हामी मान्छे कहिले बन्ने ?- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

हामी मान्छे कहिले बन्ने ?

मेरो समाज रुकुम घटनामा दोष कसको, कति भनेर केलाउँदै छ, गल्ती कसको भनेर बहस गर्दै छ । विवाद गर्दै गरौँला तर अहिलेका लागि एउटा कुरामा सहमत भइदिऊँ– हामी मान्छे बन्नै बाँकी रहेछ । आशा छ, कुनै दिन त पक्का हामी मान्छे बन्नेछौँ । प्रयास जारी राखौँ ।
रमेश भुसाल

मेरो एउटा साथी छ । चिटिक्क परेको, अलि होचो कदको अनि गोरो । ऊ मृदुभाषी छ, उस्तै मिहिनेती र मिलनसार पनि । स्नातकदेखि स्नातकोत्तरसम्म सँगै पढेको । कहिले शिवपुरीका जंगलमा कार्बन कति छ भनेर नाप्न गयौँ त कहिले देउसी–भैलो खेल्न रातभरि हिँड्याैं। सहयोग मागे ऊ विरलै नाइँ भन्थ्यो । थेसिस गर्न जाऊँ भन्दा ऊ सहर्ष स्वीकार गरेर एक साताभन्दा बढी शिवपुरीकै जंगलमा मसँगै बसेथ्यो । हामी कहिले मातेर हिँड्यौँ त कहिले हाँसेर ।

उसले बनाएका नोट कलेजमै चर्चित थिए । केही समस्या परे वा जानिएन भने कसलाई सोध्ने १ पहिलो नाम उसैको आउँथ्यो । ऊ दिल खोलेर सिकाउँथ्यो । जिन्दगी त उसको मेरोभन्दा सुखी छ भन्ने लाग्थ्यो मलाई । कम्तीमा उसको काठमाडौं खाल्डोमा घर थियो, जुन मेरो सपनामा पनि थिएन । गितार बजाउँथ्यो । गीत गाउँथ्यो । हामीले एउटै खाटमा पल्टिएर पनि रात काट्यौँ । एउटै थालमा बाँडेर पनि खायौँ ।

सब चलेकै थियो । घामले पोलेकै थियो । जूनले शीतल बनाएकै थियो । पानी परेकै थियो । बादल उडेकै थिए । पहाड उभिएकै थिए । नदी बगेकै थिए । चरा चिर्बिराएकै थिए । हावा लागेकै थियो । विज्ञानको भाषामा हामी एउटै प्रजाति थियौँ । हाम्रो उस्तै खालको जिन थियो । उस्तै खालको बनोट । हामी अन्न नै खान्थ्याँै, पानी नै पिउँथ्यौँ । तर, एउटा कुरा फरक थियो, उसको थर ‘प’ बाट सुरु हुन्थ्यो भने मेरो ‘भ’ बाट । यो देशका मानिसहरूले उसको नामपछाडिको थरलाई दलित वा ‘दमाईं’ भनेर बुझ्थे, अझै पनि बुझ्छन् र भोलि पनि बुझ्नेछन् । मेरो थरलाई ‘बाहुन’ भनेर । यो न त उसले राखेको थर थियो न त मैले । पुख्र्यौली पहिचानको रूपमा आएको यो थर वा अक्षरको झुन्डले हामी दुईलाई नितान्त फरक हुन् भन्ने बुझाउँछ, कम्तीमा पनि म अहिले बसिरहेको समाजमा । हाँस्दा, खेल्दा, पढ्दा, नाँच्दा, गाउँदा यसले खासै फरक पारेको थिएन । लागेको थियो सब ठीकठाक चलिरहेकै छ ।

मैले सहपाठी युवती मन पराएँ, जसलाई मेरो समाजले मभन्दा अलिमुनिको जात भनेर बुझ्छ– क्षत्री । मलाई त्यसको न त कुनै पर्वाह थियो न त उसलाई । तर, उसको र मेरोबीचमा अर्को फरक थियो । म विकट पहाडबाट आएको केटो, जसको काठमाडौंमा केही छैन । ऊ काठमाडौंमा जन्मेकी हुने–खाने नै तर परिस्थितिले अत्यन्त सकसपूर्ण बनाएको जिन्दगीमा सधैँ लडेर हुर्केकी । तर, हाम्रो कुरा मिल्यो वा प्रेम भयो । मेरो त्यो साथीले पनि त्यस्तै समूहको अर्की केटी मन परायो, जो हाम्री सहपाठी थिइन्, जसलाई यो समाजले क्षत्री भनेर बुझ्छ । उनीहरू पनि प्रेममा परे ।

विश्वविद्यालयबाट राम्रो अंकसहित पास भएका हामी सबै जागिर खान थाल्यौँ । वातावरण विज्ञानको स्नातकोत्तर सानो पढाइ होइन, कम्तीमा यो देशमा जहाँ त्यति पढ्ने अवसर कमैले पाउँछन् । मेरो साथी अनुसन्धानमा लाग्यो, म सञ्चारमा । हाम्रा प्रेमिकाहरूले पनि जागिर खान थाले । अब प्रेमलाई विवाहमा बदल्नुपर्ने दिन आयो । मसँग केही थिएन । न त पुख्र्यौली सम्पत्ति, न त भरपर्दो जागिर, बिहे गरेर जीवन कसरी धान्ने ? हामीले धेरैपटक आफैँले आफैँलाई प्रश्न गर्‍यौँ । तर, हामीसँग आँट थियो, एकअर्काको भरोसा थियो अनि केही थान सपना । यी सबैलाई बटुलेर हामीले बिहे गर्‍यौं ।

मलाई पक्का छ, यदि मैले ‘क्षत्रिनी’ नभएर ‘दमिनी’ वा ‘कमिनी’ बिहे गरेको भए मेरा अधिकांश आफन्त मेरो घरमा पनि छिर्दैनथे, बिहेमा आउने त परको कुरा । म यसमा पनि पक्का छु– यदि म ‘दमाई’ वा ‘कामी’ भएको भए मेरी प्रेमिकाका परिवारले उसलाई मसँग बिहे गर्ने स्वीकृति मरेकाटे दिँदैनथे । उनीहरूका नजरमा आफू माथिल्लो जातका र ‘दमाई’ वा ‘कामी’ चाहिँ तल्लो जातका !

हाम्रा छोराहरू–छोरीहरू हुर्कंदै छन् । तिनीहरूले पनि सायद हामीले जस्तै प्रेम गर्नेछन् । तर, के तिनीहरूले पनि भागेर सात समुद्रपारि आफ्नो घरबार बसाउनुपर्नेछ ? के तिनीहरूले पनि कुटिनु–पिटिनुपर्नेछ ? के तिनीहरूले पनि मारिनुपर्नेछ वा नदीमा हेलिनुपर्नेछ ? मलाई थाहा छैन तर संकेत निको छैन ।

अरू साथीहरूले पनि भटाभट बिहे गर्न थाले । तर, मेरो त्यो साथीलेचाहिँ बिहे गरेको थिएन । बिहे गर्ने होइन भनेर सोध्दा ऊ भन्थ्यो, ‘कसरी गर्ने, उसको परिवारले मान्दैन ।’ म भन्थेँ, ‘मन्दिरमा जाने विवाह गर्ने हामी साक्षी बस्छौँ ।’ यसो भन्दा ऊ हाँस्थ्यो मात्र ।

संघर्ष मेरो पनि सानो थिएन । दु:खको त हामीसँग सागर नै थियो । ‘विधवा’ को छोरो हुँदाका आफ्नै पीडा छन् । गरिब हुनुपर्दाको पीडा उस्तै छ । तर, मलाई कसैले पनि ‘तँलाई छुन हुन्न’ भनेको थिएन, जुन उसलाई भनिन्थ्यो । हो हामी भन्दैनथ्यौँ तर उसले मन पराएकी केटीको समाजले भन्थ्यो । मेरो समाजले भन्थ्यो । अझै पनि भन्छ । सके कुट्छ । अझै रिस उठे मार्छ ।

सब चलेकै थियो । घामले पोलेकै थियो । जूनले शीतल बनाएकै थियो । पानी परेकै थियो । बादल उडेकै थिए । पहाड उभिएकै थिए । नदी बगेकै थिए । चरा चिर्बिराएकै थिए । हावा लागेकै थियो । हेर्दा सब ठीकठाक थियो ।

‘प्रयास जारी छ’, ऊ भन्थ्यो । ऊ हाँसेकै थियो । भृकुटीमण्डपमा दिनहुँ चिया–भेला हुँदा रमाएकै देखिन्थ्यो । सबै जागिरे भएपछि चिया–भेला अलि कम भयो । बिहेवारी भएपछि त त्यस्ता भेट विरलै हुन थाले । १२–१५ बाट ४–५ जनामा झरेको त्यो चिया–भेला अहिले अस्तित्वमा छैन । बिस्तारै सबै छरिए । कोही देशभित्रै त कोही बाहिर । कतिले प्रेम गरे तर एकतर्फी भएर बिहे गर्न सकेनन् । केहीको प्रेम बीचमै टुट्यो । कसैले प्रेम नै गर्न सकेनन् वा जानेनन् वा गर्न चाहेनन् । जसले सकेनन् तिनलाई बा–आमाले वा आफन्तले श्रीमती खोजिदिए । भकाभक बिहे भइरहँदा उसले भने ‘प्रयास’ मात्रै गरिरहेको थियो । ऊ न खुलेर भन्थ्यो न त त्यसबारे धेरै कुरा नै गथ्र्यो । तर, हामीलाई थाहा थियो, ऊ प्रेममा छ । उनीहरू संघर्षरत छन् ।

अनेकन प्रयास गर्‍यो तर मेरो साथीले केटीको परिवारलाई मनाउन सकेन सायद । एउटै कारण थियो– उसको थर, जसलाई यो हिमालय पर्वतको नेपाल देशका नागरिकले ‘अछुत’ भनेर बुझ्छन् । परियारको सट्टा उसको थर पोखरेल भएको भए यो देशमा मानिसहरूले बाहुन भनेर बुझ्थे, शाही भएको भए ठकुरी वा राना भएको भए मगर ।

प्रयास जारी रहँदै गर्दा उसले युरोपमा स्कलरसिप पायो । ऊ युरोप गयो तर प्रेमलाई यतै छाडेर । फर्केर आयो । विश्वविद्यालय पढायो । प्रेममा उसको भरोसा थियो । अनेकन प्रयास गरे पनि उसले बिहे गर्न सकिरहेको थिएन ।

दिन कट्दै गए । वर्ष फेरिँदै गए । ऊ फेरि युरोप गयो विद्यावारिधि गर्न, तैपनि अझै बिहे गरेको थिएन । केटीले पनि बिहे गरेकी थिइन । आशा बाँकी नै थियो सायद भन्ने बुझ्न सकिन्थ्यो ।

एक दिन मैले थाहा पाएँ, उसले प्रेमिकालाई पनि उतै बोलाएछ । सायद उनीहरूले निष्कर्ष निकाले– यहाँ बिहे गर्न सकिन्न, त्यसैले सात समुद्र पार गर्नुपर्छ । फेसबुकमा उसले आफ्नो नामको पछाडी थर राखेको छैन । उसलाई यदि केहीले पछि पारेको छ भने केवल ती चार अक्षरको थरले । नभए ऊ केहीमा कम छैन– न त रूपमा, न बुद्धिमा, न त इमानमा, न त प्रेममा । तर, मेरो साथीले यो हिमालको छेल पारेर फेरो लाउन सकेन । यो कस्तो समाज हो, जहाँ कसैलाई उसको नामपछाडिका अक्षरले यति धेरै पिरोल्छन् ! म कस्तो समाजको सदस्य हुँ, जहाँ नामपछाडिका केही अक्षरका कारण कसैले यति अपमानित हुनुपर्छ !

साथीहरू सबैको पहिलो सन्तान जन्मिन थाले । फेसबुकमा फोटा हाल्दा बधाई ओइरिन थाले । हाम्री पनि छोरी जन्मिई । पछिल्ला केही वर्षमा साथीहरूको दोस्रो सन्तान जन्मिन सुरु भयो । दोस्रो सन्तान जन्माउनेहरूले पनि फेसबुकमा फोटो हाल्न थाले । मेरो कथित अछुत साथीले बल्लबल्ल तीन वर्षअघि बिहे गरेको सूचना फेसबुकमा अपडेट गर्‍यो । न त बिहेको निम्तो आयो, न त भोज १ केही महिनाअघि छोरी जन्मिएको फोटो हाल्यो । बिरानो ठाउँमा उसले आफ्नो परिवार बसायो ।

दिन कटेकै थिए । घाम लागेकै थियो, जून पनि । हामीले आफ्नो घरबार बसाएका थियौँ । जिन्दगी अगाडि बढेकै थियो । तर, जसै हामी अर्को पुस्ता निर्माणमा लागिरहेका थियौँ, एक्कासि अघिल्लो साता रूकुमबाट डाक आयो । मेरो साथीको जस्तै थर भएका एक जना प्रेमीलाई मारियो । ऊसँगै गएका साथीहरू भेरीमा हेलिए । कोही मरे, कोही बाँच्न सफल भए । म छाँगाबाट खसेजस्तो भएँ । मन पोल्यो । मैले त्यो साथीलाई खुब सम्झिएँ ।

जाजरकोटबाट रूकुममा प्रेम खोज्न हिँडेका नवराज विकलाई गाउँलेहरूले लखेटी–लखेटी मारे, उनका साथीहरूलाई पनि छाडेनन् । उनी आफ्नो प्रेम खोज्न गएका थिए । के मेरो साथीले पहिला नै थाहा पाएको थियो कि यहाँ उसलाई पनि बाँच्न दिनेछैनन् ? त्यसैले ऊ भाग्यो ? ऊ साथीहरूसँगै केटी लिन गएन र सायद मलाई पनि बचायो । यदि हामी पनि मिलेर केटी लिन गएको भए के थाहा, ‘डुमको साथी’ भनेर मलाई पनि मार्ने थिए कि ? उसले सोच्यो– जहाज चढेर, समुद्र काटेर यो दरिद्र समाजले नचिन्ने भूगोलमा जान्छु र मेरो प्रेमलाई उतै बोलाउँछु । उसले आफ्नो प्रेमलाई लिएर गयो । कम्तीमा उसले जहाज चढ्ने हैसियत बनाएको थियो । हातमा डिग्री थियो । तर, नवराजसँग त्यो हैसियत पनि थिएन । उनी रुँदै मरे । मेरो साथी पनि सायद मन मारेर सात समुद्रपारि बसेको छ । म सोध्ने आँट गर्दिनँ ।

आज पनि घाम लागेकै छ । जून पनि । पहाड उस्तै उभिएका छन् । नदी बगिरहेका छन् । हावा पनि चलिरहेकै छ । तर, अहिले कोरोना कहरले हामी सबै अछुत भएका छौँ, मेरो साथी र ऊजस्ता लाखौँ मानिस जिन्दगीभरि अछुत भएर बस्न बाध्य बनाइएका थिए । त्यो कस्तो र कत्रो पीडा हो, सायद भोग्नेलाई थाहा होला । म त अनुमान मात्रै गर्न सक्छु । उसले निकै लामो संघर्ष गर्नुपर्‍यो र कतै टाढा पुगेर घर बसायो । फरक यही हो– आँट र भरोसाले हामीले हाम्रो जिन्दगी यहीँ चलायौं तर उसका लागि त्यतिले पुग्दैनथ्यो । ऊसँग आफ्नै समाज थिएन, जुन हामीसँग थियो । अरूको समाजमा एक्लै बस्न सकिएला तर आफ्नो समाजमा एक्लिएर बस्नुजस्तो सकस अर्को केही हुँदैन । त्यसैले उसले अर्काको समाजमा सात समुद्रपारि गएर आफ्नो घर बसायो, जहाँका मानिसहरूले उसलाई एसियाली भनेर बुझ्लान्, गरिब देशको नागरिक भनेर बुझ्लान् तर अछुत भनेर बुझ्दैनन् । त्यो उसका लागि ठूलो सुख हो ।

यो एकादेशको कथा होइन । यो चौरजहारीको कथा होइन । यो भेरी नदी किनारको कथा पनि होइन । यो त वाग्मती किनारको कथा हो । पढे–लेखेका अनि संसार घुम्न सक्ने हामीजस्ता पुस्ताको कथा हो । यो आदिमकालको कथा होइन । यो त हामीजस्तै मानिसले रकेटमा उडेर चन्द्रमा टेकेको पचास वर्षपछिको कथा हो । जहाज उडेको सय वर्षपछिको कथा । यो त हात–हातमा मोबाइल र इन्टरनेट भएको युगको कथा हो ।

हामी कस्तो समाज निर्माण गर्दै छौँ ? म र मेरो साथीका छोरी वा छोराहरूले कस्तो समाजमा बाँच्नुपर्ला ? यस्ता प्रश्नले मन आन्दोलित गर्छन् । तर, तितो यथार्थ के हो भने अबको २० वर्षपछि पनि मेरो साथी ‘डुम’ नै हुनेछ र म ‘बाहुन’ । किनभने उसले फेसबुकमा लुकाउन बाध्य पारेको थरले उसलाई अर्को पहिचान दिने छैन । दरिद्र सोचले ग्रसित समाजको सदस्य हुनुपरेकोमा बितेका केही दिन परेली भिजाएँ । हाम्रा छोरीहरू हुर्कंदै छन् । अरू साथीका छोराहरू हुर्कंदै छन् । तिनीहरूले पनि सायद हामीले जस्तै प्रेम गर्नेछन् । तर, के तिनीहरूले पनि भागेर सात समुद्रपारि आफ्नो घरबार बसाउनुपर्नेछ ? के तिनीहरूले पनि कुटिनु–पिटिनुपर्नेछ ? के तिनीहरूले पनि मारिनुपर्नेछ वा नदीमा हेलिनुपर्नेछ ? मलाई थाहा छैन तर संकेत निको छैन ।

कर्नाली नदीको शिर तिब्बतबाट भारतको गंगासम्म पुग्दै गर्दा सुर्खेतको घाटगाउँमुन्तिर कञ्चन बगिरहेको भेरी नदीमा मैले मुख धोएको दुई वर्ष पनि कटेको छैन । हामी भेरी नदी बगाउने पहाडहरूलाई हेरेर केही समय बसेका थियौँ । भेरी कर्णालीभन्दा पनि निकै सफा देखिन्थ्यो । छपछप पानी उबाएर मुख धोएको त्यो भेरीमा अहिले नवराजहरूको रगत मिसिएको छ । मुख धुँदा लागेको थियो– सब ठीकठाक छ । घामले पोलेकै छ । बादल उडेकै छ । पहाड उभिएकै छन् । नदी बगेकै छन् । चरा चिर्बिराएकै छन् । हावा लागेकै छ । तर, होइन रहेछ । सब ठीकठाक छैन रहेछ । यो सोचको दरिद्रताविरुद्धको युद्ध अरूसँग होइन, आफैंसँग गर्नुपर्ने रहेछ । यसका विरुद्ध बन्दुकले लडेर पनि हुँदोरहेनछ । कानुनमा लेखेर पनि हुँदोरहेनछ । संविधान नै लेखे पनि पारलाग्दो रहेनछ । भागेर पनि पार लाग्नेवाला छैन । यो सोचविरुद्ध आफ्नै दिमागलाई खलबल्याउनुबाहेक अर्को ओखती छैन ।

तर, दिक्कलाग्दो कुरा के छ भने अझै पनि मेरो समाज रूकुम घटनामा दोष कसको, कति भनेर केलाउँदै छ, गल्ती कसको भनेर बहस गर्दै छ । विवाद गर्दै गरौँला तर अहिलेका लागि एउटा कुरामा सहमत भइदिऊँ– हामी मान्छे बन्नै बाँकी रहेछ । आशा छ, कुनै दिन त पक्का हामी मान्छे बन्नेछौँ । प्रयास जारी राखौँ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २४, २०७७ १०:२१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘बुद्धिमान मानिस’ को पृथ्वी परिक्रमा

अरु जीव लोप भइरहेका बेला आफू यो पृथ्वीबाट हराए के होला भन्नेबारे मानिसले कहिल्यै सोचेको छ ? ‘बुद्धिमान मानिस’ ले राइँदाइँ गरिरहँदा अन्य लाखौँ प्रजाति संकटमा छन् । के यो सामान्य कुरा हो ?
रमेश भुसाल

सन् १७५८ मा स्विडिस वैज्ञानिक कार्ल लिनियसले मानिसको नाम होमो सेपियन्‍स राखिदिए, जसको अर्थ ‘वाइज म्यान’ अर्थात् ‘बुद्धिमान मानिस’ हुन्छ । तर, लिनियसले नामकरण गरिदिएको होमो सेपियन्सले गत साढे दुई शताब्दीमा पृथ्वी पूरै कब्जा गर्‍यो । अहिले यत्रतत्र सर्वत्र कोही छ भने मान्छे नै छ ।

आफ्नो वैज्ञानिक नाम राखिँदा उसको जनसंख्या एक अर्ब पनि पुगेको थिएन भने अहिले सात अर्ब बढी छ । लिनियस जिउँदै भएका भए सायद मानिसको नाम फेरिदिनेबारे सोच्थे होलान् । यस्तो उपद्रो गर्छ भन्ने थाहा पाएको भए उसको नाम ‘बुद्धिमान मानिस’ भनेर नराख्ने पो थिए कि !

बुद्धिमान मानिस’ ले आफूबाहेक अरूलाई यसरी लखेट्यो र लखेट्दै छ कि मानौं अरू सबै उसका दुश्मन हुन् । आजको पृथ्वीमा अभिलेखीकरण गरिएका १४ लाखभन्दा बढी जीव र वनस्पतिमध्ये यो पृथ्वीको अधिकांश स्रोतको प्रयोग एक्लो मानिस नामक प्रजातिले गर्छ । वैज्ञानिकहरू अनुमान गर्छन्- यो पृथ्वीमा झन्डै ८७ लाख जीव र वनस्पति हुन सक्छन् । बाँकीको पहिचान र अभिलेखीकरणसमेत गर्नै बाँकी छ । डरलाग्दो कुरा त के छ भने अभिलेखीकरण गरिएका हजारौं प्रजाति विगतका केही दशकमा मानिसका कारण लोप भइसके र त्यो क्रम तीव्र छ । मानिस यो पृथ्वीबाट हरायो भने के होला ? अरू फ्याट्ट–फ्याट्ट लोप भइरहेका बेला आफू यो पृथ्वीबाट हराए के होला भन्ने उसले कहिल्यै सोचेको छ ? संख्याको हिसाबले त खासै केही फरक नपर्ला किनभने यो सूचीमा एउटा प्रजातिको संख्या घट्नेछ । तर, ‘बुद्धिमान मानिस’ ले राइँदाइँ गरिरहँदा भने अन्य लाखौँ प्रजाति संकटमा छन् । के यो सामान्य कुरा हो ?

लिनियसले नाम राखिदिएको चार दशकपछि वैज्ञानिक तथा अन्वेषक अलेक्जेन्डर भोन हमबोल्टले सन् १८०२ मा दक्षिण अमेरिकी देश इक्वेडरमा रहेको एन्डिस हिमशृंखलाको लगभग एक्काइस हजार फिट अग्लो चिम्बोराजो हिमालको चुचुरोमा टेके । पृथ्वीका सबै चुचुराको नाप नभइसकेको त्यो समयमा विश्वकै अग्लो चुचुरो मानिन्थ्यो चिम्बोराजो । सगरमाथा पृथ्वीको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो त हो । तर, समुद्री सतहबाट नाप्दा मात्रै । चिम्बोराजो अहिले पनि पृथ्वीको केन्द्रविन्दुबाट मापन गर्ने हो भने सबैभन्दा उच्च विन्दु हो । त्यो उचाइबाट पृथ्वी हेर्ने हमबोल्ट पहिलो मानिस थिए कम्तीमा लिखित इतिहासमा ।

हमबोल्ट कुनै कीर्तिमान कायम गर्न सो हिमाल चढेका थिएनन् । प्रकृतिबारे बुझ्न उनलाई सबैभन्दा अग्लो चुचुरोबाट पृथ्वी हेर्ने मन थियो । औद्योगिक क्रान्ति ल्याउने वाष्प इन्जिन बनेको एक शताब्दी पनि कटेको थिएन । मानिसले पृथ्वी सबै नापिसकेको थिएन, घुमिसकेको थिएन । जहाज उडिसकेको थिएन । रकेटले वायुमण्डल काटिसकेको थिएन । इन्टरनेट कल्पनामै थिएन अनि कम्प्युटरले गर्भधारण गरिसकेको थिएन । पृथ्वी हेर्ने एउटा मात्रै उपाय अग्लो हिमाल चढ्नुहुन्थ्यो । त्यसैले हमबोल्ट आफ्नै पैसा खर्च गरेर स्पेनको उपनिवेशमा रहेको दक्षिण अमेरिकी महादेश बुझ्न पाँचवर्षे अन्वेषण यात्रामा निस्केका थिए ।

मानिसले आफ्नो उत्पादनको गति झन् बढायो र बीसौं शताब्दीको अन्त्यमा आफ्नो संख्या ६ अर्ब पुर्‍यायो । कार्बनले पनि गति छाडेन र सन् २००६ मा प्रतिवर्ष आफ्नो उत्सर्जन ८ अर्बमा पुर्‍यायो ।

अठारौं शताब्दीअघि प्राकृतिक विज्ञान खासै थिएन वा वन्यजन्तु वा वनस्पति कुनै पनि विज्ञानका विधा थिएनन् । प्रकृति एउटा दर्शन थियो, विज्ञान थिएन । रसायन र भौतिक विज्ञानका अनेकन आविष्कारचाहिँ भइरहेका थिए । हमबोल्टले दर्शनको रूपमा रहेको प्रकृतिमा विज्ञानको मसला थपिदिए । जसै उनी चुचुरोमा पुगे, उनले वास्तवमै पृथ्वी निकै फरक देखे । परपरसम्म हेरेपछि उनी एउटा निष्कर्षमा पुगे । ‘यो पृथ्वीमा जलवायु, जीव, वनस्पति जमिन, समुद्र सबै एकअर्कामा जोडिएका छन् । पृथ्वीको सगोलमा एउटा प्रकृति छ र सबै कुरा एकअर्कामा निर्भर,’ इन्भेन्सन अफ नेचर नामक किताबमा लेखिका आन्द्रिया उल्फले लेखेकी छन् । उनले निकालेको निष्कर्षमा प्राकृतिक विज्ञानले थप अध्ययन गर्दै गयो । प्रकृतिलाई विश्वव्यापी रूपमा हेर्न थालिएको त्यसपछि मात्रै हो ।

हमबोल्टले चिम्बोराजोको चुचुरो टेकेको सात वर्षपछि चार्ल्स डार्बिन सन् १८०९ मा जन्मिए । २१ वर्षका लक्का जवान डार्बिन सन् १८३१ मा पृथ्वीबारे बुझ्न बेगल पानीजहाजको ५ वर्षे यात्रामा निस्किए । डार्बिनले यस्तो ज्ञान लिएर फर्के, जुन त्यो बेलासम्म कसैले भनेको थिएन वा प्रमाणित गरेको थिएन । उनले भने, ‘पृथ्वीमा सबै जीवनको उत्पत्तिको एउटा विन्दु थियो र सबैका एउटै पुर्खा थिए । हामी सबै एउटै पुर्खाबाट बाँडिँदै–बाँडिँदै यहाँसम्म आइपुगेका हौं ।’ हमबोल्टले ५ वर्षको यात्रा गरेर ल्याएका सूचना र निष्कर्ष पढेर डार्बिन उत्साहित भएका थिए रे । ‘हमबोल्टले प्रेरित नगरेका भए म सायद पाँचवर्षे लामो बेगल यात्राको खोज–अनुसन्धानमा निस्कने थिइनँ र जीवनको उत्पत्तिसम्बन्धी लेख्ने पनि थिइनँ,’ डार्बिनले लेखेका छन् ।

यी सबै घटना जम्मा दुई सय पचास वर्षअघिका हुन् । मानिसको सरदर आयु सय मान्ने हो भने साढे दुई पुस्ताअघिको कुरा । अब त्यो दुई सय पचास वर्ष कति हो भनेर हिसाब गरौं । यसलाई लेखक तथा प्राध्यापक डेभिड क्रिस्चियनले निकै सजिलो गरी व्याख्या गरेका छन् । आफ्नो किताब ‘अरिजिन स्टोरी, अ विग हिस्ट्री अफ इभ्रिथिङ’ मा जीव उत्पत्तिलाई हाम्रै जीवनकालसँग दाँजेर हेर्ने तरिका निकाले उनले । रुसको इतिहास पढाउँदै गर्दा उनलाई लाग्यो– वास्तवमा अमेरिका, रुस, युरोप, चीन, भारत वा नेपालकै इतिहासको कुरा गर्दा त्यसले खासमा अपुरो इतिहास भनिरहेको हुन्छ । त्यो त वर्तमान हो वा हिजोको कुरा वा केही घण्टाअघिको कुरा वा केही मिनेटअघिको । पृथ्वीको इतिहास सयमा हुँदैन, त्यो त अर्बौं वा करोडौं वर्षमा हुन्छ । त्यसैले बुझ्न सजिलो होस् भनेर उनले सबै समयलाई सय वर्षभन्दा कममा झार्छन् ।

जस्तो कि यो ब्रह्माण्डको उत्पत्ति १३.८ अर्ब वर्षअघि भयो, यसलाई १३ वर्ष ८ महिनाको समय मानौं ।४.५ अर्ब वर्षअघि सूर्य र सौर्य प्रणाली बन्यो अर्थात् ४ वर्ष ६ महिनाअघि । ३.८ अर्ब वर्षअघि पहिलो जीवनको सुरु भयो अर्थात् तीन वर्ष ९ महिनाअघि । ६० करोड वर्ष अर्थात् सात महिनाअघि ठूलो जीवको उत्पत्ति भयो भने साढे छ करोड वर्ष अर्थात् २४ दिनअघि डाइनोसरको लोप भयो । त्यसपछि बल्ल मान्छेको कुरा आउन थाल्यो । त्यो भनेको ७० लाख वर्षअघि अर्थात् साढे दुई दिनअघि मात्रै हो । चिम्पान्जीबाट मानिसको हाँगो विभाजित हुन थालेको साढे दुई दिनअघि मान्नुस् । दुई लाख वर्षअघि होमो सेपियन्स अर्थात् अहिलेको स्वरूपको मानिसको उत्पत्ति भयो । त्यो भनेको सय मिनेटअघि मात्रै हो । जम्मा सय मिनेट १ दस हजार वर्षअघि अर्थात् ५ मिनेटअघि पूरै पृथ्वीमा भरिएको हिउँ पग्लिने क्रम रोकिएर ‘आइस एज’ को अन्त्य भयो । कृषि युगको सुरुआती चरण । मान्छे जंगलबाट सहरतिरको बाटो लाग्न थालेको समय ।

अब हामी धेरै नजिक आइसक्यौँ, नआत्तिनुहोला । ५ हजार वर्षअघि अर्थात् साढे दुई मिनेटअघि हाम्रो पुरानो सभ्यताको प्रमाण भेटियो । सहर वा मानव सभ्यताको युगको अहिलेसम्मको प्रमाणित इतिहास । कृषियुग द्रुत गतिमा विकास भइरहेको समय । दुई हजार वर्षअघि अर्थात् एक मिनेटअघि रोमन र हान शासकहरूले शासन गर्न थाले । एक मिनेटअघि मान्नुस् । मात्र एक मिनेटअघि ।

दुई सय वर्षअघि अर्थात् ६ सेकेन्डअघि इन्धनको युग सुरु भयो । हो त्यही बेला अर्थात् ६ सेकेन्डअघि होमबोल्टले चिम्बोराजो हिमाल चढेका थिए । डार्बिनले जीव उत्पत्तिको कुरा ल्याएका थिए भने लिनियसले मानिसको नाम होमो सेपियन्स राखिदिएका थिए । थौरै अगाडि बढौं । पचास वर्षअघि मानिसले ठूलो फड्को मार्‍यो अर्थात् डेढ सेकेन्डअघि उसले चन्द्रमामा अवतरण गर्‍यो । एपोलो यानले पहिलोपटक त्यही बेला नीलो पृथ्वीको फोटो खिच्यो । डेढ सेकेन्डअघि मात्रै अर्थात् १९७२ मा ।

आजसम्मको इतिहासमा एउटा प्रजातिले यति छोटो समयमा पृथ्वीको जलवायुमा हेरफेर गराउन सकेको थिएन । त्यो काम मान्छेले गर्‍यो । यो स्याबास भन्नुपर्ने काम पटक्कै होइन । यो त डर मान्नुपर्ने अवस्था हो ।

हाम्रो ६ सकेन्डअघि सुरु भएको इन्धनको यात्राले पृथ्वीको तापक्रम एक डिग्री सेल्सियसले बढाइसक्यो । आजसम्मको इतिहासमा एउटा प्रजातिले यति छोटो समयमा पृथ्वीको जलवायुमा हेरफेर गराउन सकेको थिएन । त्यो काम मान्छेले गर्‍यो । यो स्याबास भन्नुपर्ने काम पटक्कै होइन । यो त डर मान्नुपर्ने अवस्था हो ।

सन् १८०० मा एक अर्बभन्दा कम रहेको मानिसको संख्या सन् १९३० मा दोब्बर भयो । तीस वर्षपछि १९६० मा तीन अर्ब । अरू धेरै जीव अस्ताउँदै गए भने मानिसचाहिँ फस्टाउँदै गयो । वैज्ञानिक आविष्कारले जीवनलाई सजिलो बनाउँदै गयो । गाडी गुडे, जहाज उडे । भू–उपग्रहले चौबीसै घण्टा पृथ्वीको चियोचर्चो गर्न थाले । पृथ्वीको जासुसी सुरु भयो । पलपलमा फोटा, पलपलमा वायुमण्डल र धर्तीको सूचना झर्न थाले । हातहातमा मोबाइल भए । कोठा–कोठामा टेलिभिजन । झोलाझोलामा ल्यापटप ।

अझै बढी खाने मुखहरू भकाभक झरे । पुँजीवादी दुनियाँमा धेरै मुख भनेको ठूलो बजार हो । ठूलो बजार भनेको ठूलो अर्थतन्त्र हो । तीन अर्बको जनसंख्या जम्मा १५ वर्षपछि नै सन् १९७५ मा चार अर्ब पुग्यो । एकातिर मानिस बढिरहेका थिए भने अर्कोतिर कार्बनडाइअक्साइड ग्यास वायुमण्डलमा थुप्रिँदै थियो । सन् १९३० मा मानिसको जनसंख्या दुई अर्ब पुग्दा इन्धन बालेर निस्किएको कार्बनडाइअक्साइड ग्यासको उत्सर्जन प्रतिवर्ष एक अर्ब टन थियो । तर, मानिसको जनसंख्या ४ अर्ब कट्दा सन् १९८९ मा कार्बनडाइअक्साइडको प्रतिवर्ष उत्सर्जन ६ अर्ब टन पुग्यो । मान्छेलाई कार्बनले जित्यो । दुवैको दौड रफ्तारमा थियो ।

पुँजीवादी व्यवस्था मौलाउन धेरै मुखको जरुरी थियो । अनि धेरै मुखलाई भर्न धेरै कार्बनडाइअक्साइडको । धेरै मुख र कार्बनलाई बढाउन विज्ञानले ठूलो भूमिका खेल्यो । विज्ञानका आविष्कारसँगै मानिस झन्–झन् दम्भी र घमण्डी हुँदै गयो । मानिस ‘कसैलाई छाडिन्न, कसैलाई टेरिन्न’ भन्नेमा पुग्यो । मानिसको बुद्धि थियो र त उसले विभिन्न आविष्कार गर्‍यो । जीवनलाई सहज बनाउने तरिका खोज्दै गयो, जुन आवश्यक थियो तर समस्या आविष्कारमा थिएन सोचमा थियो । उसले सोच्यो- अब सेरोफेरो सबै मेरो हो, मैले जे गरे पनि हुन्छ । प्रकृतिलाई पैसाले जित्यो ।

सन् १९५८ मा अर्थात् डेढ सेकेन्डअघि मात्रै त हो, अमेरिकाको हवाईस्थित मौना लोवामा वैज्ञानिक चार्ल्स डेभिड किलिंगले हावामा कार्बनडाइअक्साइडको मात्रा मापन सुरु गरेको । त्यो अध्ययनले प्रमाणित गरिदियो कि कार्बनडाइअक्साइडले पृथ्वीको तापक्रम वृद्धि गरिदिएको छ । त्यसको मुख्य कारण इन्धन हो । अहिलेको युगको सारथि । मानिसको फुर्ती बढाउने यो खनिज इन्धन ब्यारलका ब्यारल खपत गरेपछि कार्बन निस्किन्छ वा कोइला बालेपछि । कार्बनको बाक्लो पर्दाले पृथ्वीलाई छोपेपछि यहाँको ताप बढ्छ । त्यसैलाई नेपालीमा जलवायु परिवर्तन भनियो भने अंग्रेजीमा क्लाइमेट चेन्ज । पृथ्वीको इतिहासमा प्राकृतिक रूपमा पनि हावा–पानी वा तापमा फेरबदल नभएको होइन तर यसरी एक–दुई सय वर्षमै एउटै प्रजातिको क्रियाकलापले चाहिँ यस्तो परिवर्तन आएको थिएन । हजारौं वा लाखौं वर्षमा हुने परिवर्तनहरू भएका थिए र हुनेछन् ।

मानिसले आफ्नो उत्पादनको गति झन् बढायो र बीसौं शताब्दीको अन्त्यमा आफ्नो संख्या ६ अर्ब पुर्‍यायो । कार्बनले पनि गति छाडेन र सन् २००६ मा प्रतिवर्ष आफ्नो उत्सर्जन ८ अर्बमा पुर्‍यायो । जति धेरै मानिस, उति धेरै कार्बन उत्सर्जन । जति धेरै उत्सर्जन उति धेरै तापक्रम वृद्धि । यो सोझो हिसाब थियो ।

एक्काइसौं शताब्दीको पहिलो दशकको अन्त्यमा मानिस झन् फुल्यो र आफ्नो आकार बढाएर सन् २०११ मा सात अर्ब बनायो भने इन्धनको खपतका कारण मात्रै कार्बनको उत्सर्जन १० अर्ब टन प्रतिवर्षमा उकाल्यो । अहिले मानिस ९ अर्बको यात्रामा छ भने कार्बनचाहिँ ३५ अर्ब टन प्रतिवर्ष कटिसक्यो । यो सबै उत्पात जम्मा बितेको ६ सेकेन्ड अर्थात् दुई सय वर्षमा भयो । आउँदो दुई सय वर्ष अर्थात् ६ सकेन्डमा के हुन्छ आफैँ अनुमान गर्नुस् । यही ६ सकेन्डमा स्पेनिस फ्लुले लाखौं मानिस मार्‍यो । एड्सले लाखौं लग्यो । अन्य रोगव्याधिले उस्तै उत्पात मच्चाए । अहिले कोरोना आइपुगेको छ र दुई लाखभन्दा बढी लगिसक्यो । विश्वयुद्धमा करोडौं मानिस मारिए । कन्डम र अन्य परिवार नियोजनका साधनले करौडौं मानिसको धर्ती अवतरणमा रोक लगाए र पनि मानिस ७ अर्बमाथि लागिसक्यो । यो झर्नेवाला छैन । किनभने आफ्नो समूहको संख्या बढाउने ठूलो राजनीति झन् हाबी हुँदै छ । पुँजी बढाउने योजनाहरू उस्तै तीव्र गतिमा बढिरहेका छन् ।

वासिङ्टन डीसीस्थित पिउ रिसर्च सेन्टरले सन् २०१० मा धर्मको भविष्यको आकलन गरेको थियो । एक दशकअघिसम्म वा अहिलेसम्म पनि विश्वमा सबैभन्दा धेरै क्रिस्चियनहरू छन् (२.२ अर्ब अर्थात् ३१ प्रतिशत) त्यसको पछिपछि मुसलमानहरू छन् (१.६ अर्ब अर्थात २३ प्रतिशत) । हिन्दुहरू एक अर्बभन्दा अलि बढी छन् । सो अध्ययनले भन्छ, यदि यस्तै रह्यो भने सन् २०५० सम्ममा मुसलमानहरू क्रिस्चियनहरूको बराबरीमा आउनेछन् । त्योबेला पृथ्वीमा ९.३ अर्ब मानिस हुनेछन् अर्थात् अहिलेको भन्दा ३५ प्रतिशतले बढी । सन् २०५० मा २.८ अर्ब (३० प्रतिशत) मुसलमान र २.९ अर्ब क्रिस्चियन (३१ प्रतिशत) हुनेछन् । त्यसैगरी हिन्दुहरूले पनि आफूलाई पछाडि पार्ने छैनन् । उनीहरूको संख्या १.४ (१५ प्रतिशत) अर्ब पुग्नेछ ।

जुन धर्मका मानिस बढे पनि त्यसले अर्थतन्त्रको आकार बढाउनेछ अनि बढ्नेछ कार्बनको उत्सर्जन । धेरै सहर बन्नेछन् भने धेरै मोटर उत्पादन हुनेछन् । जहाज धेरै उड्नेछन् भने धेरै फ्याक्ट्री चल्नेछन् । मानिसले आफूबाहेक कसैको बारेमा पनि सोचिरहेको छैन । यस्तो एकोहोरो यात्राले उसलाई कहाँ पुर्‍याउँछ भन्ने चिन्ता बढ्दो छ । तर, पछिल्ला सय वर्षको अध्ययनले वैज्ञानिकहरू भनिरहेका छन् मानिसले जति नै विकास गरे पनि, चमत्कार नै गरे पनि यो यात्राले उसलाइ सुखी बनाउने छैन । विपद्का घटना बढ्दा छ्न् । महामारी बढिरहेका छन् । चार दशक नटेकेको मेरो पुस्ताको हिसाब गरौं । हामीले एड्स, सार्स, मर्स, जिका, इबोला देखिसक्यौं भने अहिले कोरोनाले स्याँ–स्याँ र फ्याँ–फ्याँ पारेको छ ।

अहिले हामी सबै एउटै दिन पर्खेर बसेका छौं । संसार कोरोनामुक्त घोषणा भएको दिन । त्यो दिनका लागि हामी सबैले केही न केही साँचेर राखेका छौँ । भोज गरौंला, घुमौंला, नाचौंला, उडौंला, गुडौंला आदि । अहिलेको घाटा पूर्ति कसरी गर्ने भन्नेमा सबै सरकार लागेका छन् । केही बेर रोकिएको यो रथ फेरि रकेटको गतिमा उड्नेछ । हामी फेरि मस्त मगन हुनेछौं ।

अहिले हामीले सोचिरहेका छौं- यो समय बितेर जानेछ । तर, वास्तवमा यो समय बितेर जाने छैन । जबसम्म हामी चमेराको सुप खाइरहनेछौं, सालकलाई मारिरहनेछौं, चिम्पाजीलाई काटिरहनेछौं, तबसम्म महामारी र रोग झन्–झन् बढिरहनेछ । अरू सबैलाई मारेर हामी मात्रै बाँच्न सम्भव छैन र निरन्तर उक्लिन पनि सम्भव छैन । चढेपछि एकपटक झर्नैपर्छ । यो समय रहिरहनेछ । यो समय बितेर जाने छैन । यो समय बारम्बार आइरहनेछ ।

प्रकाशित : वैशाख २७, २०७७ ०९:१३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×