भिल्लको देशमा मिल्किन्छन् रत्‍न- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

भिल्लको देशमा मिल्किन्छन् रत्‍न

स्पष्ट वक्ताको शक्ति नै सत्य हुन्छ, तर उहाँ त्यो शक्तिको उन्मादमा कहिल्यै मात्तिनुभएन । बजारे लोकप्रियता खोज्न उहाँलाई कुनै पनि हौसलाले प्रेरित गर्न सकेन ।
विप्लव प्रतीक

रत्नशमशेर थापा अर्थात् मेरा निम्ति रत्न दाइ भन्नेबित्तिकै अधिकांश नेपाली श्रोतालाई अनायास सम्झना आउने गीत हो– ‘घुम्तीमा नआऊ है’ । यो गीत रेडियोमा घन्किन थालेपछि तन्नेरीहरूले आफ्नो मनको आवाज भेटे, रत्नशमशेरका भाव र प्रेमध्वजको आवाजमा ।

विरहको आशङ्का र विछोडको सङ्केतले रुझेको गीत भए पनि यस गीतलाई युवाहरूले रोम्यान्टिक गीत ठाने । यही गीत गाएर धेरै नेपाली युवाहरूले आफ्नो समयमा प्रेम प्रस्ताव राखेका होलान् भन्ने मेरो अनुमान छ ।

‘घुम्तीमा’ भन्ने गीत सुन्दा रत्नशमशेरसँग मेरो चिनाजानी थिएन । गीतमार्फत एकोहोरो परिचय थियो । उहाँको पहिलो गीत सुनेको चाहिँ नारायण दाइले गाउनुभएको ‘स्वर्गकी रानी, मायाकी खानी’ भन्ने नै हो । त्यसपछि विभिन्न गायक/गायिकामार्फत अनेकौं गीत सुनियो, तिनको सूची लामै छ । तर, एउटै सहरको करिब एउटै भागमा रहेर पनि हाम्रो भेट निकै पछि भयो । हामी रमाउने जमघटमा उहाँ रम्नुभए पनि त्यसमा जम्नुहुन्नथ्यो । सायद त्यसैले होला, हाम्रो भेट धेरै ढिला भयो ।

मैले कुनै बेला पाकिस्तानी फिल्म इन्डस्ट्रीसँग मिलेर नेपालमा बनाइने संयुक्त लगानीका सिनेमामा पनि काम गरेँ । उर्दूमै सुटिङ हुने चलन थियो । गीतका शब्दहरू पनि उर्दूबाट शाब्दिक उल्था हुन्थे । तर, मैले काम गरेको सिनेमा भने नेपालीमै सुटिङ भयो । र, हामीले बनाएको सिनेमामा गीत पनि धुनमा लेखिए । उल्था नगरी स्वस्फूर्त लेखिएका ती गीत बडा हृदयस्पर्शी बने । र, मैले लेखेको थिइनँ त्यस सिनेमामा । हो, म कविता लेख्थेँ, गीत पनि लेख्थेँ । तर, आफूलाई बहुमुखी प्रतिभा भनाउने रुचि मसँग थिएन । संवाद र सहनिर्देशनको भूमिका मेरै भइसकेकाले गीतकारको खोजी भयो । गीतकार मात्र होइन, धुन सुनेर लेखिदिने गीतकार चाहिएको थियो हामीलाई ।

एकपटक नायक विश्‍व बस्नेतले कुरा उठाएका थिए, धुनमा लेख्न त रत्न दाइलाई मान्नैपर्छ । र, रत्नशमशेरको खोजी भयो । उहाँले हाम्रो सिनेमाका लागि गीत लेखिदिनुभयो, जसका लागि ज्यादा समय पनि लागेन । र, माथि नै भनिसकेँ गीत हृदयस्पर्शी बने । तर, सिनेमाको दौरान पनि उहाँसँग सामान्य परिचयमै सीमित रह्यो सम्बन्ध ।

अम्बर गुरुङले जति पनि क्यान्टाटा वा क्वायर गर्नुभयो, त्यसका धुन अगावै बन्थे । शब्द पछि हालिन्थे, जसका लागि रत्नशमशेर नै छानिनुहुन्थ्यो । धेरै समयसम्म अम्बर गुरुङसँग मेरो अन्तरङ्ग सङ्गत रह्यो । तर, त्यहाँ पनि रत्नशमशेरसँग मेरो आक्कलझुक्कल मात्रै भेट भयो । उहाँ लघु भेटहरूमै घुलमिल हुने स्वभावका नहुनुभएकाले पनि धेरै समय लाग्यो हामीबीच समीपको सम्बन्ध बन्न । अघि नै भनिसकेँ, हाम्रो रमाइलोमा उहाँ रम्नुहुन्थ्यो, तर जम्नुहुन्नथ्यो ।

मानिसहरू हच्किन्थे उहाँसँग । बडो खरो हुनुहुन्थ्यो रत्नशमशेर, पातलो ज्यान तर विचार दह्रो । धक नमानी आफ्ना कुरा राख्नुहुन्थ्यो उहाँ । तर, गीत भने अति मृदु । जमघटमा र छलफलमा आफ्नो धारणा राख्न मानिसहरूसँग जब आँट हुँदैनथ्यो, त्यहाँ उहाँ अघि सर्नुहुन्थ्यो । र, आफ्ना धारणा सहजै बडो रोबदार आवाजमा प्रस्तुत गर्नुहुन्थ्यो । उहाँको ब्रह्मले अन्याय र विभेद कहिल्यै स्वीकार गरेन । त्यसैले कूटनीतिक मानिसहरू उहाँसँग डराउँथे । स्पष्ट वक्ताको शक्ति नै सत्य हुन्छ, तर उहाँ त्यो शक्तिको उन्मादमा कहिल्यै मात्तिनुभएन । गीत र कविताकै संसारमा रमाउने उहाँ त्यसैमा रमिरहनुभयो । सकेसम्म ‘लो प्रोफाइल’ मा बस्न रुचाउनुहुन्थ्यो उहाँ । कसले कहाँ सम्मान गर्‍यो र कुन प्रतिष्ठा उहाँले हासिल गर्नुभयो, त्यसको चासो उहाँलाई कहिल्यै रहेन । बरु लेखनको जुन तह थियो उहाँको, त्योभन्दा मुनि ओर्लिएर लेख्न चाहनुभएन । बजारे लोकप्रियता खोज्न उहाँलाई कुनै पनि हौसलाले प्रेरित गर्न सकेन ।

रत्नशमशेर जुन कालखण्डको समाजमा बाँच्नुभयो, त्यही समाजभित्र तत्कालीन समयमा चलेका विम्बहरू उहाँका गीतहरूमा भेटिन्छन् । हरेक कविहरूले बारम्बार दोहोर्‍याइरहने अलग विम्बहरू हुन्छन् । एकाधलाई छाडेर उहाँका प्रायःजसो गीतहरूमा पनि प्रकृतिसम्बन्धी विम्बहरू बारम्बार दोहोरिएका छन् या भनूँ त्यसकै सेरोफेरोमा उहाँका गीतहरू बुनिएका छन् । तर, जति दोहोरिए पनि तिनले पृथक् अर्थ बोकेका छन् र अलग भाव प्रस्तुत गरेका छन् । उहाँले लेखेका असङ्ख्य गीतमध्ये ‘कुञ्जमा गुन्जियो स्वर कोयलीको’ मेरा लागि रचना र प्रस्तुति दुवै हिसाबले अद्भुत गीत हो । प्रकृतिसँग सम्बद्ध शब्द संयोजनको यस्तो युगल गीत नेपाली गीताकाशमा दुर्लभ छ, विरलै बन्छ ।

आज जब उहाँको अवसानपछि उहाँबारे लेख्दै छु, मनमा एक प्रकारको खिन्नता छ । मलाई लाग्छ, उहाँले जति लेख्नुभयो त्योभन्दा धेरै उहाँले लेख्नुपर्थ्यो । एउटा लामो समय नेपाली समाजमा बाँचेको मान्छे, सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक रूपान्तरण देखेको कविबाट त्यो अपेक्षा राख्नु ज्यादा अपेक्षा राखेको नमानिएला । कुनै पनि व्यवस्थासँग सरकारी ‘सामल’ नलिईकन सदा अलग कित्तामा उभिएको मान्छेबाट यति आस गर्नु आसे भएको पनि नठहरिएला । तर, उहाँबाट त्यस्ता गीत हामीले यथेष्ट पाउन सकेनौँ । उहाँले जुन चेतले विभिन्न आयाममा जति लेख्नुपर्ने थियो त्यति लेख्न नपाउनु हाम्रो वाङ्मयका लागि खति हो । त्यसो हुनुमा दुईवटा कारण हुन सक्छन् । पहिलो उहाँ सन्तोषी हुनुहुन्थ्यो, जीवन र लेखन दुवैसँग ।

अर्कोचाहिँ उहाँलाई गीत लेखाउनेहरूको उदासीनता । हाम्रो मुलुकमा बन्ने सिनेमाहरूमा गीतको आफ्नै महत्त्व छ । तर, तिनले रत्नशमशेर थापालाई विरलै सम्झिए । अन्त्यानुप्रास मिलाएर गीतको साँचोमा शब्द थुपारे पुग्छ भन्ने चेतना बोकेका अधिकांश निर्माता/निर्देशकहरूले रत्नशमशेरलाई खोजेनन् । अर्को उहाँको ढिपी पनि थियो होला । एउटा वा दुईवटा गीत मात्रै हो भने सिनेमाका लागि नलेख्ने सर्त । तर, धेरैले थाहा पनि पाएनन् कि उहाँ जति कडा हुनुहुन्थ्यो उति नै कोमल पनि । नत्र विस्व बस्नेत र कलाकार सम्राट सापकोटाका लागि जनही एउटा मात्र गीत लेख्नुहुने थिएन होला ।

नेपाली सङ्गीत जगत्मा सबैभन्दा बेवास्ता गरिएको पक्ष हो गीत । यो रत्नशमशेरको ठम्याइ थियो । त्यसो त गीतकार/कवि बन्ने मोह नेपाली समाजमा प्रबल छ । गीत वा कविताको ढाँचामा जे लेखे पनि हुन्छ भन्ने अधिकांशको सोच छ । गीतमा काव्य हराएको, ‘थट’ हराएको दशकौँ भइसक्यो । यो दोहोरिएर पुरानै ठाउँमा पुग्न मुस्किल छ र गीतप्रतिको वर्तमान सोच सहजै बद्लिने पनि छैन । जोसँग काव्यचेत छ, र जो गीत लेख्न सक्षम छन्, त्यस्ता गीतकारहरूको गीत नखोजिएको दशकौँ भइसक्यो । रत्नशमशेरका गीतहरू नेपाली सङ्गीत र सिनेमाका क्षेत्रमा उहाँ ज्युँदै हुँदा नखोजिनुलाई त्यसैले आश्चर्य मान्ने कुरा पनि आएन ।

आज हामीसँग हजारौँ नेपाली गीतको भण्डार होला । छानीछानी सुन्न पाउँछौँ । तर, कुनै बेला यस्तो थियो— नेपाली गीतहरू पर्याप्त रेकर्ड नै भएका थिएनन् । त्यस्तो प्रारम्भिक कालमा गीत लेखेर नेपाली गीतको जग निर्माण गर्ने सचेत गीतकारमध्ये एकका रूपमा सम्झिन्छु म रत्नशमशेरलाई । कुनै जमानामा केही लेखेकै भरमा कालान्तरमा वरिष्ठ कवि/गीतकारको दर्जा पाउने प्रचलन हाम्रो समाजमा छ । सिर्जनाको संसारमा कोही कनिष्ठ र वरिष्ठ हुँदैन भन्ने हाम्रा सर्जक र समाज दुवैले बिर्सिएका छन् । सर्जक कुनै सरकारी कार्यालयको कर्मचारी होइन बढुवा हुने, सर्जक त जीवन रहुन्जेल आफ्नो सिर्जना त्यसरी नै गर्छ जसरी पहिलो सिर्जना गर्दा उसले आफ्नो पहिलो हरफ कोरेको थियो । रत्नशमशेरलाई म त्यस्तै कवि/गीतकारका रूपमा सम्झिन्छु, जो जीवनको उत्तरार्द्धमा पनि लेखनमा सक्रिय थिए ।

रत्न दाइसँग मेरो अन्तिम भेट पलेंटी शृङ्खलामा भएको थियो, जहाँ उहाँकै भतिजा (जो पेसाले आँखाका नामी डाक्टर हुन्) डा. सुमन थापाको एकल गायन कार्यक्रम थियो । रत्नशमशेरको रचना सुमनले गाइरहँदा मैले दुई/चारपटक उहाँलाई लुकीलुकी हेरेको थिएँ । ज्याज शैलीमा बनेको गीतको संयोजन हृदय छुने खालको थियो । गीत सुनिरहँदा उहाँकोसजल नयनमा चमक देखेँ । त्यो चमक के कारण देखियो, थाहा छैन । बस्, यतिखेर त्यो सजल नयन झलझल आउँदै छ मेरो स्मृतिपटमा । कार्यक्रमपछि एकपटक उहाँसँग अन्तरङ्ग भेट गर्ने मेरो मनसुवाअधुरो रह्यो ।

रत्न दाइ बितेको खबर सुनेँ । यो जेठको गर्मीमा मानौं जाडो यामको सबभन्दा चिसो सिरेटोले मनलाई सरक्क छोएर गयो । सम्झना सिनेमाको रिलझैं सर्रर चल्यो । केही धमिला र केही प्रस्ट छवि प्रकट भए । ट्विटरमा सरकारी समवेदना पढें । सरकारले रत्नशमशेरलाई कसरी चिनेछ भन्ने कौतूहल जाग्यो । उहाँ त कहिले पनि कुनै पनि सरकारको समीप रहनुभएन । उहाँको सामीप्य उहाँकै भाव, शब्द, परिवार र सीमित साथीहरूसँग रह्यो । हक्की हुनुहुन्थ्यो, चाप्लुसी, चाकडी उहाँको स्वभावमा थिएन, त्यसैले पञ्चायतकाल, प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र र गणतन्त्रमा समेत उहाँले कुनै सरकारी पदको र सुविधाको इनाम पाउनुभएन । इच्छा पनि त थिएन ।

प्रकाशित : जेष्ठ २४, २०७७ १०:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मिसन महाभोज

नाटक
विप्लव प्रतीक

बाल्यकालमा स्कुल पढ्दा एउटा नाटकमा मुख्य भूमिका पाएको थिएँ । रिहर्सल एक महिना चल्यो । प्रदर्शन हुन पाएन । त्यसको धेरै वर्षपछि राष्ट्रिय नाचघरमा दाइ हरिप्रसाद रिमालले ‘श्रीकृष्ण चरित्र’ मा मुख्य भूमिका दिनुहुने भयो । त्यो नाटक कहिल्यै बनेन । अब भने नाटक खेल्ने लालसा जाग्यो । अनेक प्रयासपछि संगीतकार गणेशप्रसाद श्रेष्ठले बनाउनुभएको ‘निर्वाण मार्ग’ मा भूमिका पाइयो, मन्त्रीको ।

बडो सजिलो थियो, राजाको पछिपछि लागेर मञ्चमा आउने, ठिंग उभिने । राजाको संवाद सिद्धिएपछि लुरुलुरु राजाको पछि लागेर ब्याक स्टेजमा जाने । नाटक हेर्ने अभिलाषा रहिरहे पनि खेल्ने लालसाको लीला भने त्यहीँ टुंगियो ।

समय गुज्रिँदै गयो । म सिनेमा निर्माणतिर लागेँ । पत्रकारितामा प्रवेश गरेँ । समयको अन्तरालमा नाटकविमुख हुँदै गएँ म । नाटकमा सुनील पोखरेलको उदयपछि फेरि बौरियो नाटकमोह । म गुरुकुल नियमित जान्थेँ । अनुप बराल र सुनीलका नाटक हेरेपछि मैले नाटक र साहित्यको साइनो बडो गम्भीरतापूर्वक बुझ्न थालेँ । म कोठामा लेख्थेँ कविता, उनीहरू मञ्चन गर्थे कविता । एक्लै कविता कोर्नु र समूह मिलेर कविता लेख्नुको बडो महत्त्वपूर्ण अर्थ छ । यही क्रममा नाटक र नाट्यकर्मीहरूसँग कतिखेर माया बस्यो मलाई याद छैन । गुरुकुल गयो । नयाँ नाटकघरहरू आए ।

नयाँ नाटकघरमध्ये ‘मण्डला’ बाट मलाई एक दिन एउटा अवसर आयो । हिन्दुस्तानी साहित्यकार मन्नु भण्डारीको ‘महाभोज’ लाई अनुवाद गर्ने । नाट्यज्ञानी, साहित्यपारखी र कलाअनुरागी मेरा प्रिय भाई अनुपले सुझाएका थिए मेरो नाउँ । किन सुझाए उनै जानून् । नाटक मेरो प्राणवायुमध्ये एक हो । त्यसैले यो मेरा लागि महत्त्वको अवसर थियो । नाटकको झन् करिब पुग्ने अवसर । कुनै दिन आफैँले नाटक लेखेछु भने त्यसका लागि अभ्यासको योभन्दा अर्को सुयोग के हुन्थ्यो ?

दिनको आठ घण्टा काम गरेपछि एक महिनाभित्र नाटक उल्था मात्र भएन, त्यसलाई नेपाली समाज र समकालीन समय सान्दर्भिक बनाउन कतिपय ठाउँमा संवाद पुनर्गठन पनि भयो । अनुपले साढे तीन घण्टाको नाटकलाई दुई घण्टा पन्ध्र मिनेटको बनाउन उलटपुलट गरे, काँटछाँट गरे । नाटकको टेक्स्ट तयार भयो ।

त्यसपछि अनुपको अर्को प्रस्ताव आयो— नाटकको सुरु र अन्तिम अंकका लागि गीत लेखिदिने । त्यसबाहेक एक दृश्यपछि अर्को दृश्यमा जान सेतुका रूपमा गीत राख्ने विचार पनि फुरेछ उनलाई । तीनपटक पुनर्लेखनपछि पहिलो गीत तयार भयो, सेतु गीतहरूलाई खासै समय लागेन । किनभने कथा मेरो दिमागमा भर्खर कुँदिएको थियो । अन्तिम गीतका लागि पनि धेरै मिहिनेत गर्नुपरेन । निरंकुशताको विरोधमा जोसँग काँधमा काँध मिलाएर जुधेका थियौँ, तिनीहरू नै निरंकुश बन्न पुगेको शूल मनमा गहिरोसँग गढेको थियो । आहत हृदयबाट गीत फुर्न धेरै बेर लागेन ।

अब म छुट्टी मनाउने विचारमा थिएँ— कतै यात्रामा निस्किने र एक महिनापछि आएर नाटक हेर्ने । एक्ट वन सिद्धिएको थियो । तर, एक्ट टुमा हुने घटनाबारे बेखबर थिएँ म । अनुपले अर्को प्रस्ताव राखे— नाटकमा एकजना पात्रको भूमिका निर्वाह गर्ने । सातो गयो मेरो । संवाद कसरी कण्ठ पार्ने ? ब्लकिङ कसरी याद गर्ने ? कहिल्यै नगरेको काम गर्न सक्ने आँट ममा तुरुन्तै आएन । नाइँ भन्न नजान्ने मैले बडो मिहिनेत गर्नुपर्‍यो, अनुपसँग नाइँ भन्न ।

मैले पहिलो दिन नाइँ भनेँ । दोस्रो दिन फकाएँ । अनुपले टेरेनन् । रिहर्सल आधाउधी सिद्धिएताका अलि जोडले नाइँ भन्न पुगेछु अनुपलाई, ‘मैले अभिनय गर्दा अभिनयलाई हल्का रूपमा लिएको नहोला र ? कत्रो साधना र अभ्यास गर्नुपर्छ कलाकार बन्नलाई !’ उनले भने, ‘तपाईंले उल्था गर्नुभयो, गीत लेख्नुभयो । नाटकको प्रसेस त्यतिले बुझिँदैन । तपाईंले अहिले यो रोल गर्नुभयो भने प्रसेस बुझ्न पाउनुहुन्छ । अर्कोपल्ट मौका आउला नआउला ।’ मसँग उत्तर थिएन । नाइँनाइँकै बीचमा रिहर्सल गरिरहेँ, भनेको मानेजस्तो गर्ने र अन्तिममा आएर फुत्किने मेरो दाउ थियो । शोको दुई दिनअघि दिया मास्के कोरियोग्राफ गर्न आएकी थिइन् । मैले आशाको अन्तिम किरण देखेँ । ‘दिया, तिम्रो सोर्स लगाएर नाटकमा मलाई नखेलाउन अनुपलाई भनिदेऊ न प्लिज,’ मैले गुहारेँ । ‘मेरो अरू कुरा सुन्नुहोला तर, नाटक बनाउँदा एकपल्ट अनुप सरले निर्णय गरेपछि कसैको कुरा सुन्नुहुन्न । सरी,’ दियाको जवाफले म लल्याकलुलुक भएँ । अब मैले स्टेजमा उत्रिनुको विकल्प थिएन । धन्न, हरेक दिन संवाद रटिरहेको थिएँ ।

आखिर शोको दिन आयो । मैले आफ्नो काम त्यस दिनका लागि फत्ते गरेँ । कहीँ कुनै संवाद बिर्सिनँ । तर, अन्तिम संवाद बोलिसकेपछि खुट्टा लगलग काम्यो । ममा परेको बत्ती ननिभुन्जेल उभिनुपर्ने थियो । बडो यत्नले जति कामेको छ, त्यतिमै थुम्थुम्याएँ कम्पनलाई । पहिलो शो सिद्धियो । अब उनन्चालीस शो बाँकी थियो । एक जना साथीले पर्सिपल्ट फोनमा भन्यो, ‘तँ कवितैमा ठीक छस्, अभिनय नगर् ।’ डराएको मनलाई बल्लबल्ल थुम्थुम्याएको थिएँ, त्यसले अर्को अट्याक भेट्यो । म कलाकार बन्न खोजिरहेको थिइनँ, नाटकको प्रसेस बुझ्ने बाटोमा थिएँ । उसलाई मैले सम्झाउन सकिनँ । नाटकमा जान उत्साह मर्‍यो । तर, अचानक खेल्दिनँ भन्नु परिपक्व विचार लागेन मलाई । त्यसैले मैले साथीसँग भएको संवादलाई बल गरेर बिर्सिदिएँ । नाट्यात्रा जारी रह्यो । स्टेजभित्र छिर्दा मुटु ढुकढुक हुन्थ्यो । बिस्तारै हुन छाड्यो । संवाद बोल्न थाल्दा ढुकढुक हुन्थ्यो, त्यो पनि हुन छाड्यो । एक हप्ता बित्यो । मेरो भागमा छपल्ट बोल्नुपर्ने लामालामै संवादहरू थिए, एक दिन अन्तिम संवाद झ्याप्पै भुलेँ । रमेश बुढाथोकीजीले सम्हालिदिनुभयो । मैले संवाद बिर्सिएको उहाँले चाल पाउनुभएछ । त्योबाहेक सात दिनमा कुनै अनिष्ट भएन । सातौँ दिनको प्रदर्शनपछि मैले भाइ राजन खतिवडालाई भनेँ, ‘भाइ म सिकिस्त बिरामी भएँ भने त जगेडा आर्टिस्टलाई खेलाउँछौ होला नि !’ सदा विनम्र रहने राजन त्यस दिन केही कुराले अलि इरिटेट भएको थियो कि ‘दाइ यस्तो कुरा नगर्नुुस् है तपाईं अब’ भन्यो ।

भोलिपल्ट अप्रत्याशित कुरा भयो । मेरो स्वर सुक्यो । सासले मात्रै बोल्ने भएँ म । अझ कागजमा लेखेर कुरा गर्नुपर्लाजस्तो । मलाई लाग्यो चिठ्ठै पर्‍यो, म बिहानै मण्डला गएँ । मेरो हालत साउतीमा सुनाएँ । पहिलो खेप त सुन्नेले पत्याएन । अनुप स्याङ्जामा सुटिङ गर्दै थिए । चारैतिर हलचल मच्चिएको अवस्था थियो । म भने मख्ख थिएँ, अब काम गर्नु नपर्ने भयो । नयाँ कलाकार खोजिन्छ । उसले दुई–चार शो गरेपछि मैले अवकाश लिने अवसर पाउँछु ।

तर, सोचेजस्तो भएन । मेरो दृश्य भएको ठाउँलाई स्वाट्ट हटाएर नाटक देखाउने, म निको भएपछि, मैले नै आफ्नो रोललाई निरन्तरता दिनुपर्ने अनुपले निर्णय लिए । मैले नाटक खेल्नबाट फुत्किने मौका पाएँ भन्ठानेको त्यही मौकै पासो बन्न पुग्यो । सात दिनपछि म नाटक गर्न तयार भएँ, हुनुपर्‍यो । हरेक दिन अभ्यास गरेकाले संवादमा समस्या भएन । अर्को दिन गजब भयो, तेस्रो संवाद बोल्ने बेलामा ब्ल्याङ्क भयो दिमाग । भएभरको संवाद बिर्सिएँ । तर, एक सेकेन्ड पनि ढिलो नगरी नाटकमै नभएको संवाद अचानक मुखबाट फुस्कियो, ‘अचम्म छ बा’ । यो मैले आफैँप्रति गरेको प्रश्न थियो, गाली गरेको थिएँ आफैँलाई, संवाद बिर्सिएकोमा । तर, फेरि अर्को अचम्म भयो, भएभरको संवाद रिट्ठो नबिराईकन खरर्र दसम्झिएँ । ‘अचम्म छ बा’ भन्ने संवाद पनि मिल्न पनि पुगेको थियो संयोगवश । बडो आनन्द आयो त्यो दिन । तर, त्यसपछि मैले कुनै पनि शोमा ‘अचम्म छ बा’ भन्नुपरेन ।

रमाइलो के भने, हरेक दिन नौलोनौलो अनुभव हुन्थ्यो । त्यो सबै लेखेर यहाँ साध्य छैन । मैले बिर्सिनु नहुने के भने नाटकका अरू सारा कलाकारहरू मलाई दिनहुँ एनर्जी दिन्थे । ‘आज गज्जब गर्नुभो’, ‘आज कडा गयो है’ भन्नेजस्ता कम्प्लिमेन्ट दिन्थे । मेरा सबै सहकर्मीले मलाई लगाएको त्यो गुण मैले प्रसेस बुझ्न अनुपको प्रस्ताव नमानेको भए कहाँ अनुभव गर्न पाउँथेँ ? थियटरभित्र हुने सद्भावसँग कहाँ हुन्थ्यो मेरो साक्षात्कार ? अन्तिम चारवटा शो गर्ने बखतसम्म त ममा कहीँ नभएको आत्मविश्वास आइसकेको थियो । नाटक कहिल्यै नसिद्धियोस्जस्तो भइसकेको थियो । तर, के गर्नु, जे सुरु हुन्छ त्यसको अन्त्य निश्चित छ ।

‘महाभोज’ को यात्रा सिद्धियो । सबै आआफ्ना काममा व्यस्त भए । तर, केही महिनापछि अनपेक्षित खबर सुनेँ । भारत रङ महोत्सवमा सामेल हुन हाम्रो ‘महाभोज’ पनि छानिएछ । भारतीय नाट्य विद्यालयको आयोजनामा बर्सेनि हुने महोत्सव नाट्यकर्मीहरूको निम्ति तीर्थ हो । त्यहाँको रंगमञ्चमा नाटक देखाउन पाउनु रोमाञ्चक सपना हो नाट्यकर्मीका लागि । म फेरि संवाद रट्न थालेँ । अनुपको अगाडि रिहर्सल भयो । मैले जसरी बोल्दै आएको थिएँ, त्यो शैलीलाई उनले बदल्न लगाए । पहिले म खर्रर संवाद बोल्थेँ, शब्दको अर्थ खुल्ने गरी बोल्नुपर्दो रहेछ भन्ने कुरा पनि यही प्रसेसमा बुझ्ने मौका मिल्यो ।

पैँतीस जनाको जम्बो टोली जोगबनीबाट जाँदै थियौँ । यस मौकामा विराटनगरवासीलाई पनि यो नाटक हेर्नबाट किन वञ्चित गर्ने भनेर मण्डला र निर्देशकको मन मिलेछ । तीन शो भयो गुरुकुलमा । गन्तव्य दिल्ली थियो, त्यसपछि देहरादुन । लक्ष्यको चासो नराखी यात्राको आनन्दमा रमाउने मेरो मन पुलकित थियो । मानिसको जीवनमा रिवार्ड अनेक रूपमा आउँछ । ‘महाभोज’ को दिल्ली यात्रा मेरा लागि त्यस्तै रिवार्डमध्ये एक थियो ।

८ फेब्रुअरी २०२० मा हामी दिल्लीमा थियौँ, ९ तारिखको साँझ श्रीराम सेन्टरमा हाम्रो शो थियो । हामी सबै दिउँसै पुगेका थियौँ, सेट र रिहर्सलको काम सिध्याउन । त्यो भव्य भवन र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको अडिटोरियम, ग्रिन रुम र स्टेज देख्दा मन फक्रियो । र, तुरुन्तै ओइलायो पनि । हाम्रो राजधानी सम्झिएँ । कहीँ एउटा गतिलो हल छैन नाटकका लागि, कन्सर्टका लागि । सर्कस देखाउन बनेको एकेडेमीको हल, अप्ठ्यारो सिट भएको र बेढंगी तरिकाले बनेको राष्ट्रिय नाचघरका हलहरू र हल भन्ने नाउँ मात्र भएको राष्ट्रिय सभागृहको अनइन्जिनियर्ड अडिटोरियम आँखामा नाचे । भएको एउटा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र हाम्रा गणतान्त्रिक नेताहरूले वर्षौँदेखि हड्पेर राखेका छन्, जहाँ पहिले कन्सर्ट पनि हुनेगर्थ्यो ।

नाटक सिद्धिएपछि प्रेक्षालयमा आउँदा सरप्राइज थियो मेरा लागि । राज्यसभा टेलिभिजनका टेलिभिजन प्रस्तोता सैयद इरफान हेर्न आएका रहेछन् । नाटकको उनले मुक्तकण्ठले प्रशंसा गरे । अनुप, दिया, राजन, म र मण्डला टिमका निम्ति उनीसँगको संवाद बडो प्रिय रह्यो । र, विशेष गरी म सधैं सम्झिनेछु दिल्लीमञ्चनलाई, किनभने कसमसले मलाई त्यस ठाउँमा बडो यादगार उपहार दियो– मेरो जन्मदिनको दिन ९ फेब्रुअरीमा म भारत रङ महोत्सव मनाउँदै थिएँ मेरा सहकर्मीहरूसँग श्रीराम सेन्टरमा ।

धन्यवाद अनुप, मलाई प्रसेस बुझ्न स्मरणीय अवसर दिएकोमा । बिर्सिन्छु कि भनेको दिनमा सब सम्झिने, आज बबाल गरेर देखाइदिन्छु भनेको दिनमा न्याउरो मुख लगाएर ब्याक स्टेजमा फर्किनुपर्ने र हरेक दिन नौलो ज्ञान फेला पर्ने के रहेछ यो नाटकको प्रसेस ? ममा बचेखुचेका अहंकार पखाल्नुपर्छ भन्ने चेत जगायो त्यो प्रसेसले । रहेका रहलपहल रिस रित्याउनुपर्छ भनेर सिकायो प्रसेसले । मभित्र गुँड लगाएको मायालाई झन् हुर्काउनुपर्छ भन्ने सुझायो प्रसेसले । सद्भाव, सामूहिक सहयोग र कलाकारबीच एकापसमा बाँडिने केयरिङ थप सिकाइदियो ‘महाभोज’ को यात्राले । नाटक मनोरञ्जन होइन भनेर थाहा थियो, नाटक चिन्तनको एउटा ‘टुल’ हो भन्ने पनि थाहा थियो । तर, पढेर पाएको सूचना थियो त्यो । परेर, प्रसेसमा छिरेर पाएको चाहिँ ज्ञान थियो ।

भोलिपल्ट हामी देहरादुन हिँड्यौ । अन्तिम शो जो गर्नु थियो । देहरादुनको थिएटर पनि उत्तिकै दामी थियो । आज यहाँ ‘महाभोज’ को अन्तिम प्रदर्शन हुनेछ । आजपछि फेरि महाभोज हुनेछैन यही समूहबाट । मनमा केही उदासी थियो, तर शोका निम्ति एनर्जी कायम राख्नु पनि जिम्मेवारी थियो । हामी सुरु भयौँ । पालो आयो मेरो स्टेज छिर्ने र आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्ने । ठाउँपिच्छे फरक हुन्छन् मञ्च । फरक मञ्चमा फरक अनुभव हुन्छ । यहाँ मञ्चभित्र छिर्ने ठाउँमा लाइट दिन बिर्सेका रहेछन् । बल्लबल्ल ढोका फेला पारेँ । भित्र छिर्दा संवाद बोल्ने समय हुनै लागिसकेको थियो । हत्त न पत्त आफ्नो कुर्सीमा गएर बसेँ । लाइट आधा मात्रै पर्ने ठाउँमा कुर्सी हतारमा राखिएको रहेछ । अलि अप्ठ्यारो भयो । बत्ती बल्नेबित्तिकै संवाद सुरु गरेँ । दोस्रो संवाद बोल्नुपर्ने ठाउँमा बीचको संवाद बिर्सिएँ । त्यतिखेर चिन्तित हुने फुर्सद थिएन, हुँदैन । बिर्सेको संवादलाई मिलाएर बाँकी संवाद ठीकठीक बोलेर आफ्नो काम तमाम गरेँ । ब्याक स्टेजमा आएर लामो सास फेरेँ ।

हाम्रो ‘महाभोज’ सिद्धिएको थियो । तर, एकतान्त्रिक, प्रजातान्त्रिक, लोकतान्त्रिक र गणतान्त्रिक विभिन्न सरकारहरूबाट गरिब, उत्पीडित र निमुखाहरूले वर्षौँवर्षदेखि भोग्दै आएको उपेक्षा र विभेदको महाभोज चलिरहनेछ ।

प्रकाशित : चैत्र ८, २०७६ १५:२९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×