घाट मोनोलग

केही समयअघि डिप्रेसनले मलाई नराम्रोसँग गिजोल्यो । डिप्रेसनको ‘कर्भ’ एकनासको हुँदैन । बढ्ने–घट्ने भइरहन्छ । कहिलेकाहीँ  ‘पिक’ मा पुग्दा असह्य हुन्छ । त्यस्तै ‘पिक’ अवस्थामा म अनायास घाट पुगेकी थिएँ ।
शिक्षा रिसाल

मान्छे घाट कि त कोही मरेपछि जान्छ, कि आफ्नै मन मरेपछि जान्छ । म यस्ता घाट थुप्रैपटक गएकी छु । लोकल घाट पशुपतिदेखि ‘अन्डर–रेटेड’ वाग्मतीका अरू घाट । किनकि मन मर्ने र ब्युँतने क्रम चलिरहन्छ ।

मन ब्युँतिँदा शरीरका हरेक धमनीबाट ऊर्जा बग्छ । आँखाले जीवनका अनेक रङको कोलाज देख्छ । जब मन मर्छ, आत्माले घाट खोज्न थाल्छ । घाट जाँदा मन शीतल हुन्छ । लाखौं जलिसकेको ठाउँमा मन कसरी सुखी हुन्छ, म बुझ्न सक्दिनँ । लाग्छ— मान्छे खुसी खोज्न घाट जान्छ । जलिरहेको लास देख्दा आफू ज्युँदो हुनुको महत्त्व बुझ्न जान्छ ।

केही समयअघि डिप्रेसनले मलाई नराम्रोसँग गिजोल्यो । डिप्रेसनको ‘कर्भ’ एकनासको हुँदैन । बढ्ने–घट्ने भइरहन्छ । कहिलेकाहीँ ‘पिक’ मा पुग्दा असह्य हुन्छ । त्यस्तै ‘पिक’ अवस्थामा म अनायास घाट पुगेकी थिएँ । यसपालि सानातिना घाटको डोज नपुग्ने पक्का थियो । त्यसैले छानें— घाटहरूको मक्का मदिना– बनारस ।

बिहान ६ बजिसकेछ । रातभर निद्रा परेको थिएन । बसको यात्रामा म सुत्न सक्दिनँ । खान पनि मन लाग्दैन । पेट भोकले जागिरहँदा तन कसरी सुतोस् !

गाडीमा एसी हिटर पनि रहेनछ । असाध्यै जाडो भयो । माथि क्याबिनमा राखिएको झोलाबाट एउटा स्वेटर झिकेर लगाएँ तर पनि खुट्टा शीतांगले थलिएका थिए । सिमाना आइपुगेछ । गाडी धेरै बेर रोकियो । ड्राइभरले सबैलाई आ–आफ्ना झोला चेक गराउन भने ।

बनारसबाट कहिले फर्किन्छु, आफैंलाई पत्तो थिएन । वास्तवमा मलाई फर्किन पनि मन थिएन । जानीजानी हराउँछु कि जस्तो लागेको थियो । ‘बेपत्ता’ र ‘लापत्ता’ शब्द मलाई खुब मन पर्छन् ।

लाइनमा बसें । पछाडि बुटवलबाट चढेका एक हूल अंकल–आन्टीहरू थिए । यत्तिकैमा होस फर्कियो । मेरो पर्स हराएछ । दौडिएर बसभित्र छिर्न लागेकी थिएँ ।

‘नानी तिमीले पर्स खसालिछौ’ भन्दै एक आन्टीले दिइन् । खुसीको सीमा रहेन ।

म एकदम हुस्सु मान्छे हुँ । यसमा मलाई कुनै गुनासो छैन । तर, पर्स हराउँदा त एक छिन आत्तिएर मुडोझैं भएँ । कार्ड, पैसा, लगेजको साँचो आदि सबै त्यहीँ थिए ।

एक्लै यात्रा गर्दा हरेक क्षण जागरुक हुनुपर्छ । अलिकति होस हरायो वा सुतियो भने गडबड हुन सक्छ । एकल यात्रामा धेरैपटक मलाई यस्तो भएको छ ।

‘हम आप के सेहेर मे आए हैं मुसाफिर कि तरह...’ भारतको सिम हालेर दिदीलाई म्यासेज पठाएँ । म सिमाना छिरेको थाहा पाएपछि परिवारको चिन्ता बढ्छ । हरक्षण अनलाइन बसेर मिनेट–मिनेटको खबर दिइराख्नुपर्छ ।

हरे १ एकान्त खोज्दै कतै चहार्ने मानिस थोडी २४ घण्टा अनलाइन बस्छ ? ‘प्राइभेसी’ भन्ने कुरा पनि हुन्छ नि १ मैले डेटा अफ गरिदिएँ । विदेशीहरू पनि थुप्रै थिए बसमा ।

‘गाँजा फुक्न जान थालेका होलान्,’ ती आन्टीहरू भन्दै थिए । म मुसुमुसु हाँसें मात्रै ।

यात्रामा अनेकथरीका मान्छे भेटिन्छन् । अनुहार याद नभए पनि सम्झनामा सधैं आइरहन्छन् । मेरो सिटको अर्कोतिर बसेकी फिलिपिनी केटी मलाई काठमाडौंदेखि हेरिरहेकी थिई ।

‘हेऽऽ ह्वेर यु गोइङ ?’ गोरखपुर पुग्ने बेला बल्ल उसले मुख खोली ।

‘बनारस,’ मैले जवाफ दिएँ ।

‘विल यु गो टु कुम्भ मेला ?’ त्यतिबेला कुम्भ मेला चलिरहेको उसकै प्रश्नले थाहा पाएँ ।

‘एस । आई एम प्लानिङ टु,’ मैले गफ दिएँ ।

‘म भ्लगर हो । फिल्म खिच्छु । भिडियो बनाउँछु । यसपालि बनारसको भिडियो बनाउन जान लागेको । त्यहाँ मेरो साथी छ,’ उसले

आफ्नो योजना बताई ।

‘ओके ।’

‘वेल, आई एम सो एक्साइटेड फर यु द्याट यु आर गोइङ टु कुम्भ मेला ।’

अरे ! म जान्छु–जान्नँ थाहा छैन, ऊ किन त्यति एक्साइटेड ? ऊ भारतीयजस्तै देखिन्थी । अग्ली थिई । सायद ऊ पनि केही खोज्न निस्केकी थिई ।

‘म यहाँ बसूँ ? खाली हो ?’ अग्लो र ठूलो शरीर भएको केटाले पूर्वेली लवजमा सोध्यो ।

एकान्त खोज्दै आएको मानिसले एकान्त कहिल्यै पाउँदैन । कोही न कोही बोल्न आइरहन्छन् ।

‘हुन्छ, बस्नुस् न,’ नास्ता खाने ठाउँमा मैले आफ्नोअगाडिको बेन्चतिर देखाउँदै भनें ।

‘तपाईं कता हिँड्नुभएको ?’

‘बनारस ।’

‘पहिलोपटक हो ?’

‘हो । तपाईं ?’

‘मेरो त यहाँ ड्युटी परेको छ । भारतीय आर्मीमा छु । छुट्टीमा घर गएको थिएँ । अहिले क्याम्प फिर्ता जान लागेको ।’

म फिस्स हाँसें ।

हुन त बाटोमा भेटिइने मानिसले एकान्त दिँदैनन् तर हामीप्रति उनीहरू ‘जजमेन्टल’ पनि त हुँदैनन् । हामीलाई आलोचनाको चस्माले हेर्दैनन् । चिनजानका मान्छे भेटिने हो भने सोध्न थालिहाल्छन्—

‘ए, तिम्रो बिहे भएको छैन ?’

‘त्यहाँ जागिर छाडिसक्यौ ?’

‘आजभोलि ट्विटरमा पनि देख्दिनँ ।’

‘कस्तो मोटाको ?’

तर, बाटोमा भेट्ने अञ्जान मानिसलाई यी कुराको चासो छैन । उनीहरू त्यही मान्छन्, जुन हामी उनीहरूलाई भन्छौं । अञ्जानहरू बरु आत्मीय लाग्छन् ।

गोरखपुर हुँदै अजमगढ गुड्दै थियो गाडी । टाढा–टाढासम्म अजमगढ मात्रै देखिन्थ्यो । यूपीको फोहोर गाउँ । कति धेरै गाई १

बसमा गीत बजिरहेको थियो, ‘सन्देशे आते है, हमे तड्पाते है... ।’

‘बनारसको वास्तविक स्वाद लिनु छ भने धर्मशालामा बस्नू,’ कसैले यसै भन्थे । बेलुकी ८ बजे बल्ल म अस्सीघाटको धर्मशाला पुगें ।

भन्छन्— सूर्योदय र सूर्यास्तका बेला वातावरणमा छुट्टै ऊर्जा हुन्छ । भोलिपल्ट बिहान अस्सीघाटको सूर्योदयमा पनि त्यस्तै ऊर्जा थियो । आँखा चिम्म गरेर बस्दा शान्ति मिल्यो । मन र दिमागमा खेलिरहने सबै कुराहरू एक छिन हराए । भूत र भविष्यको चिन्ता पनि केही रहेन । मानिसहरू योग गरिरहेका थिए । छिनछिनमा बजिरहेको थियो घण्टको आवाज । भजन पनि नेपथ्यमा गुन्जिरहेको थियो । सायद म यही खोज्दै त यहाँसम्म आइपुगेकी थिएँ ।

कुनै एक उपन्यासकारले भनेजस्तै सबथोक बिर्सनु नै जीवन हो । हो, त्यस्तै भएको थियो । मनमा खुसी बढ्न थाल्यो । आध्यात्मिक वातावरणले मानौं मेरा सारा डिप्रेसन उखालेर लैजाँदै थियो । म केवल वर्तमानमा थिएँ । सबै चीज बिर्सिएकी थिएँ । विचार र स्मृतिका तिखा काँडाबाट अलग हुनु त रहेछ जीवन । अस्सीघाटको त्यो सूर्योदयले त्यही कुरा भनिरहेको थियो । त्यो सूर्योदयलाई थाहा छ— साँझले उसलाई कतै लिएर जानेछ । तर, पनि कुनै फिक्री छैन । सूर्य मान्छे हुन्थ्यो त साँझ अस्ताउने पीरले बिहान पनि उदास हुन्थ्यो ।

हुन त सूर्य पनि कम छैन । बिहान जब सारा जगत् आफ्नो अगाडि नतमस्तक हुन्छ, सूर्य मात्तिन्छ । त्यो मात दिउँसोको प्रचण्ड तापमा परिवर्तन हुन्छ । तर, उसको अहंकार साँझ हुने बेलासम्म ओइलाइसकेको हुन्छ । हरेक दिन सूर्यले हामीलाई पाठ सिकाइरहेको हुन्छ, ‘हेर मानव जाति, जीवनको चक्र यही हो । तिमी सूर्योदय हुन चाहन्छौ या सूर्यास्त ? सूर्योदयमा सूर्यास्तको चिन्ता नगर । सूर्यास्तमा अर्को सूर्योदयको उल्लास नमनाऊ ।’

हरिश्चन्द्र घाट पुग्नुभन्दा सय मिटर वरदेखि नै मान्छे पोलेको गन्ध आउन थाल्छ । विदेशीहरू घण्टौंसम्म मान्छेको लास ल्याएको, पोलेको र जलिरहेको हेरेर बस्छन् ।

घाटमा हुँदा म प्रायः सोच्छु जलाउनेहरूबारे । सयौं मान्छे पोल्दा उनीहरूलाई दुःख लाग्छ कि लाग्दैन होला ? छेउमा ‘लास’ को परिवार जीवनकै सबैभन्दा दुःखद क्षणमा हुँदा त्यसले उनीहरूलाई छुन्छ कि छुँदैन होला ?

मैले सम्झिएँ— हिन्दी ‘मसान’ फिल्मको त्यो दृश्य, जब विक्की कौशल सामान्य दिनझैं लास जलाइरहेका हुन्छन् । एकै छिनपछि त्यो लास आफ्नै प्रेमिकाको हो भन्ने थाहा पाउँदा उनी चकनाचुर हुन्छन् ।

‘मसान’ एउटा ठाउँ–विशेष शब्द हो । तर, कतिपयको जीवन आफैं मसान हुन्छ । कौशल र ऋचा चढ्ढाका पात्रहरू मनभित्रको मसान बोकेर हिँडिरहेका हुन्छन् । म पनि त्यस्तै मनभित्रको मसान बोक्दै त्यहाँ पुगेकी थिएँ । तर, मलाई त्यो मसान त्यहीँ सेलाउनु थियो । म त्यहाँ आफ्ना दुःखहरूको अन्तिम संस्कार गर्न पुगेकी थिएँ । गंगाको पानीमा बगाउनु थियो जीवनका सबै ‘खरानी’ ।

मानिसहरू त्यहाँ डुबुल्की मार्दै पाप चोख्याउन आउँछन् । म मनमनै हाँस्छु । संसारमा त्यस्तो कुनै पानी छैन, जसबाट पाप चोखियोस् । पाप गरेका छौ ? कसैलाई दुखाएका छौ ? त्यो पापबाट निस्कनु भनेको फल भोग्नु नै हो । भन्छन्, ‘कर्म गर, फलको चिन्ता नगर ।’ तर, यो भनाइ पुण्य गर्नेहरूका लागि हो । पापीका लागि ‘कर्म गर, फलको प्रतीक्षा गर । एक दिन अवश्य आउनेछ’ भन्ने हो । गंगामा डुबुल्की मारेर कोही चोखिँदैन । बरु छालासम्बन्धी रोगहरू लाग्ने प्रबल सम्भावना रहन्छ ।

बनारस जति प्राकृतिक छ, त्यति नै फोहोर पनि छ । मानिस त्यही फोहोर हेर्न जान्छन् । जहाँ पायो त्यहीँ पिसाब फेर्छन् । त्यो गंगा नदीमै मिसिन्छ । त्यही गंगामा ‘डुब्की’ लगाएर मान्छे चोखिन खोज्छन् । हाम्रो वाग्मतीमा त डुब्ने पानी पनि छैन । पानी कम, ढल बढी छ । यति फोहोर छ कि सायद कीराहरू पनि डुबुल्की मार्न हच्किन्छन् । हामीले आ–आफ्ना पाप वाग्मतीलाई यति धेरै दिएछौं कि वाग्मती बग्नै छोडेकी छन् ।

काठमाडौंमा त पाप चोख्याउन डुब्ने वातावरण पनि छैन । बनारस पुगेको तेस्रो दिन मात्रै मैले आरती हेर्ने मौका पाएँ । आरती यहाँका हरेक घाटमा हुन्छन् तर विशेष काशी विश्वनाथ घाट र अस्सीघाटमा हुने रहेछ । पहिलोपटक मैले अस्सीघाटको आरती हेरें । त्यो आरतीको अनुभव जीवनमा कहिल्यै भएको थिएन । लाग्यो— म टाइम ट्राभल गरेर अर्कै लोकमा पुगेकी छु ।

‘झुम्म’ भएजस्तो । हो त्यही । त्यो भजन, त्यो आभामण्डल र त्यो आकाशभरि फैलिएको उज्यालो । ओहो १ एक छिन त लाग्यो— म यही पलका लागि जन्मिएकी हुँ । त्यो शान्ति, त्यो मनभित्रको सुख । म एकतमासले डुबिरहें । आरती कति बेला सकियो, त्यो पनि थाहा पाइनँ । म समाधिमै पुगेजस्ती भइछु । ब्युँझिँदा झसंग भए । मेरा आँखा रसाइरहेका थिए ।

म घाटमा जीवनकै नयाँ अनुभव लिँदै थिएँ ।एक दिन दुई युवक गिटार बजाउँदै आनन्दले गाइरहेका थिए, ‘ए लाल इश्क ! ए मलाल इश्क !’ म उनीहरूछेउ गएँ । एक युवक लजायो, अर्को दंग पर्‍यो ।

‘क्यान आई रिक्वेस्ट अ सङ ?’

‘प्लिज,’ दंग पर्ने युवक बोल्यो ।

‘मोरा सैयाँ मोसे बोलेना...’

उनीहरूले गाउन थाले, ‘सावन बितो जाए पिहरवा... ।’

साँझ परिरहेको थियो । घाटघाटमा आरतीको तयारी हुँदै थियो । गंगा नदी आफ्नै गतिमा बगिरहेकी थिइन् । त्यस दिनपछिका हरेक साँझ उनीहरूसँग भेट हुन थाल्यो । उनीहरू गाँजा सल्काउँथे । मस्त हुन्थे । गाँजाको धूवाँ कुनै शरीरको धूवाँसँग गएर मिसिन्थ्यो । हरेकजसो दिन उनीहरू घाटवरपर गिटार बजाउँथे । म गीत अनुरोध गर्थें, उनीहरू गाउँथे । ती पलमा म सब बिर्सिन्थें ।

त्यहाँ हरेक किसिमका मान्छे देखें । कोही प्रेममा परेका । कोही विछोडको पीडामा पिल्सिएका । कोही साथीभाइसँग ह्याङआउट गरिरहेका । कोही साधु बाबा, कोही धर्मको यात्रामा निस्किएका । कोही नशामा झुम्मिएका । कोही वृत्तचित्र बनाउन आएका । यीमध्येमा म को थिएँ ? म कोही थिइनँ । सायद आफैंलाई खोज्न आएको एक अर्को मानिस ।

सोचें— मानिस किन कतै जान्छ ? किनकि उसलाई जानैपर्छ । न त हावा एक ठाउँ बस्न सक्छ न मानिस । उनीहरूको लेखान्त नै हो– एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ जानु । त्यस्तै केही ‘कस्मिक कन्स्पिरेसी’ का कारण म पुगें हुँला ।

ती चायवाला, अटोवाला, पर्स भेटाइदिने आन्टी, मेरो अनुरोधमा गीत गाइदिने ती युवाहरू, घाटवरपर चिया बेचेर जीवन बिताइरहेका भविष्यका प्रधानमन्त्रीहरू, ती लास जलाइरहेकाहरू अहिले के गर्दै होलान् ? कहाँ होलान् ? जिन्दगीमा अब उनीहरूसँग कहिल्यै भेट हुनेछैन । भेट भए पनि उनीहरूले मलाई चिन्नेछैनन् । मैले उनीहरूलाई ठम्याउन सक्ने छैन । लास त अहिले पनि जलिरहेका होलान् । घाटहरूको माहोल कस्तो होला ? कति सुनसान होलान् ? कति शान्त होलान् ? त्यो शान्तिमा कति चीत्कार गुन्जिरहेका होलान् ?

संसारमा जहाँ गए पनि मानिस उस्तै हुन्छन् । दया र आत्मीयताको कुनै खडेरी छैन । हामी यात्रा ठाउँका लागि मात्र गर्छौं सोच्छौं । तर, हाम्रो यात्राका मूल्यवान सम्झना ठाउँ मात्र नभएर यात्रामा भेट हुने मानिस पनि हुन् । बनारस म मनको शान्ति खोज्दै गएकी थिएँ तर खुसी भेटें । सबै कुरा बिर्सिन गएकी थिएँ तर नबिर्सीकन पनि सामान्य रूपमा लिन सक्ने क्षमता भेटें । म जल्दै गएकी थिएँ, तर अरूलाई जल्दै गरेको देखेर आफैं निभें ।

पछि मेरी एउटी साथीले सोधी, ‘तँ बनारसचाहिँ किन गएको ? यो तीर्थ गर्ने बेला हो र ? लाइफमा कति चीज एक्सप्लोर गर्ने बेला हो !’

मैले फिस्स हाँसेर उसको कुरा टारिदिएँ ।

उसलाई के थाहा, मैले जीवनको कति ठूलो रहस्य ‘एक्स्प्लोर’ गरेकी छु १ हजारौं मान्छेको उच्चाहटबीच पनि जीवनको कति ठूलो शान्ति देखेकी छु ।

मनको शान्ति खोजेर यौवनमै ‘तीर्थ’ हिँड्नुजत्तिको ठूलो सुख अरू केही छ र साथी ? प्रकाशित : असार १३, २०७७ १०:४५

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हमला २०४७

कुनै पनि व्यक्तिको वैचारिक प्रतिबद्धताको मापदण्ड संघर्षको अवस्थामा नभई सत्तामा पुगेपछि मात्रै थाहा हुन्छ । शक्तिमा नपुगुन्जेल प्रजातन्त्रवादी/अग्रगामी र भ्रष्टाचारविरोधी भाषण गर्न सजिलो हुन्छ । तर, यी मान्यताप्रतिको प्रतिबद्धता र परीक्षा सत्तामा पुगेपछि मात्रै अवगत हुन्छ ।
प्रकाशचन्द्र लोहनी

घटना २०४७ सालको हो । ३० वर्ष भइसक्यो । त्यसबेलाको घटना सम्झँदा अहिले पनि आङ सिरिङ हुन्छ । तर, साथसाथै हाँसो पनि उठ्छ । पहिलो जनआन्दोलनपछि २०४७ कात्तिक २३ गते राजा वीरेन्द्रबाट नयाँ संविधान जारी भयो ।

सबै राजनीतिक दलले आ–आफ्ना विचार लिएर जनतामा जान पाउने भए । यसैबीच राप्रपा बेग्लाबेग्लै दुई दलको रूपमा स्थापित भए । एउटाको नेतृत्व सूर्यबहादुर थापाले गरे भने अर्कोको नेतृत्व लोकेन्द्रबहादुर चन्दले । म, पशुपति शमशेर, पद्मसुन्दर लावती, हेमबहादुर मल्ल आदि लोकेन्द्रजीको नेतृत्वको दलमा थियौं । हामीले राप्रपा एउटै हुनुपर्छ भनेर धेरै कोसिस गर्‍यौं । तर, लोकेन्द्रजी र सूर्यबहादुरजीको व्यक्तित्व टकरावका कारण त्यसो गर्न सकिएन ।

नेपाली कांग्रेसको महामन्त्रीको हैसियतले त्यसबखत गिरिजाप्रसाद कोइरालाको आक्रोश दुवै राप्रपाप्रति उग्र थियो । जहाँसम्म एमाले थियो, उसको विरोध कांग्रेससँग त थियो तर हामीलाई गाली गर्ने र खेद्ने कुरामा दुवै दलको कुरो मिलेको थियो । दुवै दल हामीलाई संगठन गर्न दिने मनस्थितिमा देखिँदैनथे । तर, हामीहरू संगठन बढाउन कस्सिएका थियौं ।

सुरु जनकपुरबाट

हामीले २०४७ साल मंसिरबाट देशका विभिन्न भागमा आमसभा गर्ने निर्णय गर्‍यौं । आमसभाको पहिलो स्थान जनकपुर थियो । त्यसबखत त्यहाँ मुख्य नेता हेमबहादुर मल्ल थिए । उनी मधेसको राजनीति र वातावरणमा पूरै भिजेका थिए । २०४२ सालको चुनावमा देशैभरिमा सबैभन्दा बढी भोट उनैले ल्याएका थिए । मल्ललाई हामीले सोध्यौं, ‘आभसभामा कांग्रेस–एमालेबाट हमला हुन सक्छ, कसरी मुकाबिला गर्ने ?’ राप्रपा आफैँले आफ्ना नेताहरूको सुरक्षा गर्छ भन्नेमा मल्लजी विश्वस्त थिए ।

आमसभामा भाग लिन लोकेन्द्रबहादुर चन्द, डा. मोहम्मद मोहसिन र म हवाइजहाजबाट जनकपुर पुग्यौं । हाम्रो स्वागतमा मल्लजी अगाडि उभिएका थिए भने कम्तीमा पाँच हजार मानिसको भीड राप्रपा जिन्दावादको नारा लगाइरहेको थियो । मल्लजीका समर्थक सबैजसो गाउँबाट आएका रहेछन् । हामीलाई पाहुनाघर पुर्‍याएर उनीहरू आ–आफ्ना गाउँतिर हिँडे । हामी त्यस दिन विभिन्न भेटघाटमा लाग्यौं ।

भोलिपल्ट दिउँसो ११ बजे हामी पार्टी कार्यालय पुग्यौं । र, जिल्लास्तरीय नेताहरूसँग घरको एक तलामाथि बसेर छलफल थाल्यौं । करिब १२ बजेतिर हामी बसेको घरअगाडि नारा लाग्न सुरु भयो । २५ जनाजति मानिस नारा लगाउँदै हामीलाई गाली गरिरहेका थिए । ३ बजेसम्म भीडको संख्या ५० जनाजति पुगेको थियो । हामीले प्रहरीलाई खबर गर्‍यौं । तर, प्रहरीले हाम्रो अनुरोध सुनेको नसुनेझैं गर्‍यो । प्रहरी नआउने ढुक्क भएपछि हाम्राविरुद्ध नारा लगाउनेहरू झन् उग्र हुँदै गए । ६ बजेसम्ममा करिब १०० जनाजति प्रदर्शनकारीले हामी बसेको घर घेरे । नारा सुन्दा उनीहरू रक्सी खाएर आएका हुन् भन्ने स्पष्ट बुझिन्थ्यो ।

करिब साढे ६ बजे हल्का अँध्यारो भइसकेपछि प्रहरीको एउटा टोली हामी बसेको कोठमा आयो । प्रहरीले भनेको थियो, ‘हामीलाई निर्देशन छ— लोकेन्द्रबहादुर चन्द, राजेश्वर देवकोटा र डा. लोहनीलाई सुरक्षा दिएर लैजानू र अरूको वास्ता नगर्नू ।’ त्यसपछि राजेश्वर देवकोटाले भने, ‘भीडको उद्देश्य हेमबहादुर मल्ललाई मार्ने हो । त्यस्तो हुन दिनु हुँदैन । लोकेन्द्रजी र हेमबहादुरजीलाई पुलिसको सुरक्षामा बाहिर पठाऊँ । हामीचाहिँ कोठामै बसौं । जे पर्ला देखा जाएगा १’ मलाई उनको सल्लाह ठीक लाग्यो । प्रहरीले चन्द र मल्ललाई लिएर गए ।

प्रहरी हिँड्नेबित्तिकै चौरमा बसेको भीड भर्‍याङ चढेर एक तलामाथिको हाम्रो कोठातिर आउन थाल्यो । मलाई लाग्यो, ‘आज यहीँ मरिने भइयो ।’ एक मनले त जे भए पनि हाम्रो तीर्थस्थल जनकपुरमै मर्नु लेखेको रैछ भन्ने लाग्यो । मैले तुरुन्त कोठामा छिर्ने ढोका बन्द गरेँ र बत्ती निभाएँ ।

मृत्युसँग जम्काभेट

भीडले कोठाको ढोका फोर्‍यो । तर, कोठा अँध्यारो भएकाले कसैले कसैलाई चिनेन । म ढोकाछेउ उभिएको थिएँ । ढोका फुट्नेबित्तिकै लुसुक्क बाहिर निस्केर भर्‍याङ हुँदै तल झरेँ । झरिसकेपछि दायाँ जाने कि बायाँ, थाहा थिएन । जे पर्ला भनेर दायाँतिर लागेँ । करिब सय कदम मात्रै हिँडेको थिए, पछिल्तिरबाट आवाज आयो, ‘ऊ त्यै हो....मार, मार ।’

अब दौडिए मात्र बाँचिन्छ भन्ने लाग्यो । दौडिन खोजें । तर, आश्चर्य १ दौडिन सकिनँ । मलाई भीडले छोप्यो र मुक्का बर्साउन थाल्यो । म शारीरिक रूपमा कमजोर मानिस होइन । २०२७ सालमा नख्खु जेलमा थुनिँदा सिरहाका नसिबलाल यादव भन्ने कैदीसँग पहलमानी सिकेको थिएँ । २०४० सालमा अर्थमन्त्री हुँदा त्रिपुरेश्वर रंगशालामा जगत गौचनसँग कराँते पनि सिकेको थिएँ । त्यसले अलिकति काम गर्‍यो । मुख त बचाएँ तैपनि ओठ काटियो, ढाड भने मेरो बलियै रहेछ, पहलमानी खेल्दा सायद नसिबलालको प्रशिक्षणले काम गर्‍यो । ढाडमा जति मुक्का हाने पनि म ढलिनँ । तर, बेसुरमा कराइरहेको थिएँ । के भनेर कराइरहेको थिएँ थाहा थिएन । एक छिनका लागि चकनाचुर भएर रगताम्य भएको मेरो आफ्नै अनुहार आफैंले देखेझैं लाग्यो । अनि तुरुन्तै मेरो लास देखेर मेरो बुबा–आमा, छोरा–छोरी रोएको देखें । क्षणभरमै सबै घटना भएको देखें ।

अचानक दुई युवकले दरोसँग मेरो पाखुरा समातेको महसुस गरें । उनीहरूले मलाई घिच्याएर एउटा गल्लीतिर लगे र म बाचेँ । पछि थाहा पाएँ, मलाई जीवनदान दिने दुई युवकको नाम थियो— विवेकानन्द ठाकुर र धर्मेन्द्र झा । गल्लीबाट ती युवाले मलाई महेन्द्रनारायण निधिको घरमा पुर्‍याए । ओठ काटिएर अलिकति रगत आएको थियो । दाँत भाँच्चिएको रैनछ । लाग्यो— अब बाँचे । मृत्युसँगको त्यो निकटता एक किसिमले नौलो अनुभूति थियो ।

सुरक्षाको खोजी

महेन्द्रनारायण निधिको घरमा केही बेर बसेँ । यत्तिकैमा एक अधवैंसे मानिस आइपुगे । उनले आफूलाई आनन्द ढुंगाना भनी चिनाए । हुन नहुने घटना भयो भनी दु:ख प्रकट गरे । उनैले सोधे, ‘डाक्टर साहेब १ भोक लागेको होला । केही मगाइदिऊँ ?’ मैले ‘हुन्छ’ भने । केही मिनेटमै मेरा लागि चारओटा सुक्खा रोटी र लौकाको तरकारी आइपुग्यो । मलाई लौकाको तरकारी पटक्कै मन पर्दैनथ्यो । तर, त्यस दिन त्यो रोटी र लौकाको पिरो तरकारी असाध्यै मन पर्‍यो । मैले आनन्द ढुंगानालाई हृदयदेखि नै धन्यवाद दिएँ ।

रातको १० बजेतिर केही सहयोगी युवाले डोर्‍याउँदै मलाई प्रहरी कार्यालय पुर्‍याए । दृश्य अनौठो थियो । त्यहाँ लोकेन्द्रबहादुर चन्द, हेमबहादुर मल्ललगायत भीडबाट बाँचेर आएका अरू थुप्रै थिए । अब हाम्रो सामुन्ने प्रश्न थियो— भोलिको आमसभामा जाने कि नजाने ? त्यहाँ बान्तवा थरका एक प्रहरी हाकिम रहेछन् । उनी कम बोल्ने र एकदमै भलाद्मी स्वभावका थिए । हामीले उनीसँग राय माग्यौं । उनको भनाइ थियो, ‘राजनीति तपार्इंहरूले बुझ्नुभएकै छ, आमसभामा के होला म ग्यारेन्टी गर्न सक्तिनँ । तर, मेरो मनदेखिको राय छ, तपाईंहरू भोलि आमसभामा नगएर जहाजबाट काठमाडौं फिर्ता हुनुस् ।’

हामी यस्तो सल्लाह मान्न तयार थिएनौं । यसरी फिर्ता हुँदा नेताहरू तराईबाट भागेको सन्देश जाने र पार्टीको अस्तित्वमै धक्का लाग्न सक्ने हुनाले भिडेरै भए पनि कार्यक्रम सम्पन्न गर्नैपर्छ भन्ने राय मेरो थियो । त्यस रायमा लोकेन्द्रजीको पनि समर्थन थियो । हामीलाई त्यहाँ बल दिने भूपू माननीय महेन्द्र राय थिए । उनी एक साहसी नेता थिए । कार्यक्रममा प्रहरीले सुरक्षा नदिए हामी आफैं सुरक्षा दिन्छौं भन्ने उनको अठोट थियो ।

उपसंहार अघि

भोलिपल्ट ११ बजे जलेश्वर पुग्यौं । अवस्था सामान्य थियो । ट्रयाक्टरमा मानिसहरू ल्याइँदै थिए । करिब १ बजे स्थानीय हाइस्कुलको चउरमा आमसभा सुरु भयो । हाम्रा सुरक्षाका लागि महेन्द्र राय र उनका ५–७ जना मानिस लठ्ठी लिएर मञ्चनजिकै बसेका थिए । महेन्द्र ६ फिटभन्दा अग्ला मानिस थिए र शारीरिक रूपमा बलिया थिए । सभाको अगाडि श्रोता थिए । तिनको पछाडि प्रहरी थिए र प्रहरीको पछाडि ५०–६० जना युवाको जत्था थियो । कार्यक्रम सुरु भयो । एकै छिनमा प्रहरीभन्दा पछाडिको जत्थाले होहल्ला गर्दै हामीविरुद्ध नारा लगाउन थाल्यो । यो देखेपछि महेन्द्र राय र उनको टोली नारा लगाउनेविरुद्ध जाइलागे । रायले झम्टेपछि ती भागाभाग गरे । तर, फेरि एकै छिनमा प्रहरीको पछिल्तिर आइपुगेर होहल्ला गर्दै हामीतिर ढुंगा प्रहार गर्न थाले । मैले स्थिति बिग्रन थालेको महसुस गरेँ । लोकेन्द्रजीलाई मैले भनें, ‘अब हामी चाँडो भाषण टुङ्ग्याएर पूर्वकार्यक्रमबमोजिम गाडीबाट काठमाडौं जाऊँ ।’ त्यो झुन्डले बाक्लै ढुंगा हान्न थाल्यो । प्रहरीले चाहिँ ‘ढुंगा नहान्’ भन्ने तर अरू केही नगर्ने देखियो । हाम्रा श्रोता उठेर हिँड्न थाले । हामीले पनि कार्यक्रम छोट्याएर समापन गर्‍यौँ ।

लोकेन्द्रजी, पशुपतिजी, हेमबहादुर मल्ल, मोहम्मद मोहसिन र म सभास्थलबाट निस्कियौं । नजिकै प्रमुख जिल्ला अधिकारीको घर थियो । प्रजिअकी श्रीमतीले हामीलाई देखिछन् । उनले चिया खान अनुरोध गरिन् । हामी उनको घरको माथिल्लो तलामा गयौं । एकै छिनमा प्रजिअ आइपुगे । उनले भने, ‘हजुरहरू यहीँ मेरै आवासभित्र बस्नुस् । बाहिर स्थिति ठीक छैन ।’ यत्ति भनेर उनी तुरुन्तै बाहिर निस्किए । हामीलाई ढुंगा हान्ने टोली हाम्रो नाम लिँदै घर खोज्दै हिँडिरहेको रहेछ ।

हामीभन्दा पछाडि रहेका खेमराज पण्डित, राजेश्वर देवकोटा, पद्मसुन्दर लावतीलगायत साथीहरू नजिकैको रेडक्रस भवनमा गएछन् । ढुंगा हान्ने हूल रेडक्रस भवनभित्रै गएछ । हूलले खेमराज पण्डितलाई निर्घात पिटेर, मर्‍यो भन्ने ठानेर घरको बरन्डामा फालिदिएछ । त्यो हूल लावतीलाई पनि खोज्दै गयो । उनको स्वभाव निडर थियो । उनी आँट र हिम्मतका धनी थिए । र, लावतीले उनीहरूलाई ‘म विष्णु लिम्बु हो । किन चाहियो तिमीहरूलाई’ भनेछन् । उनी यसरी बँचे ।

पण्डित, देवकोटालगायत साथीहरू भाग्यले बाँचेछन् । करिब २ घण्टासम्म त्यो हुल्याहा झुन्डले आतंक मच्चायो । सायद काकतालीले प्रजिअको घर नपुगेको भए हामी पनि बाँच्ने थिएनौं । बेलुका प्रजिअ घर आइपुगे । उनीसँग हाम्रो प्रश्न थियो, ‘यति सानो हुल्याहा झुन्डलाई पनि नियन्त्रणमा लिन किन नसकेको ?’ प्रश्नको जवाफमा उनी इमानदार थिए । उनले भने, ‘हजुरहरूलाई थाहै छ, देशमा के हुँदै छ । म त एउटा कर्मचारी मात्रै हुँ । म सकेसम्म हजुरहरूलाई बचाउँछु ।’ त्यो रात ११ बजे केही सहयोगी साथ लगाएर हेमबहादुर मल्ललाई सिमाना कटायौं । उनको ज्यानको सुरक्षा भएपछि हामी राति १ बजे जिपबाट काठमाडौंतिर लाग्यौं । त्यसबखत सरकारको एउटै नीति थियो— जसरी भए पनि राप्रपालाई राजनीतिक शक्तिको रूपमा उठ्न नदिने र उठ्ने प्रयास गरे जिल्लाजिल्लाबाट खेद्ने । अझै दाङमा त म, जोगमेहर श्रेष्ठ, विश्वबन्धु थापा र मोहम्मद मोहसिनलाई झन्डै सफाया गरिसकेका थिए ।

हिमालयको उचाइ र इच्छुमतिको दुर्गन्ध

कुनै पनि व्यक्तिको वैचारिक प्रतिबद्धताको मापदण्ड संघर्षको अवस्थामा नभई सत्तामा पुगेपछि मात्रै थाहा हुन्छ । शक्तिमा नपुगुन्जेल प्रजातन्त्रवादी/अग्रगामी र भ्रष्टाचारविरोधी भाषण गर्न सजिलो हुन्छ । तर, यी मान्यताप्रतिको प्रतिबद्धता र परीक्षा सत्तामा पुगेपछि मात्रै अवगत हुन्छ । हामीमाथि हमलाको त्यो शृंखला चल्दा देशका प्रधानमन्त्री थिए— सन्तनेता कृष्णप्रसाद भट्टराई । काठमाडौंमा उनीसँग भेट भयो । मैले हामीमाथिका हमलाका घटना बयान गरेँ । साबिकझैं उनले त्यसलाई ठट्टेउलो पारामा उडाए । उनले भने, ‘डाक्टर साब, यस्ता सानातिना कुरामा ध्यान दिनु हुँदैन छोडिदिनुस् ।’ तर, म र अन्य साथीहरूका लागि दुई दिनमा दुईपटक मृत्युसँगको त्यो जम्काभेट सहज थिएन ।

हमलाबाट डराएर हामी कोठाभित्र बसेनौं । दुवै राप्रपा देशका विभिन्न ठाउँमा आभसभा गर्दै गयौं ।

इतिहासमा राजनीतिक नेतृत्व एउटा उचाइमा पुगेपछि त्यहाँ अडिन नसकेर तल झरेका थुप्रै उदाहरण छन् । हाम्रो देशको राजनीतिक इतिहास पनि यस्तै छ । यसको उदाहरण अहिलेको सरकार नै छ सबैसामु । दुई वर्षअघि यो सरकार र यसको नेतृत्वको उचाइ झन्डै हिमालय पर्वतजस्तो सफा र अग्लो देखिन्थ्यो । आज यो सरकार काठमाडौंको दुर्गन्धित इच्छुमती (टुकुचा) को तहमा पुगेको छ, जहाँ इमानदारी र नैतिकता माथिदेखि तलसम्मै सखाप भएर जाँदै छ । यस सरकारको विरोधमा हजारौं युवा वाक्क भएर स्वतन्त्र रूपमा सडकमा उत्रिनुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । यो शुद्धीकरणको प्रयास नयाँ पिँढीको चेतावनी हो । नयाँ पिँढीको चेतावनीलाई उपेक्षा गर्नु भनेको आफ्नो अस्तित्व आफैं समाप्त पारौं भन्ने दिशामा अग्रसर हुनु हो ।

-लेखक राप्रपाका अध्यक्ष हुन् ।

प्रकाशित : असार १३, २०७७ ११:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×