कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

कोरोनाकालमा ‘प्लेग’ पढ्नू !

कोरोनाले हामीलाई सिकाएको छ, महामारीमा आणविक हतियार निरर्थक छ । मानिस भनिरहेका छन्– ईश्वर सेतो लुगा लगाएर अस्पतालहरुमा बिरामीलाई बचाउन बसेका छन् ।
तीर्थ गुरुङ

निकै सुकिलोमुकिलो देखिने एक जना सानो कदको बूढो मान्छे दिनहुँ आफ्नो बार्दलीमा आउँछ र आदेशात्मक स्वरमा ‘पुसी पुसी’ भन्दै बिरालोलाई बोलाउँछ । जब कुनै बिरालो आइपुग्छ, ऊ कागजका टुक्राहरूलाई तल फाल्छ ।

टोलका भुस्याहा बिरालाहरू ती कागजका टुक्रालाई सेता पुतली सम्झेर त्यहाँ जम्मा हुन्छन् र ऊ ती बिरालाको समूहमा थुक्छ । कुनै बिरालोको शरीरमा थुकको मिसाइल पर्‍यो भने आनन्द मान्छ र अत्यन्तै सन्तुष्ट रहन्छ । प्लेगका जीवाणु फैलाउने भनेर बिरालाहरू मारिएपछि भने बूढो दु:खी बन्छ, उदासीको पल्लो फालमा पुग्छ र बार्दलीमा प्रकट समेत हुँदैन । भर्खरै तपाईंले पढ्नुभएको विसंगतिपूर्ण दृश्य हो– अल्बर्ट कामुको उपन्यास ‘द प्लेग’ को ।

कोभिड–१९ प्यान्डेमिक विश्वभर सल्किन थालेपछि महान् विसङ्गतिवादी लेखक अल्बर्ट कामुको ‘द प्लेग’ को अध्ययन गर्नु सान्दर्भिक हुन्छ । दोस्रो विश्वयुद्धको समापनपछि प्रकाशित ‘द प्लेग’ खासमा युद्धताका फ्रान्समाथिको जर्मन आधिपत्यको रूपकको रूपमा लेखिएको मानिन्छ । अठ्ठाइस वर्षको उमेरमा सन् १९४१ मै कामुले त्यसमाथि काम थालिसकेका थिए । फ्रान्सेली कम्युनिस्ट पार्टीका सदस्य कामुले आफ्ना मित्र ज्याँ पाल सात्र्र र अन्यसँग मिलेर एउटा भूमिगत पत्रिकामार्फत जर्मन सरकारविरुद्ध धावा बोले । त्यतिखेरका एकान्तबास र कठिनाइहरू कामुले आफ्नो उपन्यासमा उतारेका छन् । ‘द प्लेग’ कामुका सफलतम कृतिमा मानिन्छ । यो ‘द आउटसाइडर’ पछिको अर्को महत्त्वाकांक्षी कृति थियो र कामुलाई व्यक्तिगत रूपमा भने आफ्नो लामो निबन्ध ‘द रिबल’ मन पथ्र्यो भनिन्छ । ‘द आउटसाइडर’ र ‘द मिथ अफ सिसिफस’ बाट हामीतिर बढी चिनिने कामुको ‘द प्लेग’ अहिलेझैं सान्दर्भिक कहिल्यै भएन सायद ।

***

अल्जेरियन सहर ओरानमा अचानक मुसाहरू मर्न थाल्छन् । पहिलो मृत मुसा फेला पर्दा त्यो भवनमा मुसा नै नभएको जिकिर त्यहाँका पालेले गर्छन् । सयौंको सङ्ख्यामा बाहिर खुला ठाउँमा आएर मुसा मर्न थालेपछि बिस्तारै मान्छेहरू आत्तिन थाल्छन् । दिनहुँ हजारौंको सङ्ख्यामा मुखमा रगत लागेका मृत मुसाको व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ । फेरि अचानक नै मुसाहरू दुला र अँध्यारोबाट बाहिर आएर उत्तानो पर्न छाड्छन् । त्यो अत्यासलाग्दो दृश्य देखिन छोडेपछि सहरवासी स्वभावत: हर्षित हुन थाल्छन् तर उपन्यासका मुख्य पात्र डाक्टर बर्नाड लिउचाहिँ मुसाहरूको त्यो आम मृत्युलाई अर्कै कोणबाट हेर्छन् । उनले शंका गरेजस्तै उनको अपार्टमेन्टको पालेमा अनौठो ज्वरोसँगै अनौठा लक्षण देखिन्छ र उनको मृत्यु हुन्छ । बिस्तारै अरू सहरवासी पनि मर्न थाल्छन् । उच्च ज्वरो, श्वास लिन गाह्रो वा काखी, काछ र गर्दनतिर लिम्फ नोड सुन्निएर डल्लाडल्ली देखिने, रगत छाद्नेजस्ता लक्षण हेर्दा त्यो ब्युबोनिक प्लेग हो भन्ने विश्वासमा डाक्टरहरू पुग्छन् र तुरुन्त यसको रोकथाम गर्न सरकारसँग आग्रह पनि गर्छन् । तर, अधिकारीहरू त्यसले महामारीको रूप धारण नगरुन्जेल कुनै कदम नचाली उदासीन रहन्छन् । हप्तामा औसत पाँच सय जनाको मृत्यु हुन थाल्छ । स्थिति नियन्त्रणबाहिर जान थालेपछि मात्रै बल्ल ओरान सहर क्वारेन्टिनमा जान्छ ।

त्यसपछि के हुन्छ, यहाँ भनिरहनु नपर्ला ब। किनभने हामी अहिले त्यही भोगिरहेका छौं । बाहिरी दुनियाँसितको सम्पर्कबाट ओरान सहर टाढा हुन्छ । भौतिक सुखसुविधामा बानी परेका उनीहरूको सामाजिक र आर्थिक जीवन ठप्प हुन्छ । आफ्ना प्रियजनबाट टाढा भएर बसिरहँदा बिस्तारै एउटा नयाँ संस्कृतिले जन्म लिन्छ, जहाँ उनीहरू आफ्ना छिमेकीलाई अविश्वास गर्छन् र अझ एकार्कासित डराउँछन् । मृत्युको भयबाट मान्छेहरू निर्वासन र नजरबन्दमा बस्छन् । त्यहाँ पनि महामारीको आडमा व्यक्तिगत सम्पत्ति थुपार्न खोज्ने नाफाखोरहरू हुन्छन् । अहिले हामीसित इन्टरनेटजस्ता प्रविधि केही नभएको भए हाम्रो यो लकडाउन कस्तो बिजोगको हुन्थ्यो होला, कल्पना गर्न सकिन्छ । ओरान त्यही कहालीलाग्दो समयमा घिस्रिरहेको हुन्छ ।

हामीले प्लेगको प्रारम्भको जस्तै अवस्था पनि भोग्यौं । यहाँ कारोना आउँदैन, नेपाल कोरोनामुक्त भइसक्योसम्म भनियो । हामीकहाँ त मुसा माघ ९ गते नै मरेको थियो, हामीले यहाँ मुसा नै छैन भन्यौं । आवश्यक तयारी गरेनौं र जब गर्‍यौं, कात्रोमा पनि कमिसन खोज्यौं । आफ्नी बिमार पत्नीलाई कुनै आरामगृहमा पठाएका डाक्टर एक मानवतावादीको रूपमा आफूलाई रोगीहरूको उपचारमा व्यस्त राख्छन् । उनको मुख्य काम नै बिरामीको आरोग्यताका लागि आफूलाई होम्नु हो । त्यसैले उपन्यासमा उनको मुखबाट दर्शन र धर्मका कुराहरू आउँदैनन् । उनी आफ्ना व्यक्तिगत दु:ख–कष्ट व्यक्त गर्दैनन् । यहाँसम्म कि बिरामीप्रति दयासमेत उनी प्रदर्शन गर्दैनन् किनभने उनलाई लाग्छ, यस्ता व्यवहारले प्लेगविरुद्धको उसको लडाइँमा व्यवधान आउनेछ । उनी त्यो लडाइँ कुनै भव्यताका निम्ति वा कुनै धार्मिक प्रयोजनका निम्ति लडिरहेका हुँदैनन् न कि कुनै उच्च नैतिक विचारले डोरिएर । उनलाई थाहा छ, त्यो युद्धमा आफ्नो हार हुनेछ तर पनि भद्रतापूर्वक उनी लडिरहन्छन् । त्यसैले हामी डाक्टरमा लेखक कामुलाई आरोपित गर्छौं । तर, कामुको प्रवक्ताचाहिँ ज्याँ तारो हो ।

तारो बाहिरिया हो । ओरानमा प्लेगको आक्रमण हुनुअघि आइपुगेका हँसिला तारो आफूलाई प्लेग महामारीविरुद्धको लडाइँमा स्वैच्छिक किसिमले होमिदिन्छन् । ईश्वरको अस्तित्वलाई अस्वीकार गरेर पनि सन्त बन्न बाटोमा हिँडिरहेका तारो मृत्युदण्डविरोधी हुन् । डाक्टर लिउजत्तिकै मरिमेटेर महामारीविरुद्ध लागिरहेको तारो दैनिकी पनि लेख्छन् । त्यही दैनिकीको सहायताले पनि डाक्टर लिउ (जो वास्तवमा उपन्यासको कथावाचक हुन्) हामीलाई कथा भनिरहेका हुन्छन् । ओरान सहरमा भइरहेको कालो मृत्युको नाच, सहरवासीको प्लेगप्रतिको व्यवहार आदिमा वास्तविकता झल्कियोस् अथवा त्यसमा वस्तुगत विवरण प्रतिविम्बित होस् भनेर हुन सक्छ कथाको वाचन प्रथम पुरुष शैलीमा नभई तृतीय पुरुष शैलीमा भएको छ ।

‘द प्लेग’ फ्रान्समाथि दोस्रो विश्वयुद्धताकाको जर्मन आधिपत्यको रूपकभन्दा विसङ्गतिवादी किताब बढी हो । कामुका अनुसार, सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड विसङ्गत एवम् निरर्थक छ । ईश्वरको अस्तित्व छैन र मानव जाति दु:ख पाउन र अन्तत: मर्न अभिशप्त छ । त्यसैले मान्छेसित तीन विकल्प छन् : आत्महत्या, दैवी शक्तिमा विश्वास गर्नु वा विसङ्गतिलाई स्विकारेर आफ्ना लागि गतिलो केही गर्नु । अल्बर्ट कामु तेस्रो विकल्पको वकालत गर्छन् । कामुका निम्ति पहिलो विकल्प कायरता हो र दोस्रोचाहिँ मनोवैज्ञानिक ढाँट हो, जसलाई उनी आत्महत्यासँग तुलना गर्छन् ।

कोटार्ड पहिलो किसिमको विकल्प छनोट गर्छ । उपन्यासको प्रारम्भमै उसले आत्महत्याको प्रयास गर्छ । कुनै अज्ञात अपराधको कारण उसले त्यसो गरेको हुन्छ । तर, जब महामारी गल्लीगल्लीमा आइपुग्छ, ऊ त्यसलाई स्वागत गर्छ र अचानक परिवर्तित हुन्छ । अधिकारीहरूको ध्यान प्लेगतिर हुने हुँदा ऊ आफूलाई सुरक्षित महसुस गर्छ र अवैध रक्सी/चुरोटको व्यापार गरेर पैसा कमाउन थाल्छ । र, जब सहरबाट प्लेग हराउँछ, उसले मानसिक सन्तुलन गुमाउँछ ।

दोस्रो विकल्पमा हिँड्ने पात्र पादरी हुन् । पादरीले महामारीलाई मान्छेले गर्दै आएका पापमाथि ईश्वरको सजायको रूपमा व्याख्या गर्दै प्रभावकारी उपदेश दिन्छन् । उनका अनुसार, ईश्वरप्रति अनास्था र घृणा प्रकट गर्ने मानिस अन्तत: सजायका भागीदार हुनुपर्छ । तर, अस्पतालमा एक निर्दोष बच्चालाई प्लेगको निर्मम सिकार भएको प्रत्यक्ष देखेपछि भने उनको आस्था डगमगाउँछ । पादरीको दोस्रो उपदेशचाहिँ निकै हतासपूर्ण हुन्छ । तर, पनि उनी ईश्वरको अस्तित्वलाई नकार्न अस्वीकार गर्छन् । प्लेगबाहेक अर्कै कारण मृत्यु हुनुपूर्व त्यसलाई ईश्वरको इच्छा मानेर चिकित्सकको सल्लाह र परामर्श लिन अस्वीकार गर्छन् । तारोका कथनअनुसार, कुनै अर्काे पादरीले ईश्वरप्रतिको आस्था गुमाउँछ हुन्छ, जब युद्धमा उसको भेट दुइटै आँखा नष्ट भएको एक जना सिपाहीसँग हुन्छ ।

दोस्रो विश्वयुद्धलगत्तै ‘द प्लेग’ लाई युद्धकै रूपकको रूपमा अध्ययन गरियो तर कामुको यो महान् कृति त्यति लागि मात्रै थिएन । हो, त्यतिबेलाको प्लेग फासीवादको भेषमा थियो । समयक्रममा मानवजातिले फरकफरक रूपका प्लेगलाई भोग्दै आएका छन् र अहिले कोरोना भाइरसले सिंगो मानवजातिलाई विश्वव्यापी रूपमा आक्रान्त बनाइरहेका बेला यसको अध्ययन–मनन अझ टड्कारो लाग्छ । ढिलोचाँडो कोरोना हराएर जानेछ वा केही वैज्ञानिकका मतअनुसार, यो कहिल्यै हराउने छैन र अब हामीले कोरोनासँगै बाँच्न सिक्नुपर्छ । कोरोनाभन्दा खतरनाक अरू नै भाइरससित पनि हामी हाम्रो जम्काभेट हुन सक्छ ।

प्लेग हराएपछि सहरवासी रमाइलो गर्छन् तर डाक्टर रियोमार्फत कामु अन्तमा भन्छन्— यो आनन्द सधैं खतरामा थियो, यो भीडले कतै पढेर पनि बेवास्ता गरेको थियो कि प्लेगको कीटाणु सधैं सधैंलाई कहिल्यै नासिएर जाँदैन, यो कीटाणु पुराना फर्निचर र लुगाहरूमा निष्क्रिय बसिरहन्छ, शयनकक्षहरूमा, भूमिगत कोठाहरूमा, रुमालहरूमा, पुराना कागजहरूमा धीरताका साथ पर्खिरहेको हुन्छ र सायद मानवजातिको दुर्भाग्यका लागि प्लेगले आफ्ना मुसाहरू ब्युँझाउनेछ र कुनै सन्तुष्ट सहरमा मर्न पठाउनेछ ।

कोरोनाले हामीलाई सिकाएको छ, महामारीमा आणविक हतियार निरर्थक छ । मानिस भनिरहेका छन्– ईश्वर सेतो लुगा लगाएर अस्पतालहरूमा बिरामीलाई बचाउन बसेका छन् । कुनै सुपरहिरो वा दैवी शक्तिमा होइन, डाक्टर बर्नाड लिउजस्ता कर्मठ स्वास्थ्यकर्मीको हातमा हाम्रो जीवन छ । प्रकाशित : असार २०, २०७७ १३:२१

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हामी बाँच्न चाहेको सहर

वरिपरि रूखहरू हुन्, रंगीचंगी फूूलहरू हुन् । नजिकै पोखरी होस् । त्यस घरका बालबालिकाहरूलाई कस्तो लाग्दो हो ? त्यसो भए राष्ट्रपतिले झैँ सफा कार्पेटमा बस्ने, रंगीचंगी फूूलहरू हेर्ने, चाहेको बेला सफा चौरमा टहल्ने, आवश्यकता आम नागरिकलाई छ कि छैन ?
घिमिरे युवराज

उनीहरूलाई नसुन, सुरुमा उनीहरूले सुरक्षा दिएजस्तो गर्छन्, तर उनीहरूले बन्दी बनाउँछन् ।  तिनीहरू तिम्रा सबैभन्दा ठूला शत्रु हुन् । तिनीहरूले तिमीलाई डर देखाउँछन् र, खालीपनमा बाँच्न बाध्य गराउँछन् । –रुमी

बाँच्नु भनेको कति हो ? सास फेरिरहनु भनेको बाँचेको लक्षण हो ? कुनकुन इन्द्रिय वा अंगहरू कति चलाएपछि बाँचेको मानिन्छ ? बचाउने नाममा कतिपय पुँजीवादी देशहरूले रुमीको कविता सम्झाउने गरी मानिसहरूलाई डर देखाए र बन्दी बनाए । नेपाल देशमा पनि त्यस्तै भयो । ८० दिनसम्म देशभरि सरकारी प्रहरीको मोटरसाइकल साइरन बज्यो र खबरदारीको सरकारी माइक पनि घन्कियो । सबै मानिसलाई घरभित्रै बस्न उर्दी गरियो । उनीहरू हाम्रो सुरक्षा गर्न आएका हुन् भन्ने ठान्यौँ र हामीले उनीहरूको कुरा सुन्यौँ । हामीलाई घरभित्र थुन्नका लागि उनीहरूले डर देखाएका थिए । खासमा त्यो उपाय थिएन, शासनको सहजता मात्रै थियो । उतिखेर हामीले सोचेनौँ, शासकले भनेजसरी नै नागरिकहरू कति दिनसम्म बाँच्न सक्छन् ? यस देशका शासकले भने, ‘बाँच्नु नै सबैभन्दा ठूलो कुरा हो, यतिखेर अधिकार र स्वतन्त्रता खोज्ने बेला होइन । त्यसैले घरभित्रै बस र बाँच ।’ पूरै सहर खाली गरेर खुला सडकमा उत्सव मनाउँदै हिँडेका शासकहरूले सोचेनन्, यसरी बन्दी जीवन बाँच्नका लागि नागरिकको आधारभूत आवश्यकता के–के हुन्छ ?

केही साताअघि यस देशका प्रधानमन्त्रीले संसद्मा कड्किँदै भने, ‘राष्ट्रपतिको कार्यालयमा नयाँ कार्पेट हाल्दा रिस गर्ने ? राष्ट्रपति कार्यालय वरिपरिका बगैँचा हरेक दिन गोडमेल हुन्छ । सरसफाइ हुन्छ । यस्तो संकटको बेलामा फूल गोडेर बसेको छ सरकार भन्ने ? यो त नियमित काम हो कर्मचारीको । राष्ट्रपतिले भनेर गर्ने हो र ?’ प्रमको विचारलाई समर्थन गर्दै दुई तिहाइ ताली पररर गर्‍यो ।

त्यसो भए बुद्धनगरको कुनै घरमा लकडाउनमा २ महिनासम्म थुनिएका मानिसले आफू बसेको घरको झ्यालबाट हेर्दा ठूलो चौर देखे भने के होला ? अझ त्यो चौर सफा होस् । वरिपरि रूखहरू हुन्, रंगीचंगी फूूलहरू हुन् । नजिकै पोखरी होस् । त्यस घरका बालबालिकाहरूलाई कस्तो लाग्दो हो ? त्यसो भए राष्ट्रपतिले झैँ सफा कार्पेटमा बस्ने, रंगीचंगी फूूलहरू हेर्ने, चाहेको बेला सफा चौरमा टहल्ने, आवश्यकता आम नागरिकलाई छ कि छैन ? नागरिक जीवनका लागि स्वच्छ पर्यावरण ठूलो आवश्यकता हो । त्यसो भए टौदह, गहनापोखरी वा नागपोखरी सिरुटारमा पनि हुनुपर्छ । राष्ट्रपति कार्यालयको जस्तो बगैँचा विराटनगरमा पनि हुनुपर्छ । तर, पुराना शासकलाई तिनका दरबारबाट धपाएर नयाँ शासक छिरेपछि उही पुराना शासकझैँ विलासी जीवन बिताएर जनताको करमाथि मनोमानी गरेपछि लोकतन्त्रको हत्या हुन्छ ।

तर, राष्ट्रपति कार्यालयको चौर र फूलबारी सिँगार्न हरेक वर्ष बजेट छुट्याउने सरकारले यस देशको समग्र पर्यावरणमा कति बजेट छुट्याएको छ ? बजेटको कुरा छोडौँ, सरकारको नीति तथा कार्यक्रममा पर्यावरण शब्दको अर्थ कहाँ अटाएको छ ? राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूका कार्यालय र निवासअघि खासमा किन पार्क, चौर, फूूलबारी र पोखरी चाहिन्छ ? त्यसो भए आम मानिसहरू बस्ने बस्तीहरूमा पार्क, चौर, फूूलबारी र पोखरी किन चाहिँदैन ?

नेपालगन्ज, गुलरिया, राजापुर, महेन्द्रनगर, डोटी, बुटवाल, जनकपुर वा प्रमकै निर्वाचन क्षेत्र दमकको बीचमा राष्ट्रपति कार्यालयकै जस्तो, सिंहदरबारकै जस्तो वा शीतलनिवासकै जस्तो चौर, फूूलबारी वा पार्क भैदिएको भए यसले आम मानिसको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा कस्तो असर गथ्र्यो होला ? आज कोभिड–१९ को बहानामा निम्त्याइएको लकडाउन र नागरिक दबाबमा लकडाउन खुकुलो भएपछि पनि भौतिक दूरी कायम गरेर दैनिक जीवन चलाउनुपर्ने चुनौतीका बीच यस नगरको कुरूप पर्यावरण निकै दोषी छ । नागरिक स्वास्थ्यको सन्दर्भमा अस्पताल र औषधिको मात्रै कुरा होइन पूरै देशको पर्यावरण ठूलो समस्या हो ।

एकातिर ज्यालादारी गरेर जीवन चलाउनुपर्ने मजदुर ठूलो संकटमा छन् । त्यस्तै त्रासदी खान पाइरहेकाको लगालग आत्महत्या हो । घरभित्र हुने यौन र अन्य किसिमको हिंसा हो । सम्झँदै कहाली लाग्ने कुरा छ । अपांगता भएका मानिस छन् । वृद्धवृद्धा छन् । विशेष किसिमका बिरामी छन् । ४ महिनादेखि स्कुल नगएर घरमा थुनिएका विद्यार्थी छन् । यी सबैको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने बस्तीको पर्यावरणमा यस नगरले वा कुनै पनि नगरले के भूमिका खेलेको छ ? यदि सास फेरेकोलाई बाँचेको मानिन्छ भने यस नगरमा सहज रूपमा सास फेर्ने खुला ठाउँ खोजिरहेको छु म— एउटा बालकका लागि, वृद्धका लागि, अशक्तका लागि वा आम मानिसका लागि । तर, बातानुकूलित सरकारी घरहरूमा सत्तासीन शासकहरूले यस्तै सुविधा नागरिकहरूलाई पनि चाहिन्छ भन्ने कहिल्यै सोचेनन् ।

अर्थमन्त्रीले गरेको यस वर्षको बजेट भाषणअनुसार, राष्ट्रपति कार्यालयका लागि छुट्याइएको एक वर्षको बजेट हो १६ करोड २१ लाख र उपराष्ट्रपति कार्यालयका लागि ५ करोड २९ लाख । यो गरिब देशको प्रधानमन्त्री कार्यालयका लागि छुट्याइएको बजेट सुन्दा एउटा आम नागरिक मूच्र्छा पर्न सक्छ । त्यो बजेट हो ४ अर्ब २८ करोड ८५ लाख । यी सबै पैसा जनताले तिरेको करबाट त्यहाँसम्म पुग्ने हो । तर, यस किसिमको गुनासोको प्रतिक्रिया वर्तमान प्रधानमन्त्रीबाट कस्तो आउन सक्छ भनेर सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ । एउटा उदाहरण छ । केही वर्षअघि बीबीसी नेपाली सेवामा एक पत्रकारले तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालसँग अन्तर्वार्ता लिँदाको एउटा प्रश्न थियो, ‘तपाईंले सर्वहारा वर्गका लागि जनयुद्ध लडेको भन्नुभयो । ठूलो संघर्ष गरेर पनि आउनुभयो । तर, आज आफैँ अति विलासी बन्नुभयो भनिन्छ नि ?’ उत्तरमा पुष्पकमलले भनेका थिए, ‘कस्तो विलासिता ? के अब म नाङ्गै हिँड्नु ?’ सत्तामा पुगेपछि नेताहरूले त्यस हदसम्मको विलासिता र नाङ्गै बस्नुबीचको दूरी कति फराकिलो हुन्छ नै बिर्सिसकेका हुने रहेछन् । बीचको सामान्य जीवन तिनका लागि बाँकी नरहने रहेछ । स्वस्थ पर्यावरणको प्रक्रिया लामो छ । तर, आम नागरिकको आधारभूत आवश्यकतालाई सबैभन्दा बेवास्ता गरिएको छ । आज यो संकटको बेला ध्वस्त पर्यावरण झन् प्रस्ट देखिन्छ । बाटोघाटो, टोल, नगरको सफाइ र फोहोर व्यवस्थापनको बिजोग छ

सरकार क्षमा चाहन्छु, म लकडाउनमा कहिल्यै घरमै बन्दी भइनँ । यस्तो अव्यवस्थित नगरका हामी लकडाउनकै कारणले आर्थिक संकटमा त पर्छौँ नै । झन्झन् शरीर बिगार्दै जान्छौँ । मानसिक रोगी हुँदै जान्छौँ । शरीर र मस्तिष्कको हितका लागि लकडाउनको पहिलो दिनदेखिनै म घरनजिकका डाँडाकाँडा हिँड्न थालेँ । कीर्तिपुरको सेतोदरबारदेखि भक्तपुर दरबार स्क्वायरबीचका दक्षिणपट्टि पर्ने अधिकांश डाँडा हिँडी भ्याएँ । यो सौभाग्य सबैलाई प्राप्त हुँदैन । लकडाउनकै बीचमा हामीले टोलका युवा मिलेर खाली जग्गामा ब्याडमिन्टन कोर्ट बनायौँ । घर बन्न बाँकी पानी जमेको जमिनमा एक ट्रक माटो पुरेर बनाएको सानो ठाउँ लकडाउन खुल्नेबित्तिकै अचम्मसँग प्रयोग भयो । टोलका ३, ४ वर्षमाथिका बाबुनानीहरू खेल्ने ठाउँ बन्यो । आमाहरू नै छोराछोरी लिएर आउन थाले । त्यसपछि झन् महसुस भयो, फूूलबारी भएको चौर राष्ट्रपतिलाई भन्दा यी मसिना नानीबाबुहरूलाई चाहिएको छ । सहरको साँघुरो कोठा र २ आना जग्गाको पर्खालभित्र थुनिएका सुत्केरी आमाहरूलाई चाहिएको छ । लकडाउनका कारण पहिलेभन्दा झन् बढी भान्साकोठामा थुनिन बाध्य महिलालाई चाहिएको छ । हामी एउटा समस्या समाधानको कुरा गरिरहँदा अरू सारा समस्यालाई भुलिरहेका छौँ, जसले कालान्तरमा झन् ठूलो समस्या निम्त्याउनेछ ।

ब्रिटिस शासकहरूले आफ्ना स्वशासित देशहरूमा जसरी बस्ती बसाए, त्यो एउटा नमुना थियो । अहिले पनि भारतका धेरै सहरको कलात्मक परिकल्पना र निर्माण नमुना बनेको छ । ब्रिटिस शासनमा बनेका बर्माका धेरै सहर साँच्चै सुन्दर र व्यवस्थित छन् । हामी युरोप र अमेरिकाका सहरको कलात्मकताको कुरा गरेर अघाउँदैनौँ । काठमाडौं उपत्यकाको बस्ती बस्नुको पनि रोचक कथा छ । मन्दिर र ढुंगेधाराको निर्माण, चोक र खुला पटांगिनीको निर्माण । मञ्जुश्रीले चोभारको डाँडा काटेर बस्ती बसाएको भनिएको यस उर्वर भूमिमा लिच्छवि वंशीहरूले पशुपतिनाथको मन्दिर दिएर गए । मल्ल शासनकाललाई कलाको उर्वर समय मानिन्छ । मूर्तिकला, प्रस्तरकला, साहित्य र रंगमञ्च मल्ल राजाहरूको समयमा सम्पन्न मानिन्छ । शासकहरूको विलासिता अनि रहरले ती ऐतिहासिक कलाकृति र स्थानको निर्माण भयो । उनीहरूले केही थान पोखरी र ढुंगेधारा दिए । जस्तो कि राजा प्रताप मल्लले पुत्रशोक बिर्साउन रानीको नाममा पोखरी बनाइदिए । भीमसेन थापाले धरहरा बनाए । वा मिथिला क्षेत्रमा आम नागरिकहरूले सयौँ पोखरी खनेर छाडे ।

निश्चित योजनाबाट बसेको उतिखेरको बस्तीलाई पुग्ने ढुंगेधारा, खुला चोक र बाटाघाटा थिए । आज बस्ती तन्किएर काठमाडौं उपत्यका घरहरूले भरियो । खुला चौरहरू झन् खुम्चिए । नगरका रूखहरू काटिए । ढुंगेधाराहरू सुके । नगरको आधारभूत आवश्यकता के हो नबुझी नगरपालिका बन्यो । हामी यस्तो नगर सभ्यतामा आइपुग्यौँ, घरसँगै आँगन वा बगैँचा नहुने भयो । घरको छतमा पानी ट्याङ्की राख्नैपर्ने भयो । भान्सा र शौचालयमा धारा जोड्नैपर्ने भयो । तर, पानीचाहिँ अझै बाल्टी र गाग्रीमा थापेर चलाउनुपर्ने भयो । विद्युत् लाइन छँदाछँदै सोलार र चार्ज ब्याट्रीमा खर्च भयो । सिमेन्ट र इँटाले बनेका घरहरू हुँदैमा कुनै बस्ती नगर वा सहरमा परिणत हुँदैन । नगर वा सहरका अति आवश्यक पूर्वाधार र पर्यावरण हुन्छन् । हामी त्यही पूर्वाधार र पर्यावरण नभएको बस्तीमा शासकहरूले भने जसरी बाँच्ने कोसिस गरिरहेका छौँ । यो यही ‘आधुनिक’ सहर हो, जहाँ ग्यास चुलो र सिलिन्डरमा लगानी गरेर पनि कुनै बेला खाना पकाउन दाउरा खोज्दै हिँडेका थियौँ । ‘अर्बान इकोलोजी एन इन्ट्रोडक्सन’ नामको किताबमा इयान डग्लस र फिलिप जेम्सले लेखेका छन्, ‘उन्नत नगरको पर्यावरणले त्यहाँ बस्ने मानिसहरूको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्य राम्रो बनाउन विशेष भूमिका हुन्छ ।’

सहर वा नगरझैं गाउँको पर्यावरणलाई पनि ध्यान दिइएको भए गाउँका विद्यालय निकै सुध्रिन्थे । प्राय: सरकारी विद्यालयसँग जमिन प्रशस्त छ । तर, विद्यार्थीलाई सिर्जनात्मक बनाउने वा उत्प्रेरित गर्ने भौतिक पूर्वाधार छैनन् । विद्यालय परिसर फोहोर र कलाहीन छन् । विद्यालयको कलात्मक र स्वच्छ परिसरले विद्यार्थीको सिर्जनशीलता अनि स्वस्थ जीवनमा गतिलो भूमिका खेल्ने थियो । कम पुँजीका निजी विद्यालयहरू अत्यन्तै साँघुरो पर्खालभित्र विद्यार्थी कोच्न बाध्य छन् । पर्यावरण र सिर्जनात्मकताभन्दा कसरी कम खर्चमा धेरै नाफा गर्ने भन्ने स्वार्थ तिनमा जोडिएको छ । हरेक सार्वजनिक ठाउँका लागि चाहिने व्यवस्थित पर्यावरण र खुला ठाउँ कुनै प्राकृतिक विपत्ति, भूकम्प वा कोरोना भाइरसले निम्त्याएको व्यक्तिव्यक्तिबीच भौतिक दूरी कायम गर्नुपर्ने स्थितिका लागि अपरिहार्य हो ।

अपरेसन थिएटरमा गीत सुन्न चाहने प्रधानमन्त्री पाएका नागरिक हौँ हामी । उनी कविताप्रेमी र नाटकप्रेमी पनि हुन् । ताक परे उनी नाट्यकलाबारे नलजाई भाषण दिन सक्छन् । तर, मेरो चासो आम मानिससम्म स्वस्थ पर्यावरणसँगै कला कसरी पुग्छ भन्ने हो । प्रधानमन्त्रीको अपरेसन थिएटरमा झैँ के कोरोना क्वारेन्टाइनमा पनि नर्सहरूले गीत बजाइदिन्छन् ? हप्तौँ हिँडेर घर पुग्नुअघि क्वारेन्टाइनमा राखिएका मानिसको मानसिक स्वास्थ्यका लागि हामी कस्तो वातावरण सिर्जना गरिरहेका छौँ ? साँच्चै व्यवस्थित क्वारेन्टाइन सेन्टर भइदिएको भए, त्यहाँ राम्रो शौचालय, स्वस्थ खानाको व्यवस्था हुन्थ्यो । भौतिक दूरी कायम गर्दै चित्रकारहरू क्वारेन्टाइनमा बसेका मानिसका लागि चित्र कोरिरहेका हुन्थे होला । संगीतकार संगीत गरिरहेका हुन्थे होला । यो आर्थिक अभावले निम्त्याएको समस्या होइन । मात्र सोच र उदारताको अभाव हो । सरकारी सुविधामा बसेकाहरूको विलासिताको रोग हो ।

यस वर्षको भाषा एकेडेमीको बजेट १२ करोड २९ लाख छ । संगीत तथा नाटक एकेडेमीका लागि ६ करोड १ लाख छ । त्यसैगरी ललितकला एकेडमीका लागि ४ करोड ८ लाख छ । नेपालमा कोरोना संक्रमण चैतको सुरु दिनदेखि नै देखिएपछि देशभरि कलाका गतिविधि रोकिए । त्यसैले यी तीनै एकेडेमीहरूमा अघिल्लै वर्षको बजेट बाँकी छ । त्यो पैसा आम मानिसलाई कला र पर्यावरणसँग जोड्ने काममा खर्च गर्न सकिन्थ्यो । अझै सकिन्छ ।

म कल्पना गर्छु, घरबाट शिल्पी थिएटर जाँदै गर्दा मैले कोटेश्वर, तीनकुने, सिनामंगल वा बत्तीसपुतलीमा मूर्तिकारको कलात्मक काम देखेँ भने ममा कस्तो असर पर्ला ? भौतिक दूरी कायम गरेरै चित्रकारहरू, संगीतकर्मीहरू, नाट्यकर्मीहरूलाई एकेडेमीहरूले डबली र चोकमा ल्याउन सक्छन् । करोडौँ बजेट बोकेर बसेका एकेडेमी वा विकास बोर्डले आम मानिसमा उत्साह भर्न धेरै काम गर्न सक्छन् । चित्र, रंगमञ्च, संगीत, साहित्य र फिल्मको वैकल्पिक प्रयोगबाट मानिसलाई ऊर्जा दिन सकिन्छ । साधन–स्रोतका हिसाबले निजी नाट्य संस्था, स्वतन्त्र संगीतकर्मी, निजी प्रकाशन गृहभन्दा धेरै ठूलो काम एकेडेमीले गर्न सक्थे । नगरको पर्यावरण र आधुनिक कलाले आम नागरिकमा नयाँ तरंग ल्याउन सक्थ्यो । जस्तो कि मेरो छिमेकमा एक हप्ताअघि सुत्केरी भएकी संगीता शर्मा राष्ट्रपतिको सुन्दर बगैँचामा साँझ बच्चा बोकेर टहलिरहेको कल्पना गर्छु । विद्यालय बन्द भएर घरमै थुनिएका दर्जनौं बालबालिका टुँडिखेलमा खेलेको कल्पना गर्छु । मेरा टोलका वृद्धवृद्धाले पाटन दरबार स्क्वायरको डबली वरिपरि छुट्टाछुट्टै बसेर संगीत सुनेको वा नाटक हेरेको कल्पना गर्छु । तर, यस सहरमा एउटा मात्रै टुँडिखेल छ । थोरै मात्र डबली छन् । पार्क र फूलबारी छँदै छैनन् । ती खुला आकाशमुनि गरिने सिर्जनात्मक गतिविधि देशैभरि मृतावस्थामा छ । अस्वस्थ पर्यावरणले मानिस विचलित भएका छन् । यस्तो अवस्थामा पनि शासकहरू नागरिकलाई नबोल र नसोच, घरमै बस र बाँच भन्छन् । आम मानिसमा बाँच्नु र मर्नुको भेदका लागि उदयप्रकाशको उही चर्चित कविता सम्झन्छु । ‘मरना’ शीर्षकको त्यस कविताले भन्छ—

आदमी

मरने के बाद

कुछ नहीँ सोचता ।

आदमी मरने के बाद

कुछ नहीं बोलता ।

कुछ नहीं सोचने

और कुछ नहीं बोलने पर

आदमी

मर जाता है ।

प्रकाशित : असार २०, २०७७ १४:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×