रो बनाउन विशेष भूमिका हुन्छ ।’

सहर वा नगरझैं गाउँको पर्यावरणलाई पनि ध्यान दिइएको भए गाउँका विद्यालय निकै सुध्रिन्थे । प्राय: सरकारी विद्यालयसँग जमिन प्रशस्त छ । तर, विद्यार्थीलाई सिर्जनात्मक बनाउने वा उत्प्रेरित गर्ने भौतिक पूर्वाधार छैनन् । विद्यालय परिसर फोहोर र कलाहीन छन् । विद्यालयको कलात्मक र स्वच्छ परिसरले विद्यार्थीको सिर्जनशीलता अनि स्वस्थ जीवनमा गतिलो भूमिका खेल्ने थियो । कम पुँजीका निजी विद्यालयहरू अत्यन्तै साँघुरो पर्खालभित्र विद्यार्थी कोच्न बाध्य छन् । पर्यावरण र सिर्जनात्मकताभन्दा कसरी कम खर्चमा धेरै नाफा गर्ने भन्ने स्वार्थ तिनमा जोडिएको छ । हरेक सार्वजनिक ठाउँका लागि चाहिने व्यवस्थित पर्यावरण र खुला ठाउँ कुनै प्राकृतिक विपत्ति, भूकम्प वा कोरोना भाइरसले निम्त्याएको व्यक्तिव्यक्तिबीच भौतिक दूरी कायम गर्नुपर्ने स्थितिका लागि अपरिहार्य हो ।

अपरेसन थिएटरमा गीत सुन्न चाहने प्रधानमन्त्री पाएका नागरिक हौँ हामी । उनी कविताप्रेमी र नाटकप्रेमी पनि हुन् । ताक परे उनी नाट्यकलाबारे नलजाई भाषण दिन सक्छन् । तर, मेरो चासो आम मानिससम्म स्वस्थ पर्यावरणसँगै कला कसरी पुग्छ भन्ने हो । प्रधानमन्त्रीको अपरेसन थिएटरमा झैँ के कोरोना क्वारेन्टाइनमा पनि नर्सहरूले गीत बजाइदिन्छन् ? हप्तौँ हिँडेर घर पुग्नुअघि क्वारेन्टाइनमा राखिएका मानिसको मानसिक स्वास्थ्यका लागि हामी कस्तो वातावरण सिर्जना गरिरहेका छौँ ? साँच्चै व्यवस्थित क्वारेन्टाइन सेन्टर भइदिएको भए, त्यहाँ राम्रो शौचालय, स्वस्थ खानाको व्यवस्था हुन्थ्यो । भौतिक दूरी कायम गर्दै चित्रकारहरू क्वारेन्टाइनमा बसेका मानिसका लागि चित्र कोरिरहेका हुन्थे होला । संगीतकार संगीत गरिरहेका हुन्थे होला । यो आर्थिक अभावले निम्त्याएको समस्या होइन । मात्र सोच र उदारताको अभाव हो । सरकारी सुविधामा बसेकाहरूको विलासिताको रोग हो ।

यस वर्षको भाषा एकेडेमीको बजेट १२ करोड २९ लाख छ । संगीत तथा नाटक एकेडेमीका लागि ६ करोड १ लाख छ । त्यसैगरी ललितकला एकेडमीका लागि ४ करोड ८ लाख छ । नेपालमा कोरोना संक्रमण चैतको सुरु दिनदेखि नै देखिएपछि देशभरि कलाका गतिविधि रोकिए । त्यसैले यी तीनै एकेडेमीहरूमा अघिल्लै वर्षको बजेट बाँकी छ । त्यो पैसा आम मानिसलाई कला र पर्यावरणसँग जोड्ने काममा खर्च गर्न सकिन्थ्यो । अझै सकिन्छ ।

म कल्पना गर्छु, घरबाट शिल्पी थिएटर जाँदै गर्दा मैले कोटेश्वर, तीनकुने, सिनामंगल वा बत्तीसपुतलीमा मूर्तिकारको कलात्मक काम देखेँ भने ममा कस्तो असर पर्ला ? भौतिक दूरी कायम गरेरै चित्रकारहरू, संगीतकर्मीहरू, नाट्यकर्मीहरूलाई एकेडेमीहरूले डबली र चोकमा ल्याउन सक्छन् । करोडौँ बजेट बोकेर बसेका एकेडेमी वा विकास बोर्डले आम मानिसमा उत्साह भर्न धेरै काम गर्न सक्छन् । चित्र, रंगमञ्च, संगीत, साहित्य र फिल्मको वैकल्पिक प्रयोगबाट मानिसलाई ऊर्जा दिन सकिन्छ । साधन–स्रोतका हिसाबले निजी नाट्य संस्था, स्वतन्त्र संगीतकर्मी, निजी प्रकाशन गृहभन्दा धेरै ठूलो काम एकेडेमीले गर्न सक्थे । नगरको पर्यावरण र आधुनिक कलाले आम नागरिकमा नयाँ तरंग ल्याउन सक्थ्यो । जस्तो कि मेरो छिमेकमा एक हप्ताअघि सुत्केरी भएकी संगीता शर्मा राष्ट्रपतिको सुन्दर बगैँचामा साँझ बच्चा बोकेर टहलिरहेको कल्पना गर्छु । विद्यालय बन्द भएर घरमै थुनिएका दर्जनौं बालबालिका टुँडिखेलमा खेलेको कल्पना गर्छु । मेरा टोलका वृद्धवृद्धाले पाटन दरबार स्क्वायरको डबली वरिपरि छुट्टाछुट्टै बसेर संगीत सुनेको वा नाटक हेरेको कल्पना गर्छु । तर, यस सहरमा एउटा मात्रै टुँडिखेल छ । थोरै मात्र डबली छन् । पार्क र फूलबारी छँदै छैनन् । ती खुला आकाशमुनि गरिने सिर्जनात्मक गतिविधि देशैभरि मृतावस्थामा छ । अस्वस्थ पर्यावरणले मानिस विचलित भएका छन् । यस्तो अवस्थामा पनि शासकहरू नागरिकलाई नबोल र नसोच, घरमै बस र बाँच भन्छन् । आम मानिसमा बाँच्नु र मर्नुको भेदका लागि उदयप्रकाशको उही चर्चित कविता सम्झन्छु । ‘मरना’ शीर्षकको त्यस कविताले भन्छ—

आदमी

मरने के बाद

कुछ नहीँ सोचता ।

आदमी मरने के बाद

कुछ नहीं बोलता ।

कुछ नहीं सोचने

और कुछ नहीं बोलने पर

आदमी

मर जाता है ।

प्रकाशित : असार २०, २०७७ १४:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×