नेपाल-चीन सम्बन्ध र भारत- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

नेपाल-चीन सम्बन्ध र भारत

लिपुलेक प्रकरणमा नेपालबारे टिप्पणी गर्ने भारतीयहरुको पेटबोली ‘नेपालले हामीलाई भन्दा बढ्ता चीनलाई भाउ दियो’ भन्ने छ । भारतले नेपाललाई चीनले भन्दा बढ्ता आर्थिक सहयोग गर्दै आएको भए पनि नेपालले चीनको मानमनितो बढी गरेको भन्दै भारतीयहरुले एकसाथ खिन्नता र आक्रोश व्यक्त गरिरहेका छन्  ।
सुजित मैनाली

भारतको विदेश–नीति बेलायती उपनिवेशको अनुभवमा धेरै हदसम्म आधारित छ भन्नेमा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका अध्येताहरूबीच मतैक्य छ । सुरक्षासम्बन्धी मामिलामा भारतीयहरूमाझ औपनिवेशिक प्रशासकहरूको धारणा अझ बढी प्रभावी रहँदै आएको छ ।

त्यसैले आफ्नो देशको मानचित्र हेर्दा भारतीयहरूले अंग्रेजहरूको पदचाप पछ्याउँदै पश्चिमोत्तरमा अफगानिस्तानसम्म र उत्तरमा अग्ला हिमशृङ्खलासम्म आँखा डुलाउने गरेका छन् । अंग्रेजहरूबाट यस्तो बुझाइ ग्रहण गर्दै गर्दा सुरक्षा जोखिमका बीच कतिपय आर्थिक हितका प्रसंगलाई नियाल्ने सवालमा चाहिँ भारतले बेग्लै बाटो समात्ने गरेको छ । नेपाल–चीन सम्बन्धलाई हेर्ने सवालमा पनि यस्तै अवस्था विद्यमान छ ।

लिपुलेक प्रकरणपछि चीनसँगको नेपालको सम्बन्धलाई लिएर भारतमा सर्वत्र चिन्ता व्यक्त भइरहेका बेला नेपाल–चीन सम्बन्ध नियाल्ने सवालमा औपनिवेशिक र अहिलेका भारतीय प्रशासकहरूको बुझाइमा विद्यमान निरन्तरता र क्रमभंगको अवस्थाबारे विवेचना गर्नु सामयिक हुन्छ । यसै प्रयोजनका लागि यहाँ अंग्रेज प्रशासक ब्रायन हज्सन (सन् १८००–१८९४) को नेपाल–चीन सम्बन्धसम्बन्धी बुझाइबारे पृष्ठभूमिसहित चर्चा गरिएको छ ।

इस्ट इन्डिया कम्पनीसँगको युद्ध (सन् १८१४–१६) मा पराजित भएपछि काठमाडौंमा अंग्रेजहरूको रेसिडेन्सी स्थापना गर्न दिन नेपाल सहमत भयो । कम्पनी सरकारले एडवार्ड गार्डनरलाई पहिलो आवासीय दूत बनाएर काठमाडौं पठायो । गार्डनरअघि जोन बोयलुलाई कार्यबाहक आवासीय दूत बनाएर पठाइएको थियो ।

काठमाडौं आउनुअघि गार्डनर कम्पनी सरकारका कुमाउ कमिसनर थिए । नेपाल–अंग्रेज युद्धताका कम्पनी सरकारका गभर्नर जनरल ह्यास्टिंग्सका आधिकारिक प्रतिनिधिसमेत थिए । कुमाउमा छँदा उनले नेपाल–अंग्रेज युद्ध टुंग्याउने गरी दुई देशबीच हुने सन्धिको मस्यौदाबारे नेपाली प्रतिनिधिहरूसँग छलफल गर्ने जिम्मा पाएका थिए । त्यतिबेला ब्रायन हज्सन (सन् १८००–१८९४) कम्पनी सरकारको निजामती सेवामा भर्खरै प्रवेश गरेका थिए । उनलाई कुमाउको सहायक कमिसनर बनाएर गार्डनरलाई सघाउन भनी खटाइएको थियो । कुमाउमा रहँदा नेपाली भारदारहरूसँगको बाक्लो उठबसका कारण गार्डनर नेपालबारे जानकार बने । उनको त्यस योग्यताबाट लाभ लिन भनेर कम्पनी सरकारले उनलाई आवासीय दूत बनाएर काठमाडौं पठायो । त्यसलगत्तै गार्डनरलाई सघाउन भनेर हज्सनलाई पनि सन् १८२० मा सहायक रेसिडेन्टको जिम्मेवारीसहित काठमाडौं पठाइयो ।

हज्सन फारसी भाषामा पोख्त थिए । त्यतिबेला नेपालसहित वरिपरिका सबै राज्यले एकअर्कासँग पत्राचार गर्न फारसी भाषाको सहायता लिने गर्थे । हज्सनलाई काठमाडौं रेसिडेन्सीबाट कलकत्तास्थित फारसी विभागमा सरुवा गरियो । त्यहाँ उनले करिब दुई वर्ष काम गरे । त्यसपछि काठमाडौं रेसिडेन्सीको पत्राचारसम्बन्धी फाँटमा सक्रिय हुनेगरी फर्किए । केही समयपछि सहायक रेसिडेन्ट पदमा पुनः नियुक्त भए । गार्डनरले सन् १८२९ मा राजीनामा गरेपछि करिब दुई वर्ष कार्यबाहक रेसिडेन्ट भएर हज्सनले काम गरे । गार्डनरको ठाउँ लिन हर्वर्ट म्याडक आएपछि हज्सनले उनी मातहत रहेर पनि काम गरे । म्याडकको फिर्तीपछि सन् १८३३ मा अन्ततः हज्सनलाई रेसिडेन्ट नियुक्त गरियो । त्यसउप्रान्त सन् १८४३ सम्म रेसिडेन्टकै हैसियतले उनी काठमाडौंमा रहे । काठमाडौंमा करिब २१ वर्ष रहेर उनले नेपालमा सबैभन्दा लामो अवधि बस्ने विदेशी कूटनीतिज्ञको कीर्तिमान रचे ।

नेपाल-अंग्रेज युद्धअघि चीनसँग पनि नेपालको युद्ध भएको थियो । चीनबाट पनि नेपाल पराजित भएको थियो । यद्यपि अंग्रेजसँगको पराजय नेपाललाई बढी अपमानजनक भयो । नेपालले एकतिहाइ भूमि गुमायो । थप विस्तारित हुने नेपालको आकांक्षामा सदाका लागि बिराम लाग्यो ।

लामो बसाइका कारण मात्र हज्सन नेपाल–अंग्रेज सम्बन्धको इतिहासमा महत्त्वपूर्ण बनेका होइनन् । उनी काठमाडौंमा छँदा नेपालमा थुप्रै राजनीतिक उथलपुथल भए । अंग्रेजसँगको युद्धमा बेहोरेको पराजयका कारण काठमाडौं दरबारमा सिर्जित विषाददेखि भीमसेन थापाको पतनले सिर्जना गरेको राजनीतिक अस्थिरताका शृङ्खलासम्मका साक्षी भए, उनी । कतिपय घटनामा उनी साक्षीका रूपमा मात्र सीमित भएनन्, कम्पनी सरकारले चाहेको दिशामा नेपालीे राजनीतिलाई मोड्ने कर्ताका रूपमा समेत क्रियाशील भए । काठमाडौंबाट उनी फर्किएको झन्डै तीन वर्षमै नेपालमा कोतपर्व मच्चियो । हज्सनको फिर्तीपछि इतिहासको त्यस सङ्गीन अध्यायको पटाक्षेप भए तापनि त्यसको आधार उनी काठमाडौंमा छँदै निर्मित भएको थियो । त्यस महत्त्वपूर्ण अवधिमा दक्षिणी छिमेकीका प्रतिनिधिको हैसियतले हज्सनले काठमाडौंमा बसेर नेपालको उत्तरी छिमेकी चीनप्रति यहाँका राज्य सञ्चालकहरूको धारणालाई कसरी नियालेका थिए भन्ने विषय रोचक छ । कूटनीतिमा अभिरुचि राख्नेहरूलाई यो महत्त्वपूर्ण पनि छ ।

विशिष्ट आदर

नेपाल–अंग्रेज युद्धअघि चीनसँग पनि नेपालको युद्ध भएको थियो । चीनबाट पनि नेपाल पराजित भएको थियो । यद्यपि अंग्रेजसँगको पराजय नेपाललाई बढी अपमानजनक भयो । नेपालले एकतिहाइ भूमि गुमायो । काठमाडौंमा अंग्रेज प्रतिनिधिलाई रहन नदिने दशकौंदेखिको अडानबाट नेपाली नेतृत्व लत्रियो । थप विस्तारित हुने नेपालको आकांक्षामा सदाका लागि विराम लाग्यो । अंग्रेजसँगको पौँठेजोरीबाट बढ्ता क्षति बेहोर्नुपरेको भए पनि नेपाली राज्य सञ्चालकहरूको आँखामा अंग्रेजभन्दा चीनको हैसियत माथि थियो ।

यस्तो हुनु अस्वाभाविक थिएन । त्यतिन्जेल बेलायत, जापानलगायत मुलुकसँग चीनको युद्ध नभएकाले उसको सैन्य क्षमताको परीक्षण भएकै थिएन । चीन स्वयंले पनि त्यतिबेला आफूलाई संसारकै सभ्य र शक्तिशाली मुलुक ठान्थ्यो । चिनियाँहरू आफ्ना सम्राटलाई सम्पूर्ण भूलोकको अधिपति ठान्थे र उनलाई देवसम्राट (सेलेस्टियल एम्पेरर) भनि सम्बोधन गर्थे । बेलायतलाई चिनियाँहरू फगत एक टुक्रो राज्य ठान्थे र त्यहाँका राजालाई त्यस क्षेत्रका मुखियासरह व्यवहार गर्न खोज्थे । आफू सबैभन्दा श्रेष्ठ हौं भन्ने अहम्कै कारण चिनियाँहरूले सन् १७९२ मा बेलायती राजा जर्ज तृतीयको सन्देश लिएर बेइजिङ पुगेका इस्ट इन्डिया कम्पनीका अधिकारी जर्ज म्याकार्टनीलाई चिनियाँ सम्राटको अगाडि दुवै घुँडा टेकी टाउकाले तीनपटक भुइँ छोएर आदर दर्साउन दबाब दिएका थिए ।

त्यतिबेला चीनले ल्हासामा अम्बान (प्रतिनिधि) राख्ने गर्थ्यो । ल्हासामा नेपालले मल्लकालदेखि नै गहिरो सरोकार राख्दै आएकाले चिनियाँ अम्बानको रवाफसँग नेपाली शासकहरू परिचित थिए । नेपाल–चीन युद्धपछि हरेक पाँच वर्षमा नेपालका राजाले आफ्ना प्रतिनिधिमार्फत चिनियाँ सम्राटका नाममा सौगात पठाउने सहमति दुई देशबीच भएको थियो । त्यस सहमतिमार्फत बेइजिङ पुगेर त्यहाँको शानशौकत प्रत्यक्ष नियाल्ने अवसर नेपाललाई प्राप्त भयो । चिनियाँ वैभव र चिनियाँ सम्राटको शानशौकतबारे जानकार नेपाली राज्यसञ्चालकहरूको नजरमा चीन सबैभन्दा शक्तिशाली देश दरिनु अनौठो थिएन ।

नेपालले चिनियाँ सामर्थ्यबाट प्रत्यक्ष लाभ लिनचाहिँ कहिल्यै पाएन । नेपाल–अंग्रेज युद्धमा चीनले हस्तक्षेप गरेन । तिब्बतमाथि चढाइ गर्ने उद्देश्यले अंग्रेजले नेपालमा हमला गरेको भन्दै नेपालले चिनियाँ सम्राटलाई चिठी लेखेर सहयोग मागेको थियो । नेपाललाई सहयोग गर्न अस्वीकार गरे पनि चीनले ‘नेपालले भनेको कुरा साँचो हो/होइन, स्पष्ट पार’ भनी कम्पनी सरकारलाई केरकार गरेको थियो । नेपाल–अंग्रेज युद्ध समाप्त भएपछि आफ्ना प्रतिनिधिलाई ल्हासा पठाएर चिनियाँ सम्राटले युद्धपश्चात्को अवस्थाबारे बुझ्न लगाएका थिए । युद्धपछि काठमाडौंमा रहनेगरी आएका अंग्रेज आवासीय प्रतिनिधिलाई फिर्ता पठाउन नेपालले सहयोग माग्दा चीनले कम्पनी सरकारलाई चिठी लेखेर आवासीय दूत फिर्ता लैजान भनेको थियो । जवाफमा कम्पनी सरकारले नेपालको आन्तरिक अथवा बाह्य मामिलामा हस्तक्षेप गर्नेगरी काठमाडौंमा रेसिडेन्सी स्थापना नगरिएको स्पष्ट पार्नुपरेको थियो । त्यसउप्रान्त चीनले यस विषयबारे अंग्रेजसँग कुराकानी गरेन । नेपालप्रति चीनको यस्तो खालको नरम अभिरुचिका कारण काठमाडौंसँग व्यवहार गर्दा संयमताको हद नाघ्न अंग्रेजहरूले संकोच मान्नुपरेको थियो ।

आपत्मा परेको बेला सहयोग नगर्ने चीनप्रति नेपालको व्यवहारचाहिँ सधैं हार्दिक रहिरह्यो । अंग्रेजसँगको युद्धमा चीनले पराजय बेहोरेपछि मात्रै नेपाली शासकहरूको नजरमा चीनको हैसियत कम हुँदै गयो । चीनप्रति नेपालको आदरभावलाई काठमाडौंमा बसेर हज्सनले राम्रोसँग नियालेका थिए । २२ अक्टोबर १८३३ मा उनले बहिनी फ्यानीलाई लेखेको एउटा चिठीमा चीनप्रतिको नेपालको मनोभावबारे उल्लेख गरेका छन् । सो पत्र हज्सनका पहिला जीवनीकार विलियम विल्सन हन्टरले ‘लाइफ अफ ब्रायन हाउटन हज्सन, ब्रिटिस रेसिडेन्ट एट द कोर्ट अफ नेपाल’ शीर्षकको किताबमा छापेका छन् ।

पत्रमा हज्सनले भनेका छन्, ‘गत फेब्रुअरीयता म यो (काठमाडौं) दरबारको आवासीय मन्त्री (दूत) बनेको छु । भारतीय उपमहाद्वीपमा स्वतन्त्र रहेको एक मात्र दरबार यही हो । ३३ वर्षको उमेरमा यस्तो सम्मान पाउनु मेरा लागि खुसीको कुरो हो । यी बर्बर (नेपाली) हरूले आफ्नो भलाइबारे राम्रोसँग बुझ्न नसकेकाले मेरो बसाई त्यति सुखद हुन सकेको छैन । यिनीहरू अभद्र छन् र हामीसँग शत्रुतापूर्ण व्यवहार गर्छन् । यिनीहरू चिनियाँप्रतिको आफ्नो शिष्टाचारपूर्ण व्यवहार र विदेशनीति देखाएर आफ्नो क्षमता र दुस्साहसले भ्याएसम्म हामीविरुद्ध खेल्न खोज्छन् ।’ पत्रमा हज्सनले चीनप्रतिको नेपाली रुझानबारे थप प्रकाश पारेका छन्, ‘चिनियाँ सम्राट यिनीहरूका लागि परमपुज्य छन् । अहिले मैले यो पत्र लेखिरहँदा चीनबाट भर्खरै नेपाल आइपुगेको (चिनियाँ सम्राटले पठाएको) पत्र ग्रहण गर्न (नेपालका) राजा दरबारिया रवाफ देखाउँदै रेसिडेन्सीछेउ भएर स्वयं तीन माइल पर गए ।

राजाको साथमा घोडसवार ५० जना भारदार र आठवटा हात्तीमा सवार राजपरिवारका सदस्य तथा तिनका सल्लाहकार छन् । उनीहरूका अगाडि र पछाडि तीन हजार सैनिक छन्... सम्राटले पठाएको पत्र ठोक्रोजस्तो एउटा खामभित्र बन्द हुन्छ, जुन किम्ती कपडाले मोरिएको हुन्छ । (बेइजिङ पुगेर फर्किएका) भारदारको घाँटीमा त्यो पत्र झुन्डिएको हुन्छ । त्यहाँ पुगेर पत्र ग्रहण गर्न भनी राजा हात्तीबाट ओर्लिन्छन् । (त्यतिबेला चिनियाँ सम्राटको) सम्मानमा तोप पड्काइन्छ । त्यसपछि पत्र पहिलेकै भारदारलाई पुनः दिइन्छ । टोलीको अगाडिपट्टि एउटा खाली हात्ती राखिएको हुन्छ । ती भारदार त्यसैमा चढ्छन् । अनि टोली राजधानीतिर फर्किन्छ ।’

हज्सनको यस पत्रले चीनप्रति नेपाल त्यतिबेला अत्यन्तै हार्दिक रहेको र यो कुरा हाम्रो दक्षिणी छिमेकलाई बिझेको देखाउँछ । भोलिका दिनमा चीनको साथ लिएर सुगौली सन्धि भंग गर्न अथवा दक्षिणतिरबाट उत्पन्न हुन सक्ने सुरक्षा जोखिम कम गर्न सकिन्छ भन्ने आसमा नेपालले उच्च सम्मान दर्साएर चीनलाई रिझाउने नीति लिएको थियो । अंग्रेजलाई सन्तुलनमा राख्न पनि चीनसँग घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको देखाउनुपर्ने बाध्यता नेपालसँग थियो ।

सन् १८३९ मा चीन र बेलायतबीच युद्ध भयो, जसलाई इतिहासमा पहिलो अफिम युद्ध भनिन्छ । युद्धलाई नेपालले सुगौली सन्धि भंग गर्ने प्रयोजनमा उपयोग गर्न खोजेको थियो । तर, सकेन । चीनसँगको युद्धमा बेलायत पराजित हुन्छ भन्ने अनुमान नेपालले गरेको थियो । त्यही मौकामा चीनको साथ लिएर कम्पनी सरकारविरुद्ध युद्धमा उत्रिने मनसाय नेपालले बनाएको थियो । यसका लागि चीनसँग संवादसमेत बढाएको थियो । यद्यपि नेपालको त्यस्तो अग्रसरता सुविचारित नभई हठात थियो भन्ने कुरा तत्कालीन विवरणहरू नियाल्दा स्पष्ट हुन्छ ।

त्यतिबेला हज्सन नेपालमै थिए । कम्पनी सरकारका गर्भनर जनरलका नाममा काठमाडौंबाट पठाइएका पत्र र गुप्तचरी प्रतिवेदनमा हज्सनले चीन–बेलायत युद्धले नेपाली राजदरबारमा उद्वेलन सिर्जना गरेको उल्लेख गरेका छन् । उनले १४ फेब्रुअरी १८४० मा पठाएको एउटा पत्रमा युद्ध भएको थाहा पाउनासाथ ल्हासास्थित चिनियाँ अम्बानलाई नेपालले पत्र पठाएको र त्यसलगत्तै अर्को पत्र पठाएर संवाद सघन बनाउन खोजेको उल्लेख छ । पत्रमा हज्सनले चीनप्रतिको नेपाली दृष्टिकोणबारे पनि संक्षेपमा उल्लेख गरेका छन्, जसको मर्म करिब साढे छ वर्षअघि बहिनी फ्यानीलाई लेखेको पत्रको मर्मसँग हुबहु छ । पत्रमा हज्सनले उद्वेलन र हतासालाई नेपाली दरबारको स्थायी चरित्र भनेका छन् । चीन–बेलायत युद्धको खबरले नेपाली शासकहरूको मानसिक उद्वेलनलाई अझ सघन तुल्याएको बताएका छन् । ‘चीनलाई नेपालीहरूले उहिल्यैदेखि संसारकै सबैभन्दा बढ्ता सुझबुझ भएको सर्वशक्तिमान सरकार (देश) मान्दै आएका छन्,’ हज्सनले लेखेका छन् ।

उस्तै मनोभाव

हज्सनले ‘उद्वेलन र हतासा’ लाई नेपाली सत्ता सञ्चालकहरूको स्थायी चरित्र बताएर काठमाडौंको नसनाडी छाम्ने सवालमा आफ्नो प्रौणता सिद्ध गरेका छन् । त्यस्तो खालको मानसिक छटपटाहटबाट नेपाली राजनीतिका शीर्ष खेलाडीहरू आजका मितिसम्म मुक्त हुन सकेका छैनन् । यस्तो मनोभावले पद्धति र स्थिरताको बाटो समाउनबाट नेपाललाई वञ्चित राखिरहेको छ । चीनसँग नेपालले गर्ने व्यवहारप्रति असन्तुष्ट रहने दक्षिणी छिमेकीको मनोभावमा पनि यतिका वर्ष बित्दासमेत बदलाव आएको छैन । अतः हज्सनबारे चर्चा गर्नु आजका मितिमा पनि सान्दर्भिक छ ।

गत वर्ष अगस्ट र सेप्टेम्बरमा भारत र चीनका विदेशमन्त्रीले केही साताको फरक पारेर नेपाल भ्रमण गरे । संयोग हो अथवा नेपाल सरकारको पूर्वतयारी, चीन र भारतका विदेशमन्त्रीलाई नेपालमा गरिएको व्यवहार फरक थियो । चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यीलाई विमानस्थल पुगेर स्वास्थ्य राज्यमन्त्री डा. सुरेन्द्रकुमार यादवले स्वागत गरे । भारतीय विदेशमन्त्री एस. जयशंकरको स्वागतमा चाहिँ परराष्ट्रसचिव शंकरदास बैरागी पुगे । प्रधानमन्त्री केपी ओलीसँग दुवै विदेशमन्त्रीले भेटघाट गर्दा तय गरिएको मेच व्यवस्थापन पनि फरक थियो । वाङलाई भनेर प्रधानमन्त्री ओलीकै जस्तो कुर्सी छुट्याइएको थियो । मेचको एउटै लहरमा दुवै कुर्सी राखेर चिनियाँ विदेशमन्त्रीप्रति सम्मान दर्साइएको थियो । भारतीय विदेशमन्त्रीलाई चाहिँ प्रधानमन्त्री ओलीको कुर्सीबाट अलिक पर्तिर सोफामा राखिएको थियो । वाङसँग ओलीको भेटघाट हुँदा मेचमा दुवै देशका झन्डा थिए । जयशंकरसँगको भेटमा झन्डा थिएनन् ।

त्यस घटनाले भारतलाई निश्चय पनि खिन्न तुल्यायो । तर, आफ्नो खिन्नता उसले सार्वजनिक गरेन । २०७२ मा नेपालले संविधान जारी गर्न लाग्दा त्यसलाई जसरी पनि रोक्ने बाहुबली नीति भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले अख्तियार गरेका थिए । त्यस नीतिको कार्यान्वयन गराउन उनको विशेष दूत बनेर जयशंकर काठमाडौं आएका थिए । त्यतिबेला उनी भारतका विदेशसचिव थिए । काठमाडौंमा रहँदा नेपाली नेताहरूसँग उनी असंयमित र आक्रामक रूपमा प्रस्तुत भएको टीकाटिप्पणी पत्रपत्रिकामा छापिएका थिए । विदेशमन्त्री बनेर आएका जयशंकरका लागि गरिएको फरक मेच व्यवस्थापन सम्भवतः त्यही घटनाप्रति नेपाली नेतृत्वले दर्साएको असन्तुष्टि थियो ।

चिनियाँ विदेशमन्त्रीसरह आफ्ना विदेशमन्त्रीलाई नेपालले व्यवहार नगरेकोबारे भारतीय मिडियामा पनि टीकाटिप्पणी भएनन् । यद्यपि भारतको मनोभाव बुझेका नेपालीहरूबाट त्यस्तो असन्तुष्टि बाहिरियो । जयशंकर काठमाडौंबाट फर्किएलगत्तै उनीप्रति गरिएको ‘भेदभाव’ बारे नेपाली कांग्रेसका सांसद अमरेशकुमार सिंहले आपत्ति जनाए । प्रतिनिधिसभाको बैठकमा उनले दुई देशका परराष्ट्रमन्त्रीको स्वागत र प्रधानमन्त्रीसँगको भेटका क्रममा गरिएका कुर्सी र झन्डाको व्यवस्थापन समान नभएको जिकिर गर्दै भने, ‘एउटा परराष्ट्रमन्त्रीलाई भेट्दा राजा–रैतीजस्तो गरी भेटेको छ, अर्कोलाई बराबरीको अवस्थामा भेटेको छ... झन्डा राखेको छ... दुवै छिमेकीलाई समान व्यवहार गरेनौं भने त्यसको सिकार पनि हामी कहीँ न कहीँ हुन्छौं ।’

अहिले जारी लिपुलेक प्रकरणमा नेपालबारे टिप्पणी गर्ने भारतीयहरूको पेटबोली पनि ‘नेपालले हामीलाई भन्दा बढ्ता चीनलाई भाउ दियो’ भन्ने नै छ । भूगोल, अर्थतन्त्र र संस्कृतिले नेपाललाई भारततिर ढल्काएको भए पनि र भारतले नेपाललाई चीनले भन्दा बढ्ता आर्थिक सहयोग गर्दै आएको भए पनि नेपालले चीनको मानमनितो बढी गरेको भन्दै भारतीयहरूले एकसाथ खिन्नता र आक्रोश व्यक्त गरिरहेका छन् ।

भारतसँग नेपालको प्रशस्तै व्यवहार हुने भएकाले उसको सामर्थ्य र नियतबारे नेपालीहरू सामान्यतः जानकार छन् । तर, चीन नेपालीहरूका लागि रहस्यको एउटा पुञ्ज हो । चीन र नेपालबीचको अन्तरक्रिया अत्यन्तै सीमित भएकाले नेपालीले चीनलाई राम्रोसँग बुझ्न पाएका छैनन् । चीनलाई प्रतिद्वन्द्वी ठान्ने शक्तिशाली देशका अभिव्यक्तिमार्फत नेपालीले चीनबारे बुझ्नुपरिरहेको छ । यसबाट चीन शक्तिशाली देश हो भन्ने छाप नेपालीहरूको मनमा परेको छ । नेपाल–चीन सम्बन्धमा ठूलो विवाद नरहेकाले चीनको बढ्दो सामर्थ्यबाट नेपालले डराउनुपर्ने अवस्था देखिएको छैन । दक्षिणी छिमेकीसँगको सीमा विवाद र यहाँको आन्तरिक मामिलामा उसले गर्ने हस्तक्षेपले चाहिँ नेपालसँगको उसको सम्बन्धलाई विवादित बनाएको छ । त्यसैले चिनियाँ सामर्थ्यलाई नेपालले भारतको अनधिकृत दबाब झेल्ने अस्त्रका रूपमा उपयोग गर्ने चाहना राख्दै आएको छ ।

सन् १९५९ मा चीनले तिब्बतमाथि पूर्ण सार्वभौमसत्ता लागू गरेयता दक्षिण एसियाको शक्तिसमीकरणमा उल्लेख्य फेरबदल आएको छ । विगत चार दशकयता चिनियाँ अर्थतन्त्र निरन्तर सबल बन्दै जाँदा त्यस्तो शक्तिसमीकरण चीनका पक्षमा सघन बन्दै गएको छ । चिनियाँ सामर्थ्य अझ फैलिँदो अवस्थामा रहेकाले भारतले चीनलाई दक्षिण एसियाको वैधानिक खेलाडीका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्ने अवस्था निकट भविष्यमै आउने सम्भावना प्रबल छ । चीनभन्दा शक्तिशाली अंग्रेजहरूले त चीनसँगको नेपालको सम्बन्धलाई संशयपूर्वक हेर्ने गर्थे भने भारतभन्दा चीन अझ शक्तिशाली बन्दै गएको यो बेला भारतीयहरूमा त्यस्तो मनोभाव देखिनु अस्वाभाविक होइन । आफू स्वयंलाई बदलेर भारतलाई त्यस्तो मनोभावबाट त्राण दिलाउन नेपाललाई सम्भव छैन । चीनप्रतिको संशय भारतको त्यस्तो जटिल समस्या हो, जसको ओखती नेपालले उपलब्ध गराउन सक्दैन । तर, नेपालमा चीनलाई लिएर चिन्तत नहुनेगरी चाहिँ भारतलाई आश्वस्त तुल्याउन सकिन्छ । नेपाललाई स्थिरता र समृद्धिको दिशामा अग्रसर गराउने हो भने भारतलाई विश्वासमा लिने खुबी नेपाली नेतृत्वले देखाउनैपर्छ ।

भारतले नेपाल–चीन सम्बन्धलाई शंकाको दृष्टिले मात्रै हेर्‍यो भने स्वयं उसलाई पनि फाइदा हुँदैन । यस्तो अवस्था रहिरह्यो भने त्रिदेशीय साझेदारीको लाभ उठाउनबाट भारत चुक्नेछ । हज्सनको प्रसंगबाट पनि भारतले त्यस्तो आशंकादेखि माथि उठ्नेगरी प्रेरणा लिन सक्छ । चीनप्रतिको नेपाली रुझानप्रति हार्दिक नरहे पनि हज्सन नेपाल हुँदै भारत र चीन जोड्ने योजनाका पक्षधर थिए । औपनिवेशिक मुलुकका दूतको हैसियतले नेपाललाई कज्याएर राख्न कटिबद्ध हुँदै गर्दा उनले नेपालको सरोकारलाई पनि बुझेका थिए । एकतिहाई भूमि कम्पनी सरकारलाई बुझाएको र तीनतिरबाट कम्पनी सरकारबाट घेरिएको नेपाललाई कृषि र व्यापारमा रचनात्मक दिशा अवलम्बन गर्न सघाउन सके मात्रै उसलाई ‘मौन र शान्त स्वभाव भएको छिमेकी तथा साझेदार’ बनाउन सकिन्छ भन्ने हज्सनको विश्वास थियो ।

सन् १८३० मा हज्सनले कम्पनी सरकारका गभर्नर जनरलका लागि तयार गरेको नेपालसम्बन्धी प्रतिवेदनमा भुटान अथवा कुमाउको सट्टा नेपाललाई अन्तरहिमालय व्यापारको नाका बनाउन सुझाएका थिए । सन् १८३१ मा तयार गरेको अर्को एउटा प्रतिवेदनमा उनले मध्यएसियाको व्यापारमा जम्न दुईवटा व्यापारिक नाका बढी महत्त्वपूर्ण हुने निष्कर्ष निकालेका थिए । तीमध्ये पहिलो नाका रुसको सेन्ट पिटर्सवर्गदेखि बेइजिङसम्म तन्किएको थियो । दोस्रो नाका बेइजिङबाट नेपाल हुँदै कलकत्तासम्म फैलिएको थियो । यी दुईमध्ये दूरी र भन्सार शुल्कका हिसाबले नेपाल हुँदै गुज्रिने बेइजिङ–कलकत्ता नाका बढी सहज र मुनाफामूलक रहेको निष्कर्ष हज्सनले निकालेका थिए । नेपाललाई भारत र भित्री एसियाको सामान खरिद–बिक्री हुने व्यापारिक केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने प्रस्ताव पनि उनले गभर्नर जनरलसमक्ष पेस गरेका थिए ।

हज्सनको त्यस सिफारिसबाट भारतले सिक्न सक्ने कुरा धेरै छन् । नेपालमा चीनको छायासँग लड्नमै आफ्नो ऊर्जा खर्च गरेर भारतले फाइदा उठाउन सक्दैन । चीनबाट सिर्जना हुन सक्ने सुरक्षा जोखिमप्रति संवेदनशील रहँदै गर्दा भारतले सुरक्षाका दृष्टिले मात्र नेपाल–चीन सम्बन्धलाई नियाल्नु हुँदैन । हज्सनले पनि त्यस्तो गरेका थिएनन् । सुरक्षा प्रसंगलाई एकोहोरो केन्द्रमा राखेमा नेपालसँग आपसी हित अभिवृद्धि गर्नबाट भारत वञ्चित भइरहन्छ । यसले नेपालमार्फत हासिल हुने अधिकतम आर्थिक लाभ उठाउनबाट उसलाई वञ्चित राख्छ ।

भारतसँगको निकटतम सम्बन्धबाट नेपालको कल्याण हुन्छ भनी नेपालीलाई महसुस गराउने मुख्य जिम्मा भारतकै हो । आफ्नो राष्ट्रिय हितका लागि नेपालले चीन र भारतबीच पुल बन्ने अभिलासा राखेको छ । यसप्रति चीन सकारात्मक छ । भारतले पनि यसमा सम्मति जनाएर लाभ लिन सक्छ । भारतसँग औपचारिक/अनौपचारिक कुराकानी हुँदा नेपाली नेतृत्वले नेपालको यस्तो हितले भारतको अहित गर्दैन भनी भारतीयहरूलाई बुझाउन सक्नुपर्छ । यस प्रयोजनमा नेपाल–चीन सम्बन्धप्रतिको हज्सन दृष्टि उपयोगी हुन सक्छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २४, २०७७ ११:४७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दानको प्रचार : कति जायज ?

दानको फराकिलो आयाम यसको मानवीय पाटोमा मात्रै सीमित छैन । ‘दुःखीका घाउमा मल्हम लगाउने होडबाजी’ मा यसको विद्र्रूप पक्ष पनि बारम्बार सतहमा आउने गरेको छ । अप्ठेरामा परेकाहरुलाई एक कोसो केरा वा एक प्याकेट चाउचाउ ‘हस्तान्तरण’ गरी खिचाएका सामूहिक तस्बिर भाइरल बनिरहेछन् ।
सुजित मैनाली

विपत्ति मान्छेलाई संकटमा पार्नै आउँछ, महामारी होस् वा अनिकाल । अरू नै प्राकृतिक तथा मानवसिर्जित विपत्ति पनि हुन सक्छ । तर, यस्तै विषम स्थितिले मानिसलाई हार्दिक बन्ने अवसर पनि दिलाइरहेको हुन्छ । र, यो हार्दिकता नियाल्ने प्रमुख माध्यम हो– दान ।

राहत, चन्दा, अनुदान भनूँ वा सहयोग १ जुन रूप र शब्दमा बेरिएर आए पनि त्यो दान नै हो । अहिलेको कोरोनाको विश्वव्यापी महामारीमा पनि दान टोलटोलमा पुगिरहेकै छ, दाल–चामलका बोरा अनि नुन–तेलका पोका बनेर । संकटको यो घडीमा हामी यसको महत्त्व अझ नजिकबाट महसुस गरिरहेका छौं ।

दानको फराकिलो आयाम यसको मानवीय पाटोमा मात्रै सीमित छैन । ‘दुःखीका घाउमा मल्हम लगाउने होडबाजी’ मा यसको विद्र्रूप पक्ष पनि बारम्बार सतहमा आउने गरेको छ । २०७२ सालको भूकम्पमा यस्तै पक्षको साक्षी बसेका हाम्रासामु कोरोनामा पनि त्यसको पुनरावृत्ति जारी छ । अप्ठेरामा परेकाहरूलाई एक कोसो केरा वा एक प्याकेट चाउचाउ ‘हस्तान्तरण’ गरी खिचाएका सामूहिक तस्बिर भाइरल बनिरहेछन् । यस्ता अतिप्रचारमुखी दानलाई देय अर्थात् दानबापत दिइने वस्तुले नभई दाताको अभीष्टले ‘विद्रूप’ तुल्याएको चर्चा चलिरहेछ ।

विद्रूपताको कारण

अप्ठेरोमा परेकालाई आफूसँग भएको सामग्री दिएर हार्दिकतापूर्वक गरिने सहयोगलाई दान भनिन्छ । मानिसको आदिम मनोवृत्तिबारे लेखाजोखा गर्नेहरूले मानिस मूलतः स्वार्थी हुने बताउने गरेका छन् । ‘तरुण तपसी’ मा लेखनाथ पौड्यालले लेखेको ‘म खाऊँ मै लाऊँ सुखसयल वा मोज म गरूँ’ हरफले मानिसको त्यस्तै मनोवृत्तिमाथि प्रकाश पार्छ । मानिसको यस्तो स्वभावलाई सिद्धान्तको रूप दिने क्रममा १७ औं शताब्दीका बेलायती चिन्तक थोमस हब्सले हरेक दोस्रो व्यक्तिलाई शत्रु देख्नेगरी मानिस नैसर्गिक रूपमै एकलकाँटे, स्वार्थी र हिंस्रक प्रवृत्तिको हुन्छ भनेका छन् । यस्ता खालका दाबीलाई दानसम्बन्धी सामाजिक अभ्यासले भने खण्डित गर्छ । संस्कृत वाङ्मयमा दानको अर्थ काट्नु, विभाजन गर्नु, बाँड्नु पनि हो भनिएको छ । आफ्नो भाग काटेर अरूलाई अर्पण गर्ने व्यक्ति एकलकाँटे, स्वार्थी हुन सक्दैन । मानिस मूलतः सामाजिक प्राणी भएकैले दानमार्फत अभिव्यक्त हुने व्यक्तिको सामाजिक दायित्वले संसारभरि मान्यता पाएको छ ।

हार्दिक भावसहित गरिने दानलाई विद्रूप नमानिनुपर्ने हो । यद्यपि अतिप्रचारमुखी भएर गरिने दानको आलोचना हुँदै आएको छ । नेपाली समाजमा प्रचारसहित गरिने दानको आलोचनापछाडिको कारण बुझ्न दानसम्बन्धी हामीकहाँ प्रचलित अवधारणा र दैनन्दिन्यको अभ्यासबीच तुलना गर्न आवश्यक छ ।

दान परोपकारी भावको परिणाम हो । यद्यपि यो परोपकारी भावमा मात्रै सीमित छैन । आदर्शवादी कोणबाट गरिने दानको व्याख्याले परोपकारी भावलाई बढ्ता जोड दिने गरेको छ । तर, दानका अन्य आयाम पनि छन्, जसलाई दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक आदिले आ–आफ्नै तरिकाले व्याख्या गरेका छन् । समाजशास्त्रीहरूले पनि पछिल्लो समय दानसम्बन्धी व्याख्यामा अभिरुचि देखाउन थालेका छन् । दानबारे लेख्ने समाजशास्त्रीहरू दानको ध्येयबारे चर्चा गर्ने क्रममा यसका मुख्यतः तीनवटा प्रकारमाथि केन्द्रत हुने गरेका छन् ।

पहिलो हो- परोपकारी भाव सन्निहित दान । आफ्नो हितप्रति बेपर्वाह रही व्यक्तिगत लाभको आश किञ्चित नगरीकन गरिने दानलाई यस श्रेणीमा राखिन्छ । दोस्रो हो- व्यक्तिगत स्वार्थजनित दान । उद्योगी–व्यवसायीले संकटको बेलामा अप्ठेरामा परेकाहरूलाई गर्ने सहयोग यही श्रेणीअन्तर्गत पर्छ । खानी सञ्चालन हुने ठाउँमा खनिज उद्योग सञ्चालकहरूले विद्यालय, मठमन्दिर, धर्मशाला, स्वास्थ्य चौकी आदि निर्माण गर्नु यस किसिमको दानअन्तर्गत पर्छन् । ठोस प्रतिफलको अपेक्षासहित यस्तो खालको दान गर्ने गरिन्छ । आफ्नो सामाजिक हैसियत अथवा इज्जत अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यले गरिने दानलाई पनि यही श्रेणीमा राख्न सकिन्छ ।

दानको तेस्रो प्रकारमा सामाजिक चरित्र बढ्ता प्रभावी छ । यस्तो दानलाई पारस्परिकताजनित दान भनिन्छ । आज अरूलाई गरिने दान प्रतिफल बनेर भोलिका दिनमा पुनः आफूलाई प्राप्त हुन्छ भन्ने मान्यताले पनि मानिसलाई दान गर्न प्रेरित गरिरहेको हुन्छ । मरिमराउमा सिधा पुर्‍याउने आम प्रचलन यस्तै खालको दानको एउटा उदाहरण हो । यस प्रकृतिको दान संसारमा बढी प्रचलित छ । फ्रेन्च समाजशास्त्री मार्सेल माउसले आफ्नो किताब ‘द गिफ्ट’ मा यस्तो खालको दानको विस्तृत चर्चा गरेका छन् । आज संकटमा परेकालाई मैले सहयोग गरेँ भने भोलि मलाई अप्ठेरो पर्दा अरूहरूले पनि सहयोग गर्नेछन् भन्ने आशाले मानिसलाई दान गर्न प्रेरित गरिरहेको हुन्छ । आफन्त, छरछिमेक, इष्टमित्र आदिलाई मर्दापर्दा गरिने सहयोग यस्तै खालको दानको अर्को उदाहरण हो । महामारीजस्ता विपत्तिमा गरिने दानमा पनि यस्तै भाव सन्निहित हुन्छ । यस्तो खालको दानले व्यक्तिलाई समाजसँग बलियोसँग जोडेको हुन्छ ।

माथि उल्लिखितमध्ये पहिलो प्रकृतिको दान नेपाली समाजको पनि आदर्श हो । गाउँघरतिर भन्ने गरिन्छ- दाहिने हातले दिएको देब्रे हातले पनि थाहा नपाओस्, नत्र दानबापत हासिल हुने पुण्य नष्ट हुन्छ । अर्थात् म फलानालाई दान दिने हैसियतको हुँ, ऊ याचक हो, मैले उसको कल्याण गरिदिएकाले ऊ मप्रति अनुगृहीत हुनुपर्छ भन्ने भाव दातामा रहनु हुँदैन । दान अथवा सरसहयोग गर्दै गर्दा व्यक्तिमा आत्मसन्तुष्टि हुनु एउटा कुरा हो, तर यसले अहंकारको रूप लिनुलाई वाञ्छनीय मानिँदैन ।

जीवन आदर्शबाट चल्दैन । यो जीवनकै तितो यथार्थ हो । विवेकशील प्राणी हुनुका नाताले मानिसले लाभहानिको गणनासहितको व्यावहारिक जीवन बाँच्ने गर्छ । दानको सन्दर्भमा पनि यही कुरा लागू हुन्छ । नेपाली समाजमा प्रचलित दानसम्बन्धी अवधारणा र यसको अभ्यासबीचको भेद नियाल्न सक्यौं भने दानलाई लिएर देखापरिरहेको अन्तर्विरोधलाई गहिरोसँग बुझ्न सकिन्छ ।

विचारको स्रोत

दानसम्बन्धी नेपाली समाजमा प्रचलित धारणा धार्मिक मान्यताबाट धेरै हदसम्म प्रभावित छ । हिन्दु धर्ममा रहेको दानसम्बन्धी अवधारणाको विश्लेषण गर्ने लेखकमा मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्ट पनि पर्छन् । आफ्नो किताब ‘फ्याटालिजम् एन्ड डेभलोपम्यान्ट’ मा उनले दानसम्बन्धी हिन्दु मान्यताबारे चर्चा गर्ने क्रममा परस्परविरोधी विचार राखेका छन् । एउटा सन्दर्भमा उनले जोगी, संन्यासी र बाहुन (पुरेत) लाई दान दिने चलन हिन्दु धर्मले संस्थागत गरिदिएको भनेका छन् । आफ्नो कुरा आफैँले काट्दै विष्टले किताबमा त्यसलगत्तै कसैलाई दान दिनुलाई हिन्दु धर्मले मान्यता नदिएको जिकिर गरेका छन् । हिन्दु धर्ममा पुनर्जन्मको अवधारणा छ । यसले पूर्वजुनीमा गरेको कर्मका आधारमा मानिसको अहिलेको जुनी तय भएको हो भन्ने मान्यता राख्छ । पूर्वजन्ममा गरेको दुष्कर्मका कारण मानिसले यो जन्ममा दुःख पाएको हो । त्यस्ता मानिसलाई सहयोग गर्दा कर्म–फलसम्बन्धी सनातन हिन्दु मान्यतालाई आघात पुग्छ भन्ने विष्टको मत छ । हिन्दु धर्मग्रन्थमा गरिएका दानसम्बन्धी व्यवस्था हेर्ने हो भने विष्टको यस्तो दाबी सही ठहर्दैन ।

दानको महिमाबारे हिन्दु धर्मशास्त्रमा प्रशस्तै उल्लेख छ । हिन्दु धर्मको सबैभन्दा पुरानो ग्रन्थ ऋगवेद (१०।१०७।२ र ७) मा गाई अथवा दक्षिणा दान गर्ने व्यक्तिले स्वर्गमा र घोडा दान गर्नेले सूर्यलोकमा बास पाउँछ, सुन दान गर्ने व्यक्ति देवता बन्छ अनि कपडा दान गर्नेले दीर्घजीवन पाउँछ भनिएको छ । मनुस्मृति (१०।११६) ले विद्या, शिल्प, ज्यालादारी काम, गाईपालन, व्यवसाय, कृषि, ब्याजको कारोबार आदिसहित भिक्षालाई पनि जीवनोपयोगी कृत्य मानेको छ । मठमन्दिरमा भिखारीहरूको लर्को लाग्नुले हिन्दु धर्मले व्यवहारमा पनि दानलाई उत्तिकै प्रश्रय दिएको पुष्टि हुन्छ । १९ औं शताब्दीका प्रकाण्ड संस्कृतविद् म्याक्स मुलरले हिन्दु र बौद्ध धर्मको बलियो प्रभाव रहेको भारतसँग पश्चिमी मुलुकमा प्रचलित दानसम्बन्धी अवधारणाको तुलना गर्ने क्रममा भिखारीहरूलाई कानुनअनुरूप दण्ड दिने आधुनिककालको युरोपभन्दा भिखारीलाई समुदायको वैधानिक सदस्य मानेर कानुनी संरक्षण प्रदान गर्ने प्राचीन भारत फरक छ भनी गरेको टिप्पणीलाई यस सन्दर्भमा उल्लेख गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।

नेपाली समाजमा प्रचलित भावशून्य दानको अवधारणा हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा पनि भेटिन्छ । यस अर्थमा दानसम्बन्धी नेपाली अवधारणा हिन्दु धर्मबाट एक हदसम्म प्रभावित छ भन्न सकिन्छ । श्रीमद्भगवत गीतालगायत शास्त्रमा निःस्पृह कर्मसम्बन्धी चर्चा छ, जसमा कर्म गर्दै गर्दा व्यक्तिमा कर्ताभाव लोप हुनुपर्छ भनिएको छ । कर्ताभावसहितको कर्ममा अहंकार झल्किने भएकाले कर्ताभावरहित कर्मले मात्र व्यक्तिलाई सिद्धिको बाटोतिर डोहोर्‍याउन सक्छ भनी जिकिर गरिएको छ । दानको सन्दर्भमा पनि यही कुरा लागू हुन्छ ।

दानमै केन्द्रित भएर चर्चा गरिएका हिन्दु धर्मशास्त्रका सन्दर्भले चाहिँ दानलाई मोहभावबाट अलग गर्न सकेका छैनन् । व्यक्तिको परलोक यात्रालाई सहज बनाउने लालसा देखाएर ती धर्मग्रन्थले व्यक्तिलाई दानवीर बन्न प्रेरित गरेका छन् । महाभारतमा (अनुशासनपर्व, १३८।६) मा ‘इह कीर्तिमवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखम्’ अर्थात् ‘दान गर्ने मानिसलाई इहलोकमा कीर्ति र परलोकमा सर्वोत्तम सुख प्राप्त हुन्छ’ भनी उल्लेख भएको सन्दर्भलाई उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ । ‘धनं लाभेत दानेन’ अर्थात् ‘दान गर्नाले धन लाभ हुन्छ’ भनेर महाभारत (अनुशासनपर्व, ७।१४) ले धनी व्यक्तिलाई दानमार्फत अझ बढी धन प्राप्त हुने लालसा देखाएको छ ।

समग्रमा हिन्दु धर्मशास्त्रहरूको दानसम्बन्धी अवधारणामा आदर्शवादी दृष्टिकोण कम, व्यवहारवादी दृष्टिकोण बढ्ता प्रभावी रहेको पाइन्छ । संस्कृत कोषहरूमा दानलाई शत्रुमाथि विजय हासिल गर्ने चार उपायमध्ये एउटा मानिएको छ । शत्रु राष्ट्रलाई प्रभावमा लिन गरिने सहयोगलाई पनि हिन्दु धर्मशास्त्रले दानका रूपमा स्विकारेको छ । चीनले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वी राष्ट्र अमेरिकाका साझेदारहरूलाई कोरोना महामारीसँग जुध्न सहयोग गरेर उनीहरूलाई प्रभावमा लिने प्रयास गरिरहेको छ । हिन्दु धर्मले दानको यस्तो रणनीतिक उपादेयतालाई पनि स्विकारेको छ ।

आफ्नो काम फत्ते गर्न दिइने घूसलाई पनि दान ठहर गरेको छ । यहाँसम्म कि कसैलाई भयभीत तुल्याई असुलिने फिरौतीलाई पनि हिन्दु धर्मशास्त्रले दानकै मान्यता दिएको छ । राजालाई भयका कारण दान (कर) दिइन्छ भनी महाभारतको यक्षप्रश्न प्रकरणमा (वनपर्व, ३१३।८०) मा भएको उल्लेखलाई यसको उदाहरण मान्न सकिन्छ ।

हिन्दु धर्मग्रन्थले दानलाई उपयोगितावादी दृष्टिकोणबाट बढ्ता हेरेकाले नेपाली समाजमा प्रचलित दानसम्बन्धी अवधारणामा हिन्दु मान्यता प्रभावी भएको देखिँदैन । बरु यसमा बौद्ध धर्मको प्रभाव बढ्ता परेजस्तो देखिन्छ । बौद्ध धर्मले दानलाई उच्च महत्त्व दिँदै भावशुन्य दानको महिमा गाएको छ । दानसम्बन्धी बौद्ध धर्मको मत आदर्शवादी छ ।

बौद्ध धर्मले निर्वाण प्राप्ति हेतु गर्नुपर्ने अभ्यासमा दानलाई पहिलो स्थान दिएको छ । दस पारमिता (सिद्धि) मध्ये दानलाई पहिलो स्थानमा राखेको छ । तीन सत्कर्ममध्ये शील र भावनापछिको स्थान दानलाई दिइएको छ । सातवटा प्रमुख धनमध्ये एउटा दान हो भनिएको छ ।

बौद्ध धर्मशास्त्रहरूले दान दिँदै गर्दाको मनस्थितिबारे पनि यथेष्ट चर्चा गरेका छन् । दाताको मनस्थितिलाई यी शास्त्रहरूले देयभन्दा बढ्ता महत्त्व दिएका छन् । कसैलाई दान दिँदै गर्दा कुनै मूल्यवान वस्तुको स्वामित्व त्यागिरहेको छु भन्ने भावबाट दाता सर्वथा मुक्त हुनुपर्छ । अनुकम्पाबाहेकका यावत् भावबाट मुक्त भए मात्र दान सार्थक हुन्छ भनिएको छ । दानलाई बोधिसत्त्व हासिल गर्ने मार्गका रूपमा स्विकारेर बौद्ध धर्मले यसलाई मोहदेखि सर्वथा अलग गराउने प्रयत्न गरेको छ । दानमा निहित प्रचारको लालसालाई बौद्धमतले ठाडै खारेज गर्छ ।

बौद्ध मतअनुसार दान भनेको निर्वाण हासिल गर्ने अभ्यास हो । बौद्ध धर्मले भावशून्य त्यागलाई निर्वाणको पूर्वसर्त मानेको छ । दान दिँदा व्यक्तिमा मूल्यवान् वस्तु गुमाउँदै छु भन्ने बोध किञ्चित हुनु हुँदैन । यस्तो निःस्पृह तथा भावशून्य मनस्थितिले व्यक्तिलाई सांसारिकताबाट अलग गर्छ । यसले मोहलाई शनैःशनैः कमजोर तुल्याई व्यक्तिलाई निर्वाणको दिशातर्फ डोहोर्‍याउँछ । काठमाडौं उपत्यकाका बौद्ध नेवारहरूले हरेक वर्ष भाद्रकृष्ण त्रयोदशीका दिन पञ्चदान पर्व मनाउने गरेका छन् । बौद्ध धर्मले दान गर्न छुट्टै पर्वको जोहो गरेकाले यसले दानलाई अत्यन्तै उच्च महत्त्व दिएको स्पष्ट हुन्छ ।

‘एक हातले गरेको दान अर्को हातले थाहा नपाओस्’ भन्ने नेपाली समाजको परम्परागत मान्यतासँग बौद्ध धर्मको मान्यता बढ्ता नजिक छ भन्ने माथिका चर्चाहरूबाट स्पष्ट हुन्छ । बौद्ध धर्मशास्त्रका रचयिताहरू दानमा आश्रित भिक्षु भएकाले उनीहरूले संग्रहलाई त्यज्य र अपेक्षारहित दानलाई बढ्ता महत्त्व दिएका हुन् । हिन्दु धर्मशास्त्रहरूको सन्दर्भमा पनि यही कुरा लागू हुन्छ । हिन्दु धर्मशास्त्रका रचयिता ब्राह्मण हुन् । त्यसैले ती ग्रन्थमा भएका दानसम्बन्धी अधिकांश चर्चा ब्राह्मणहरूलाई गरिने दानसँग सम्बन्धित छन् । महाभारतको अनुशासनपर्वअन्तर्गतको दानधर्मपर्वलाई उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ ।

प्रचारको प्रश्न

२०७२ सालको भुइँचालोमा हामीले दानको अतिशय प्रचार भएको देख्यौं । ठूलठूला सहयोगको घोषणा गर्ने तर कार्यान्वयन गर्न अग्रसर नहुने प्रवृत्ति पनि देख्यौं । कुनै संस्था अथवा समूहका प्रतिनिधिबाट घेरिएर मानिसहरूले राहत ग्रहण गरेको देख्यौं । हिन्दु कर्मकाण्डमा सहायक यजमानहरूले मुख्य यजमानको शरीर छोएर गोदान गरेकै शैलीमा दाताहरूले मानिसलाई राहत बाँडेको देख्यौं । अहिले कोरोना भाइरसको महामारीमा पनि त्यस्तै दृश्य देखिरहेका छौं ।

दानको यस्तो खालको प्रचारमुखी प्रवृत्तिलाई हामीले दुई तरिकाले बुझ्नुपर्ने हुन्छ । पहिलो, राहत अथवा दान दिने व्यक्तिले दान र भिख फरक हुन् भन्ने हेक्का राख्न सक्नुपर्छ । व्यक्तिले समाजबाट साथ र सुरक्षा पाइरहेको हुन्छ । यसबापत समाज संकटमा परेका बेला क्षमताअनुसारको सहयोग गर्नु व्यक्तिको दायित्व हुन जान्छ । व्यक्तिले समाजप्रतिको यस्तो दायित्व पूरा गरेन भने समाजसँगको उसको दूरी बढ्दै जान्छ र ऊ झन्झन् एक्लिन पुग्छ ।

व्यावसायिक प्रतिष्ठानहरूले गर्ने सहयोगलाई पनि हामीले भिखका रूपमा बुझ्नु हुँदैन । यस्तो खालको सहयोग उपभोक्ता अथवा समाजप्रति व्यवसायीहरूको दायित्व हो । श्रमिक र उपभोक्ताको अतिरिक्त दोहन गरेर उद्योगी, व्यवसायीहरूले मुनाफा आर्जन गरेका हुन्छन् । मुनाफा अभिवृद्धि गर्न प्रकृतिमा हानि पुर्‍याइरहेका हुन्छन् । यसबापत हासिल हुने लाभको ठूलो हिस्सा उनीहरूले उठाउँछन् । यसको मूल्यचाहिँ समाजका बाँकी सदस्यले बढ्ता चुकाइरहेका हुन्छन् । यस अर्थमा उद्योगी, व्यवसायीले गरेको आम्दानीमा समाजको पनि हिस्सा हुन्छ । संकटको बेला सहयोग गरेर व्यवसायीले समाजको यस्तो हिस्सा चुक्ता गर्न सक्छ । संकटमा परेकाहरूलाई गरिने सहयोग कुनै दिव्य कर्म नभई हाम्रो सामाजिक दायित्वको फगत सम्पादन हो भन्ने महसुस गर्न सकियो भने अतिशय प्रचारको मोहबाट मुक्त हुन सकिन्छ ।

दोस्रो, प्रचारको मोहलाई कम आँक्दै गर्दा हामीले व्यावहारिक भएर दानबारे बिचार्न पनि उत्तिकै आवश्यक छ । निजी संग्रहलाई अतिशय महत्त्व दिने पुँजीवादी युगमा हामी बाँचिरहेका छौं । मानवीय संकट उत्पन्न भएका बेला दानभन्दा बढ्ता कृत्रिम महँगी र कालोबजारीबारे सुन्ने अवस्था दोहोरिरहनु यसकै परिणाम हो । यस्तो अवस्थामा दानलाई दाताको अपेक्षाबाट सर्वथा मुक्त राख्न सम्भव छैन । अहिलेको समयमा दान पनि निजी संग्रह अभिवृद्धि गर्ने माध्यम बन्न पुगेको छ । संकटको बेला गरिने सरसहयोगलाई व्यापारीहरूले आफ्ना व्यावसायिक प्रतिष्ठानहरूको सामाजिक अनुमोदन अभिवृद्धि गराउन प्रयोग गरिरहेका छन् । नेता र समाजसेवीले यसलाई आफ्नो सामाजिक हैसियत अभिवृद्धि गर्ने अवसर बनाइरहेका छन् । कलाकार, अभियन्ता, पेसाकर्मी आदिले यसमार्फत आफ्नो छवि उचो पार्न खोजिरहेका छन् । बजार प्रभावी रहेको यो बेलामा पनि मानिसले निःस्पृह भावसहित दान गरून् भनी अपेक्षा गर्नु अनुपयुक्त नहोला, तर यो व्यावहारिकचाहिँ छैन ।

हिन्दु मठमन्दिरमा गयौं भने निर्माण र मर्मतसम्भारमा सहयोग गर्नेहरूको नामावलीले भित्ता र खाँबा ढाकिएको पाउँछौं । मोहरहित दानको पक्षमा पैरवी गर्ने बौद्ध धर्मावलम्बीहरू पनि पछिल्लो समय दानको प्रचारमा लिप्त हुँदै गएका छन् । मुस्ताङको मुक्तिनाथ परिसरमा पछिल्लो समय प्रतिष्ठापन गरिएका स्तूपमा तिनको खर्च बेहोर्ने दाताहरूका नाम, थर र ठेगाना उल्लेख भएका विवरण छ्यापछ्याप्ती पाइन्छन् । बौद्ध धर्मका अन्य पवित्र स्थलहरूमा पनि दानको प्रचार गर्ने परिपाटीले जरा गाड्दै गएको छ । बौद्ध धर्मावलम्बीले त यशको मोहबाट दानलाई अलग गर्न सकेका छैनन् भने बाँकीको के कुरा ?

अबका दिनमा दानको प्रचारमाथि लगाम लगाउन सम्भव छैन । यस्तो खालको प्रचारलाई तिरस्कार गर्न आवश्यक पनि छैन । यसले बाँकी मानिसलाई पनि दानी बन्न प्रेरित गर्छ । यसो भनिरहँदा प्रचारलाई मर्यादाको सीमा पार गर्ने गरी भद्दा हुनबाट चाहिँ रोक्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ । दान ग्रहण गर्ने व्यक्तिलाई याचकको हैसियतमा गिराएर आफ्नो छवि अग्ल्याउने अहंकारी प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गरिनुपर्छ । दान ग्रहण गर्ने व्यक्ति अहिले संकटमा परेको मात्र हो, ऊ मगन्तेचाहिँ होइन भन्ने आममनोविज्ञान अभिवृद्धि गर्न आवश्यक छ ।

प्रकाशित : वैशाख २७, २०७७ १०:४२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×