हामी बाँच्न चाहेको सहर

वरिपरि रूखहरू हुन्, रंगीचंगी फूूलहरू हुन् । नजिकै पोखरी होस् । त्यस घरका बालबालिकाहरूलाई कस्तो लाग्दो हो ? त्यसो भए राष्ट्रपतिले झैँ सफा कार्पेटमा बस्ने, रंगीचंगी फूूलहरू हेर्ने, चाहेको बेला सफा चौरमा टहल्ने, आवश्यकता आम नागरिकलाई छ कि छैन ?
घिमिरे युवराज

उनीहरूलाई नसुन, सुरुमा उनीहरूले सुरक्षा दिएजस्तो गर्छन्, तर उनीहरूले बन्दी बनाउँछन् ।  तिनीहरू तिम्रा सबैभन्दा ठूला शत्रु हुन् । तिनीहरूले तिमीलाई डर देखाउँछन् र, खालीपनमा बाँच्न बाध्य गराउँछन् । –रुमी

बाँच्नु भनेको कति हो ? सास फेरिरहनु भनेको बाँचेको लक्षण हो ? कुनकुन इन्द्रिय वा अंगहरू कति चलाएपछि बाँचेको मानिन्छ ? बचाउने नाममा कतिपय पुँजीवादी देशहरूले रुमीको कविता सम्झाउने गरी मानिसहरूलाई डर देखाए र बन्दी बनाए । नेपाल देशमा पनि त्यस्तै भयो । ८० दिनसम्म देशभरि सरकारी प्रहरीको मोटरसाइकल साइरन बज्यो र खबरदारीको सरकारी माइक पनि घन्कियो । सबै मानिसलाई घरभित्रै बस्न उर्दी गरियो । उनीहरू हाम्रो सुरक्षा गर्न आएका हुन् भन्ने ठान्यौँ र हामीले उनीहरूको कुरा सुन्यौँ । हामीलाई घरभित्र थुन्नका लागि उनीहरूले डर देखाएका थिए । खासमा त्यो उपाय थिएन, शासनको सहजता मात्रै थियो । उतिखेर हामीले सोचेनौँ, शासकले भनेजसरी नै नागरिकहरू कति दिनसम्म बाँच्न सक्छन् ? यस देशका शासकले भने, ‘बाँच्नु नै सबैभन्दा ठूलो कुरा हो, यतिखेर अधिकार र स्वतन्त्रता खोज्ने बेला होइन । त्यसैले घरभित्रै बस र बाँच ।’ पूरै सहर खाली गरेर खुला सडकमा उत्सव मनाउँदै हिँडेका शासकहरूले सोचेनन्, यसरी बन्दी जीवन बाँच्नका लागि नागरिकको आधारभूत आवश्यकता के–के हुन्छ ?

केही साताअघि यस देशका प्रधानमन्त्रीले संसद्मा कड्किँदै भने, ‘राष्ट्रपतिको कार्यालयमा नयाँ कार्पेट हाल्दा रिस गर्ने ? राष्ट्रपति कार्यालय वरिपरिका बगैँचा हरेक दिन गोडमेल हुन्छ । सरसफाइ हुन्छ । यस्तो संकटको बेलामा फूल गोडेर बसेको छ सरकार भन्ने ? यो त नियमित काम हो कर्मचारीको । राष्ट्रपतिले भनेर गर्ने हो र ?’ प्रमको विचारलाई समर्थन गर्दै दुई तिहाइ ताली पररर गर्‍यो ।

त्यसो भए बुद्धनगरको कुनै घरमा लकडाउनमा २ महिनासम्म थुनिएका मानिसले आफू बसेको घरको झ्यालबाट हेर्दा ठूलो चौर देखे भने के होला ? अझ त्यो चौर सफा होस् । वरिपरि रूखहरू हुन्, रंगीचंगी फूूलहरू हुन् । नजिकै पोखरी होस् । त्यस घरका बालबालिकाहरूलाई कस्तो लाग्दो हो ? त्यसो भए राष्ट्रपतिले झैँ सफा कार्पेटमा बस्ने, रंगीचंगी फूूलहरू हेर्ने, चाहेको बेला सफा चौरमा टहल्ने, आवश्यकता आम नागरिकलाई छ कि छैन ? नागरिक जीवनका लागि स्वच्छ पर्यावरण ठूलो आवश्यकता हो । त्यसो भए टौदह, गहनापोखरी वा नागपोखरी सिरुटारमा पनि हुनुपर्छ । राष्ट्रपति कार्यालयको जस्तो बगैँचा विराटनगरमा पनि हुनुपर्छ । तर, पुराना शासकलाई तिनका दरबारबाट धपाएर नयाँ शासक छिरेपछि उही पुराना शासकझैँ विलासी जीवन बिताएर जनताको करमाथि मनोमानी गरेपछि लोकतन्त्रको हत्या हुन्छ ।

तर, राष्ट्रपति कार्यालयको चौर र फूलबारी सिँगार्न हरेक वर्ष बजेट छुट्याउने सरकारले यस देशको समग्र पर्यावरणमा कति बजेट छुट्याएको छ ? बजेटको कुरा छोडौँ, सरकारको नीति तथा कार्यक्रममा पर्यावरण शब्दको अर्थ कहाँ अटाएको छ ? राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूका कार्यालय र निवासअघि खासमा किन पार्क, चौर, फूूलबारी र पोखरी चाहिन्छ ? त्यसो भए आम मानिसहरू बस्ने बस्तीहरूमा पार्क, चौर, फूूलबारी र पोखरी किन चाहिँदैन ?

नेपालगन्ज, गुलरिया, राजापुर, महेन्द्रनगर, डोटी, बुटवाल, जनकपुर वा प्रमकै निर्वाचन क्षेत्र दमकको बीचमा राष्ट्रपति कार्यालयकै जस्तो, सिंहदरबारकै जस्तो वा शीतलनिवासकै जस्तो चौर, फूूलबारी वा पार्क भैदिएको भए यसले आम मानिसको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा कस्तो असर गथ्र्यो होला ? आज कोभिड–१९ को बहानामा निम्त्याइएको लकडाउन र नागरिक दबाबमा लकडाउन खुकुलो भएपछि पनि भौतिक दूरी कायम गरेर दैनिक जीवन चलाउनुपर्ने चुनौतीका बीच यस नगरको कुरूप पर्यावरण निकै दोषी छ । नागरिक स्वास्थ्यको सन्दर्भमा अस्पताल र औषधिको मात्रै कुरा होइन पूरै देशको पर्यावरण ठूलो समस्या हो ।

एकातिर ज्यालादारी गरेर जीवन चलाउनुपर्ने मजदुर ठूलो संकटमा छन् । त्यस्तै त्रासदी खान पाइरहेकाको लगालग आत्महत्या हो । घरभित्र हुने यौन र अन्य किसिमको हिंसा हो । सम्झँदै कहाली लाग्ने कुरा छ । अपांगता भएका मानिस छन् । वृद्धवृद्धा छन् । विशेष किसिमका बिरामी छन् । ४ महिनादेखि स्कुल नगएर घरमा थुनिएका विद्यार्थी छन् । यी सबैको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने बस्तीको पर्यावरणमा यस नगरले वा कुनै पनि नगरले के भूमिका खेलेको छ ? यदि सास फेरेकोलाई बाँचेको मानिन्छ भने यस नगरमा सहज रूपमा सास फेर्ने खुला ठाउँ खोजिरहेको छु म— एउटा बालकका लागि, वृद्धका लागि, अशक्तका लागि वा आम मानिसका लागि । तर, बातानुकूलित सरकारी घरहरूमा सत्तासीन शासकहरूले यस्तै सुविधा नागरिकहरूलाई पनि चाहिन्छ भन्ने कहिल्यै सोचेनन् ।

अर्थमन्त्रीले गरेको यस वर्षको बजेट भाषणअनुसार, राष्ट्रपति कार्यालयका लागि छुट्याइएको एक वर्षको बजेट हो १६ करोड २१ लाख र उपराष्ट्रपति कार्यालयका लागि ५ करोड २९ लाख । यो गरिब देशको प्रधानमन्त्री कार्यालयका लागि छुट्याइएको बजेट सुन्दा एउटा आम नागरिक मूच्र्छा पर्न सक्छ । त्यो बजेट हो ४ अर्ब २८ करोड ८५ लाख । यी सबै पैसा जनताले तिरेको करबाट त्यहाँसम्म पुग्ने हो । तर, यस किसिमको गुनासोको प्रतिक्रिया वर्तमान प्रधानमन्त्रीबाट कस्तो आउन सक्छ भनेर सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ । एउटा उदाहरण छ । केही वर्षअघि बीबीसी नेपाली सेवामा एक पत्रकारले तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालसँग अन्तर्वार्ता लिँदाको एउटा प्रश्न थियो, ‘तपाईंले सर्वहारा वर्गका लागि जनयुद्ध लडेको भन्नुभयो । ठूलो संघर्ष गरेर पनि आउनुभयो । तर, आज आफैँ अति विलासी बन्नुभयो भनिन्छ नि ?’ उत्तरमा पुष्पकमलले भनेका थिए, ‘कस्तो विलासिता ? के अब म नाङ्गै हिँड्नु ?’ सत्तामा पुगेपछि नेताहरूले त्यस हदसम्मको विलासिता र नाङ्गै बस्नुबीचको दूरी कति फराकिलो हुन्छ नै बिर्सिसकेका हुने रहेछन् । बीचको सामान्य जीवन तिनका लागि बाँकी नरहने रहेछ । स्वस्थ पर्यावरणको प्रक्रिया लामो छ । तर, आम नागरिकको आधारभूत आवश्यकतालाई सबैभन्दा बेवास्ता गरिएको छ । आज यो संकटको बेला ध्वस्त पर्यावरण झन् प्रस्ट देखिन्छ । बाटोघाटो, टोल, नगरको सफाइ र फोहोर व्यवस्थापनको बिजोग छ

सरकार क्षमा चाहन्छु, म लकडाउनमा कहिल्यै घरमै बन्दी भइनँ । यस्तो अव्यवस्थित नगरका हामी लकडाउनकै कारणले आर्थिक संकटमा त पर्छौँ नै । झन्झन् शरीर बिगार्दै जान्छौँ । मानसिक रोगी हुँदै जान्छौँ । शरीर र मस्तिष्कको हितका लागि लकडाउनको पहिलो दिनदेखिनै म घरनजिकका डाँडाकाँडा हिँड्न थालेँ । कीर्तिपुरको सेतोदरबारदेखि भक्तपुर दरबार स्क्वायरबीचका दक्षिणपट्टि पर्ने अधिकांश डाँडा हिँडी भ्याएँ । यो सौभाग्य सबैलाई प्राप्त हुँदैन । लकडाउनकै बीचमा हामीले टोलका युवा मिलेर खाली जग्गामा ब्याडमिन्टन कोर्ट बनायौँ । घर बन्न बाँकी पानी जमेको जमिनमा एक ट्रक माटो पुरेर बनाएको सानो ठाउँ लकडाउन खुल्नेबित्तिकै अचम्मसँग प्रयोग भयो । टोलका ३, ४ वर्षमाथिका बाबुनानीहरू खेल्ने ठाउँ बन्यो । आमाहरू नै छोराछोरी लिएर आउन थाले । त्यसपछि झन् महसुस भयो, फूूलबारी भएको चौर राष्ट्रपतिलाई भन्दा यी मसिना नानीबाबुहरूलाई चाहिएको छ । सहरको साँघुरो कोठा र २ आना जग्गाको पर्खालभित्र थुनिएका सुत्केरी आमाहरूलाई चाहिएको छ । लकडाउनका कारण पहिलेभन्दा झन् बढी भान्साकोठामा थुनिन बाध्य महिलालाई चाहिएको छ । हामी एउटा समस्या समाधानको कुरा गरिरहँदा अरू सारा समस्यालाई भुलिरहेका छौँ, जसले कालान्तरमा झन् ठूलो समस्या निम्त्याउनेछ ।

ब्रिटिस शासकहरूले आफ्ना स्वशासित देशहरूमा जसरी बस्ती बसाए, त्यो एउटा नमुना थियो । अहिले पनि भारतका धेरै सहरको कलात्मक परिकल्पना र निर्माण नमुना बनेको छ । ब्रिटिस शासनमा बनेका बर्माका धेरै सहर साँच्चै सुन्दर र व्यवस्थित छन् । हामी युरोप र अमेरिकाका सहरको कलात्मकताको कुरा गरेर अघाउँदैनौँ । काठमाडौं उपत्यकाको बस्ती बस्नुको पनि रोचक कथा छ । मन्दिर र ढुंगेधाराको निर्माण, चोक र खुला पटांगिनीको निर्माण । मञ्जुश्रीले चोभारको डाँडा काटेर बस्ती बसाएको भनिएको यस उर्वर भूमिमा लिच्छवि वंशीहरूले पशुपतिनाथको मन्दिर दिएर गए । मल्ल शासनकाललाई कलाको उर्वर समय मानिन्छ । मूर्तिकला, प्रस्तरकला, साहित्य र रंगमञ्च मल्ल राजाहरूको समयमा सम्पन्न मानिन्छ । शासकहरूको विलासिता अनि रहरले ती ऐतिहासिक कलाकृति र स्थानको निर्माण भयो । उनीहरूले केही थान पोखरी र ढुंगेधारा दिए । जस्तो कि राजा प्रताप मल्लले पुत्रशोक बिर्साउन रानीको नाममा पोखरी बनाइदिए । भीमसेन थापाले धरहरा बनाए । वा मिथिला क्षेत्रमा आम नागरिकहरूले सयौँ पोखरी खनेर छाडे ।

निश्चित योजनाबाट बसेको उतिखेरको बस्तीलाई पुग्ने ढुंगेधारा, खुला चोक र बाटाघाटा थिए । आज बस्ती तन्किएर काठमाडौं उपत्यका घरहरूले भरियो । खुला चौरहरू झन् खुम्चिए । नगरका रूखहरू काटिए । ढुंगेधाराहरू सुके । नगरको आधारभूत आवश्यकता के हो नबुझी नगरपालिका बन्यो । हामी यस्तो नगर सभ्यतामा आइपुग्यौँ, घरसँगै आँगन वा बगैँचा नहुने भयो । घरको छतमा पानी ट्याङ्की राख्नैपर्ने भयो । भान्सा र शौचालयमा धारा जोड्नैपर्ने भयो । तर, पानीचाहिँ अझै बाल्टी र गाग्रीमा थापेर चलाउनुपर्ने भयो । विद्युत् लाइन छँदाछँदै सोलार र चार्ज ब्याट्रीमा खर्च भयो । सिमेन्ट र इँटाले बनेका घरहरू हुँदैमा कुनै बस्ती नगर वा सहरमा परिणत हुँदैन । नगर वा सहरका अति आवश्यक पूर्वाधार र पर्यावरण हुन्छन् । हामी त्यही पूर्वाधार र पर्यावरण नभएको बस्तीमा शासकहरूले भने जसरी बाँच्ने कोसिस गरिरहेका छौँ । यो यही ‘आधुनिक’ सहर हो, जहाँ ग्यास चुलो र सिलिन्डरमा लगानी गरेर पनि कुनै बेला खाना पकाउन दाउरा खोज्दै हिँडेका थियौँ । ‘अर्बान इकोलोजी एन इन्ट्रोडक्सन’ नामको किताबमा इयान डग्लस र फिलिप जेम्सले लेखेका छन्, ‘उन्नत नगरको पर्यावरणले त्यहाँ बस्ने मानिसहरूको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्य राम्रो बनाउन विशेष भूमिका हुन्छ ।’

सहर वा नगरझैं गाउँको पर्यावरणलाई पनि ध्यान दिइएको भए गाउँका विद्यालय निकै सुध्रिन्थे । प्राय: सरकारी विद्यालयसँग जमिन प्रशस्त छ । तर, विद्यार्थीलाई सिर्जनात्मक बनाउने वा उत्प्रेरित गर्ने भौतिक पूर्वाधार छैनन् । विद्यालय परिसर फोहोर र कलाहीन छन् । विद्यालयको कलात्मक र स्वच्छ परिसरले विद्यार्थीको सिर्जनशीलता अनि स्वस्थ जीवनमा गतिलो भूमिका खेल्ने थियो । कम पुँजीका निजी विद्यालयहरू अत्यन्तै साँघुरो पर्खालभित्र विद्यार्थी कोच्न बाध्य छन् । पर्यावरण र सिर्जनात्मकताभन्दा कसरी कम खर्चमा धेरै नाफा गर्ने भन्ने स्वार्थ तिनमा जोडिएको छ । हरेक सार्वजनिक ठाउँका लागि चाहिने व्यवस्थित पर्यावरण र खुला ठाउँ कुनै प्राकृतिक विपत्ति, भूकम्प वा कोरोना भाइरसले निम्त्याएको व्यक्तिव्यक्तिबीच भौतिक दूरी कायम गर्नुपर्ने स्थितिका लागि अपरिहार्य हो ।

अपरेसन थिएटरमा गीत सुन्न चाहने प्रधानमन्त्री पाएका नागरिक हौँ हामी । उनी कविताप्रेमी र नाटकप्रेमी पनि हुन् । ताक परे उनी नाट्यकलाबारे नलजाई भाषण दिन सक्छन् । तर, मेरो चासो आम मानिससम्म स्वस्थ पर्यावरणसँगै कला कसरी पुग्छ भन्ने हो । प्रधानमन्त्रीको अपरेसन थिएटरमा झैँ के कोरोना क्वारेन्टाइनमा पनि नर्सहरूले गीत बजाइदिन्छन् ? हप्तौँ हिँडेर घर पुग्नुअघि क्वारेन्टाइनमा राखिएका मानिसको मानसिक स्वास्थ्यका लागि हामी कस्तो वातावरण सिर्जना गरिरहेका छौँ ? साँच्चै व्यवस्थित क्वारेन्टाइन सेन्टर भइदिएको भए, त्यहाँ राम्रो शौचालय, स्वस्थ खानाको व्यवस्था हुन्थ्यो । भौतिक दूरी कायम गर्दै चित्रकारहरू क्वारेन्टाइनमा बसेका मानिसका लागि चित्र कोरिरहेका हुन्थे होला । संगीतकार संगीत गरिरहेका हुन्थे होला । यो आर्थिक अभावले निम्त्याएको समस्या होइन । मात्र सोच र उदारताको अभाव हो । सरकारी सुविधामा बसेकाहरूको विलासिताको रोग हो ।

यस वर्षको भाषा एकेडेमीको बजेट १२ करोड २९ लाख छ । संगीत तथा नाटक एकेडेमीका लागि ६ करोड १ लाख छ । त्यसैगरी ललितकला एकेडमीका लागि ४ करोड ८ लाख छ । नेपालमा कोरोना संक्रमण चैतको सुरु दिनदेखि नै देखिएपछि देशभरि कलाका गतिविधि रोकिए । त्यसैले यी तीनै एकेडेमीहरूमा अघिल्लै वर्षको बजेट बाँकी छ । त्यो पैसा आम मानिसलाई कला र पर्यावरणसँग जोड्ने काममा खर्च गर्न सकिन्थ्यो । अझै सकिन्छ ।

म कल्पना गर्छु, घरबाट शिल्पी थिएटर जाँदै गर्दा मैले कोटेश्वर, तीनकुने, सिनामंगल वा बत्तीसपुतलीमा मूर्तिकारको कलात्मक काम देखेँ भने ममा कस्तो असर पर्ला ? भौतिक दूरी कायम गरेरै चित्रकारहरू, संगीतकर्मीहरू, नाट्यकर्मीहरूलाई एकेडेमीहरूले डबली र चोकमा ल्याउन सक्छन् । करोडौँ बजेट बोकेर बसेका एकेडेमी वा विकास बोर्डले आम मानिसमा उत्साह भर्न धेरै काम गर्न सक्छन् । चित्र, रंगमञ्च, संगीत, साहित्य र फिल्मको वैकल्पिक प्रयोगबाट मानिसलाई ऊर्जा दिन सकिन्छ । साधन–स्रोतका हिसाबले निजी नाट्य संस्था, स्वतन्त्र संगीतकर्मी, निजी प्रकाशन गृहभन्दा धेरै ठूलो काम एकेडेमीले गर्न सक्थे । नगरको पर्यावरण र आधुनिक कलाले आम नागरिकमा नयाँ तरंग ल्याउन सक्थ्यो । जस्तो कि मेरो छिमेकमा एक हप्ताअघि सुत्केरी भएकी संगीता शर्मा राष्ट्रपतिको सुन्दर बगैँचामा साँझ बच्चा बोकेर टहलिरहेको कल्पना गर्छु । विद्यालय बन्द भएर घरमै थुनिएका दर्जनौं बालबालिका टुँडिखेलमा खेलेको कल्पना गर्छु । मेरा टोलका वृद्धवृद्धाले पाटन दरबार स्क्वायरको डबली वरिपरि छुट्टाछुट्टै बसेर संगीत सुनेको वा नाटक हेरेको कल्पना गर्छु । तर, यस सहरमा एउटा मात्रै टुँडिखेल छ । थोरै मात्र डबली छन् । पार्क र फूलबारी छँदै छैनन् । ती खुला आकाशमुनि गरिने सिर्जनात्मक गतिविधि देशैभरि मृतावस्थामा छ । अस्वस्थ पर्यावरणले मानिस विचलित भएका छन् । यस्तो अवस्थामा पनि शासकहरू नागरिकलाई नबोल र नसोच, घरमै बस र बाँच भन्छन् । आम मानिसमा बाँच्नु र मर्नुको भेदका लागि उदयप्रकाशको उही चर्चित कविता सम्झन्छु । ‘मरना’ शीर्षकको त्यस कविताले भन्छ—

आदमी

मरने के बाद

कुछ नहीँ सोचता ।

आदमी मरने के बाद

कुछ नहीं बोलता ।

कुछ नहीं सोचने

और कुछ नहीं बोलने पर

आदमी

मर जाता है । प्रकाशित : असार २०, २०७७ १४:४७

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

न्युरोडको नबदलिएको चरित्र

नब्बे सालको भूकम्प नै एउटा त्यस्तो ठूलो संयोग थियो, जसले जुद्धशमशेरलाई न्युरोड बनाउने अवसर जुराइदियो। उनले वास्तवमा सहर बसाउन होइन, आफ्नो रौव देखाउन न्युरोड बनाएका थिए ।
सुरेश किरण

काठमाडौं महानगरपालिका र न्युरोडसमेत समेटिएको वडा नं. २२ ले न्युरोडको रूप फेर्ने योजना बाहिर ल्याएको छ । स्थानीय सरकारले बनाएको यो योजना यदि कुनै घच्चीको सिकार भएन भने अबको केही समयपछि न्युरोडले आफ्नो बाहय स्वरूपमा केही निखार ल्याउने निश्चित छ । न्युरोडबारे नयाँ योजना बन्दै गर्दा मलाई भने यसको पुरानो इतिहासतिर फर्कने इच्छा लाग्यो ।

न्युरोड मूलत: काठमाडौंका रैथाने मानन्धरहरूको ‘ओल्ड’ बस्ती हो, जसको एक सदस्य म आफै पनि थिएँ । यसको पुरानो नाम ‘पाको पुखुद्यां’ थियो । यसको नाम ‘पुखुद्यां’ किन रहन गयो त भन्दा नब्बे सालको भूकम्पअघि यहाँ ठूलो पोखरी थियो । पोखरीलाई नेपालभाषामा ‘पुखू’ भनिन्छ । त्यही पोखरीको डिलसँगै बनेको बस्ती भएकाले यसको नाम ‘पुखुद्यां’ अर्थात् पुखुलद्याङ्ग बन्न गएको हो ।

हुन त पाको पुखुद्यां टोलमा अहिले अरू नेवार जातिका पनि धेरै घर छन् । तर, भर्खरै जंको (भीमरथारोहण) सकेका मेरा काका हरिप्रसाद मानन्धर भने यो मूलत: ‘पुखुद्यांमि मानन्धर’ हरूकै रैथाने टोल भएको दाबी गर्नुहुन्छ । उहाँका अनुसार, हालको पीपलबोटबाट रणमुक्तेश्वर जाने बाटो नै यो बेलाको पुरानो बाटो हो । त्यतिबेला न्युरोड बनिसकेको थिएन । पीपलबोटबाट रणमुक्तेश्वर जाँदा बाटोको दायाँतिर पूरै लाइन पोखरीको डिल थियो । त्यहाँ कुनै घर थिएन । बायाँ लाइनमा मात्रै घर थियो । त्यो जम्मै घर मानन्धरको मात्रै थियो । अहिले पनि त्यहाँ हेर्न गयौँ भने हामी पाउँछौँ, दायाँ लाइनका घरधनीहरू विभिन्न जातिका छन् भने बायाँ लाइनका घरधनी जम्मै मानन्धर मात्रै छन् ।

नब्बे सालको भूकम्पपछि जब न्युरोड बनाउन सुरु गरियो, छेउछाउमा घर भएका र अतिक्रमणमा परेका घरधनीलाई स्थानान्तरण गरी पोखरीको डिलमै घर बनाउन दिइयो । त्यसपछि पोखरी पनि रहेन, डिल पनि रहेन । बाटोको एकातिर मानन्धरै मानन्धरको लाइन, अर्कोतिर विभिन्न ठाउँबाट स्थानान्तरण गरी ल्याइएका विभिन्न जातिको लाइन । न्युरोडको यो जातीय समीकरणमा धेरैको ध्यान नगएको पनि हुन सक्छ ।

न्युरोडको बीच भागमा अहिले पनि ठिंग उभिएको राणा प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरको सालिक देख्न सकिन्छ । राज्यमा आफ्नो हालीमुहाली भएका बेला राणा महाराजाहरूले काठमाडौंको जति पनि चोकहरूमा आफ्ना सालिक ठडयाए, २००७ सालको प्रजातन्त्रपछि ती सबै सालिकहरू टुँडिखेलभित्र कुना काप्चामा सारिए । तर, न्युरोडको बीचमै उभिएको श्री ३ जुद्धशमशेरको सालिक भने जहाँको तहीँ रहयो, कतै सारिएन । कारण के त भन्दा अहिले काठमाडौंको मुटुमा नयाँ सडक नामको जुन केन्द्र निर्माण भएको छ, त्यसको निर्माता नै जुद्धशमशेर थिए । त्यसैले पनि होला, प्रजातन्त्रकालपछि राणा शासन हटे पनि जुद्धशमशेरको सालिक भने न्युरोडबाट हटेन ।

नब्बे सालको भूकम्पअघिको वसन्तपुर जहाँ कुमारीघरसँग अरू घरहरू पनि जोडिएरै रहेका देखिन्छन् ।

तर, न्युरोड जुद्धशमशेरले बनाएको भए पनि त्यो उनले कुनै योजनामा टेकेर बनाएको ठाउँ भने होइन । नब्बे सालको भूकम्प नै एउटा त्यस्तो ठूलो संयोग थियो, जसले जुद्धशमशेरलाई न्युरोड बनाउने अवसर जुराइदियो । उनले वास्तवमा सहर बसाउन होइन, आफ्नो रौव देखाउन न्युरोड बनाएका थिए । नब्बे साल माघ २ गते महाभूकम्प जाँदा जुद्धशमशेर पश्चिम नेपालको कञ्चनपुर वनबासाको जंगलमा सिकार खेल्दै थिए । काठमाडौंमा भूकम्प जाँदा उनी हात्तीमै सवार थिए । हल्का कम्प त्यहाँ गएको भए पनि काठमाडौंमा भएको तबाहीबारे उनी बेखबर थिए । त्यतिबेला काठमाडौंबाट कञ्चनपुरमा कुनै सूचना पुर्‍याउनुपर्‍यो भने करिब दुई घण्टा जति समय लाग्ने गर्दथ्यो । तर, भूकम्पले सूचनाका सबै साधन ध्वस्त बनाएकाले जुद्धशमशेरले त्यो सूचना थाहा पाउन चार दिन कुर्नुपर्‍यो । २ गते गएको भूकम्पको खबर उनले ५ गते मात्रै पाए । सिकार कार्यक्रमलाई बीचमै त्यागेर काठमाडौं आइपुग्दा यता जंगीलाठ पद्मशमशेरको अध्यक्षतामा ५० सदस्यीय ‘भूकम्पपीडित सेवा दल’ गठन गरी उद्धार कार्य चलिरहेको थियो । तर, त्यो देखेर जुद्धशमशेर भने खुसी भएनन् । उनलाई लाग्यो— यो सेवा दलको कामले त देशमा पद्मशमशेरको पो हाई–हाई हुने देखियो । त्यसपछि उनले पद्मशमशेरवाला सेवा दल भंग गरी आफ्ना विश्वासपात्र गुरुज्यू हेमराज पाँडेको अध्यक्षतामा ‘भूकम्प पीडितोद्धार संस्था’ नामक अर्को उद्धार संस्था गठन गरे र उद्धारको कार्य त्यसैमार्फत थाले । सरदार भीमबहादुर पाँडेले आफ्नो पुस्तक ‘त्यसबखतको नेपाल, भाग २’ मा यसको वर्णन गरेका छन् ।

उद्धार कार्य गर्दै जाँदा राणा शासकबीच कसले कति काम गरे, कति गर्न सकेनन् भन्ने विषयमा भित्रभित्रै ईख र नजानिँदो प्रतिस्पर्धासमेत सुरु हुन थालिसकेको रहेछ । यसै क्रममा भूकम्पले ढलेका घरहरू बनाउन सरकारले प्रदान गरेको निब्र्याजी सापटी आफूले तिरिदिने भनी कलकत्तामा उपचार गराइरहेका जर्नेल तेजशमशेरले प्रस्ताव पठाए । जुद्धशमशेरले यसलाई सहयोग होइन, आफूलाई दिइएको चुनौतीका रूपमा लिए । त्यसको सामना गर्दै जुद्धशमशेरले भूकम्पमा दिएको त्यो सापटी जम्मै सरकारले मिनाहा गर्ने घोषणा गरे । मिनाहा गरिएको त्यो रकम २९ लाख ८२ हजार ३१६/६२ पैसा थियो । त्यतिबेला काठमाडौंमा पाँच–छ हजार रुपैयाँमा एउटा पक्की घर आउँथ्यो । मुलुकको वार्षिक राजस्व करिब ३ करोड जति उठ्थ्यो । सरकारले मिनाहा गरेको त्यो सापटीबाट सर्वसाधारण जनतालाई भने कुनै लाभ भएन । किनभने घर बनाउन सरकारबाट सापटी लिनेहरू जम्मै राणाजीहरूका सन्तान, सैनिक अधिकृत र दरवारका पुरोहित मात्रै थिए ।

त्यसपछि जुद्धशमशेरलाई मुलुकमा अझै केही गरेर अरूलाई ‘देखाइदिने’ झोंक चल्न थाल्यो । त्यही क्रममा उनले बनाएको नयाँ खाले सडक थियो— न्युरोड । टुँडिखेलदेखि भूगोलपार्कसम्मै तानेर बनाइएको त्यो सडक बायाँतर्फ इन्द्रचोकसम्म र दायाँतर्फ पुरानो भन्सारसम्म तन्किएको छ । त्यतिबेला त्यहाँ कुनै सडक थिएन । खाली रहेको बालीमै नयाँ सडक निकालिएको थियो । जुद्धशमशेरले यो तीनदोबाटोको बीचमा आफ्नै एउटा सालिक राख्न लगाए । टुँडिखेलबाट भित्र प्रवेश गर्न टुँडिखेलनिरको चोकमा एउटा ढोका पनि बनाइदिए, जसलाई पछि ‘न्युरोड गेट’ भन्न थालियो । मध्यकालतिर काठमाडौंको सीमा तोक्न बनाइएका परम्परागत ढोकाको सूचीमा यो गेट छैन । यो राणाकालमा बनाइएको नयाँ ढोका हो । जुद्धशमशेरले आफ्नो सालिकलाई हनुमानढोका दरबारतिर नफर्काई नयाँ बनाएको न्युरोड गेटतिरै फर्काएर राखे । आफूले बनाएको नयाँ सडकप्रतिको उनको मोह यसबाट झल्किन्छ ।

जुद्धशमशेरले नयाँ बनाएको बाटोको नाम ‘जुद्ध सडक’ राखेका थिए । तर, त्यो बाटो पूरै नयाँ भएकाले मानिसले त्यसलाई स्थानीय भाषामा ‘न्हू सतक’ भन्न थाले । पछि त्यसलाई ‘नयाँ सडक’ भन्न थालियो । अहिले ‘न्युरोड’ भन्न थालिएको छ । ‘न्युरोड’ ले आज ‘जुद्ध सडक’ मात्र होइन, त्योभन्दा पनि अघिको ‘पाको पुखुलद्यांग’ नामलाई समेत लोप बनाइसकेको छ ।

केही वर्षअघिको न्युरोड

‘नयाँ सडक’ नामले मात्र नयाँ होइन । सडकै नभएको ठाउँमा बनाइएको साँच्चिकै नयाँ थियो । साथै शैलीका हिसाबले पनि त्यो नयाँ थियो । काठमाडौंमा त्यतिबेला अरूतिर पनि सडक नभएको होइन । खासगरी कुमारी जात्रा र जनबहा:द्य: (सेतो मछिन्द्रनाथ) को जात्रा चलाउन बनाइएका सडकहरू अलि फराकिला नै थिए । तर, नयाँ सडकमा पहिलोपटक फुटपाथसमेत आयो, अनि पिच पनि गरियो । फुटपाथ भएको र पिच पनि गरिएको नेपालकै पहिलो सडक न्युरोड हो ।

पहिले न्युरोडबाट सिधै इन्द्रचोक पुग्ने बाटो थिएन । त्यहाँ घर, निजी बारी र भण्डारखाल थियो । जुद्धशमशेरले आफ्नो सालिक भएको ठाउँदेखि सिधै इन्द्रचोकसम्म भण्डारखालको जग्गा काटेर नयाँ बाटो बनाए । बाटोको बीचमै एउटा परम्परागत डबली थियो । हरेक वर्ष इन्द्रजात्राका दिन उक्त डबलीमा दीप्याखं (देवीनाच) देखाउने चलन थियो । डबली नभएपछि अहिले डबली भएकै ठाउँमा डबलीको सिमाना अनुमान गरी दीप्याखं देखाउने गरिँदै आएको छ ।

इन्द्रचोकमा आकाश भैरवको मन्दिर अगाडि बाटोमै कान्तेश्वर महादेवको मूर्ति रहेको छ । जुद्धशमशेरले न्युरोडलाई कान्तेश्वरसम्मै विस्तार गरेको थियो । त्यसपछि विभिन्न कालखण्डमा त्यहाँ गरिएको पिचले सडकको उचाइ बढ्दै जान थाल्यो । सडकको उचाइ बढेपछि कान्तेश्वर महादेव धमाधम खाल्डोमा पर्दै जान थाल्यो । काठमाडौंलाई मल्लकालमा ‘कान्तिपुर’ नामबाट चिनिन्थ्यो । कान्तिपुर शब्द यही कान्तेश्वर महादेवबाट निकालिएको हो । न्युरोड बनेपछि त्यहाँ हिँड्ने मानिसको भीडभाडमा कान्तेश्वर महादेव हराउन थाल्यो ।

वसन्तपुरको कुमारीघरसँगै अहिले जुन खुला ठाउँ रहेको छ, नब्बे सालको भूकम्पअघि त्यहाँ पूरा घरैघर थियो । ती घरहरू वसन्तपुरकै सिख्वंमूबहा: अर्थात श्रीखण्डतरुमूल महाविहारको अंग थियो । त्यहाँभित्र घरहरूले घेरिएको दुइटा बहिलसमेत थिए । भूकम्पपछि ती जम्मै घरलाई अन्तै सारेर त्यो ठाउँलाई पूरै खुला गरियो ।

भूकम्पपछि जुन नयाँ घरहरू बने, ती भने काठमाडौंको मौलिक शैलीभन्दा फरक थिए । रातो झिंगटी र टायलको ठाउँमा जस्तापाताको छानो राख्न थालियो । जस्तापाता सजिलो र माथि बस्न पनि मिल्ने भएकाले मानिसहरूले त्यसैलाई रुचाए । हुन त नयाँ बन्ने घरको डिजाइन मौलिक शैलीमा हुनुपर्छ भन्ने सूचना त्यतिबेला पनि जारी गरिएको थियो । तर, त्यसलाई न दुनियाँदारले वास्ता गरे, न सरकारले अनुगमन । फलत: पुनर्निर्माणको नाउँमा काठमाडौंले क्रमश: आफ्नो मौलिकपन गुमाउँदै जान थाल्यो । अहिले हाम्रो हातमा जुन मौलिकता हराएको अस्तव्यस्त काठमाडौं छ, यो भद्रगोलका ेथालनी नयाँ सडक निर्माण सँगसँगै हुन थालेको थियो । यदि यसलाई त्यही बेला कडाइ गरिएको भए काठमाडौं आफ्नो मौलिक लिकबाट बाहिर जाँदैन थियो होला ।

सामान्यतया राणा शासकहरू क्रूर, निर्दयी र तानाशाही हुने गर्थे । जुद्धशमशेर त झन् स्त्रीलम्पट पनि थिए । बाटो हिँड्दै गर्दा झुलुक्क देखेको कुनै युवती मन पर्‍यो भने उसलाई दरबारै लिएर जाने उनको चरित्र थियो । यति हुँदाहुँदै पनि जुद्धशमशेरमा एउटा अर्को गुण पनि थियो, उनी विकासप्रेमी थिए । भूकम्पको पुनर्निर्माण पछि उनले विभिन्न उद्योगहरू पनि खोल्न सुरु गरे । तीमध्ये कतिपय उद्योगको केन्द्र न्युरोडमै रहयो । जस्तो नेपाल बैंक लिमिटेड, सरकारी पत्रिका ‘गोर्खापत्र’ को कार्यालय, जुद्ध वारुणयन्त्र (दमकल), विदेशबाट सामान आयात गरी बिक्री वितरण गरिने आदर्श भण्डार, नेपाल वस्त्रकला प्रचार संस्था आदि । यसको लागि जुद्धशमशेरले जर्नेल सिंहशमशेर, विजयशमशेर आदिजस्ता राणा विद्वान्हरूको सहयोग लिएका थिए ।

डा. साफल्य अमात्य लिखित पुस्तक ‘काठमाडौं नगरायण’ अनुसार न्युरोड नेपालकै पहिलो त्यस्तो ठाउँ हो, जुन पूरा सहरी योजनाअनुसार निर्माण भएको हो । न्युरोडमा जुद्धशमशेरले छोडेर गएको सहरी विकासको यो रफ्तार उनी मात्र होइन उनको जहानियाँ शासनै खत्तम भइसक्दा पनि थामिएन । मैले एउटा अर्को लेखमा पनि उल्लेख गरिसकेको छु, न्युरोडमा नेपालकै पहिलो बैंक (नेपाल बैंक लिमिटेड), पहिलो व्यवस्थित पार्क (भूगोलपार्क), पहिलो सिनेमाभवन (जनसेवा सिनेमा), पहिलो सपिङ मल (विशाल बजार), पहिलो फोटो पसल, पहिलो रेस्टुरेन्ट पसल आदिजस्ता उद्योगहरू खोलिएको थियो । सत्यनारायणबहादुर श्रेष्ठले २००९ सालमा सुरु गरेको नेपाल पत्रकार संघको केन्द्रीय कार्यालय पनि न्युरोडमै थियो । कुनै बेला न्युरोडको पीपलबोट देशभरिकै राजनीतिक नेता तथा पत्रकार भेटघाट हुने केन्द्र बनेको थियो । अहिले अनेक सञ्चार माध्यमहरूको विकासले पीपलबोटमा त्यो खाले भेटघाट शून्य भइसकेको छ ।

हालको न्युरोड

न्युरोडका वडा अध्यक्ष चिनीकाजी महर्जनका अनुसार, जे कुरामा पनि ‘पहिलो बन्ने’ न्युरोडको त्यो चरित्र अझै बदलिएको छैन । अहिले न्युरोड नेपालकै त्यस्तो ठूलो मोबाइल हब बनिसकेको छ, जहाँ संसारको कुनै पनि देशमा निर्माण हुने नयाँ मोडेलको मोबाइल सबैभन्दा पहिले पुग्ने गर्छ । दुनियाँमा सबैभन्दा महँगो मानिने हीराको कारोबार यही ठाउँबाट हुन्छ भने सुनको सबैभन्दा नयाँ डिजाइनको गहना यहीँ गालिन्छ । न्युरोड क्षेत्र रहेको कामपा २२ वडाको जनसंख्या करिब ९ हजार हाराहारी छ तर पसल संख्या भने त्योभन्दा बढी अर्थात् १० हजार हाराहारी छ । करिब ४० वटा त सपिङ मलै छन् । दिनमा अर्बौं रुपैयाँभन्दा बढीको कारोबार हुने यो सानो क्षेत्रमा नेपालका जम्मै ‘क’ वर्गका बैंकले कार्यालय खोलेका छन् । न्युरोडको जग्गालाई सरकारले प्रतिआना ६० लाख मूल्यांकन गरेको छ तर केही वर्षअघि एउटा घर खरिद–बिक्री हुँदा आनाको ५ करोड तिरिएको थियो तथापि अहिले त्यहाँ बेच्न वा किन्नका लागि जग्गा भने एक इन्च पनि बाँकी छैन ।

न्युरोडको निर्माण एउटा भूकम्पले नगरमा ल्याएको ठूलो परिवर्तनको जीवित नमुना हो । यसैलाई आधार मानी ‘नेपाल मण्डल’ पुस्तककी लेखिका मेरी स्लसरले नेपालमा यसअघि आएका अरू भूकम्प, आगलागी आदिजस्ता प्रकोपपछि पनि यसरी नै नगरको रूप बदल्ने गरी पुनर्निर्माण कार्य भएको हुनुपर्ने अनुमान गरेकी छन् । सयौं, हजारौं वर्षअघि भएको त्यस्तो परिवर्तनले काठमाडौंको नगर स्वरूपलाई त्यसको मौलिकताबाट अलिकति भए पनि फरक पारेको हुन सक्ने उनको अनुमान छ । यसरी न्युरोडको निर्माण सदियौं पुरानो इतिहासलाई हेर्न मिल्ने नयाँ आँखासमेत बनेको छ ।

क्षेत्रफलको हिसाबले हेर्ने हो भने काठमाडौंको वडा नं. २२ महानगरको सबैभन्दा साना वडामध्ये पर्छ । त्यसमा पनि न्युरोड यो वडाको एउटा सानो टोल मात्रै हो । तर, क्षेत्रफलमा यति मसिनो भए पनि नेपाली सहरी विकासको सम्पूर्ण इतिहासै गर्भमा बोकेका कारण न्युरोडको महत्त्व र गुरुत्व अरूका दाँजोमा अतुलनीय छ । अहिले न्युरोड सहरको त्यस्तो ज्ञानेन्द्रीय तत्त्व बनिसकेको छ, जसको अस्तित्वलाई नजरअन्दाज गरी काठमाडौंको कल्पना गर्न सकिँदैन । त्यसैले पनि होला, वडाअध्यक्ष महर्जन भन्छन्, ‘काठमाडौंको मौलिकताबाट टाढा हुन खोजेको न्युरोडलाई अलिकता भए पनि लिकमा तान्न हामी यसको रूप फेर्ने कोसिसमा छौँ ।’


प्रकाशित : असार २०, २०७७ १४:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×