मुन्दुमबाट मार्क्सवाद

मार्क्सभन्दा पहिले नै थियो ‘मार्क्सवाद’ तर फरक नामहरूमा । ती थुप्रैमध्ये एउटा नाम हो– मुन्दुम । आफूभन्दा पहिले विकास भएका यस्ता थुप्रै ‘मार्क्सवादहरु’ को उच्चतम संश्लेषण गरेका हुन्– कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्सले । मार्क्सवाद एउटा चिन्तन र चिन्तन प्रणाली हो, जुन आदिम समयमा पनि थियो ।
भोगीराज चाम्लिङ

काठमाडौँ — केकार्ल मार्क्स पहिलो ‘मार्क्सवादी’ हुन् ? अहँ पटक्कै होइनन् । उनी त सबैभन्दा कान्छो ‘मार्क्सवादी’ हुन् । मार्क्सभन्दा पहिले नै थियो ‘मार्क्सवाद’ तर फरक नामहरूमा । ती थुप्रैमध्ये एउटा नाम हो मुन्दुम । आफूभन्दा पहिले विकास भएका यस्ता थुप्रै ‘मार्क्सवादहरू’ को उच्चतम संश्लेषण गरेका हुन् कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्सले ।

मार्क्सवाद एउटा चिन्तन र चिन्तन प्रणाली हो जुन आदिम समयमा पनि थियो । मार्क्स–एङ्गेल्सले आदिमदेखि आधुनिक युगका समाजलाई हेरेर, आदिमदेखि आधुनिक युगसम्मका चिन्तनहरू अध्ययन गरेर मार्क्सवादका रूपमा सैद्धान्तीकरण गरेका हुन् । त्यसैले मुन्दुमहरूको गर्भबाट जन्मिएको हो मार्क्सवाद । अथवा यसो पनि भन्न सकिन्छ— मुन्दुममा आदिम प्राकृतिक भौतिकवादी चिन्तन पाइन्छ, मार्क्सवादचाहिँ आजको वैज्ञानिक भौतिकवाद हो ।

000


मार्क्सवादले के भन्छ भने विश्वमा जति पनि दार्शनिक दृष्टिकोणहरू छन्, ती दुईथरी छन्— आदर्शवाद र भौतिकवाद । आदर्शवादले भन्छ, ‘हाम्रो चेतना प्राथमिक कुरा हो, भौतिक वस्तु चाहिँ चेतनाको उपज हो ।’ यो आदर्शवादी दृष्टिकोणलाई सजिलो बनाउन सानो उदाहरणबाट छलफल गर्ने हो भने हाम्रो मस्तिष्कमा आगोसम्बन्धी चेतना पहिल्यै थियो, त्यही चेतनाले आगो पैदा गरेको हो । आगोसम्बन्धी चेतना हुँदैनथ्यो भने आगो भन्ने वस्तु नै हुँदैनथ्यो भनेर भन्छ आदर्शवादले ।


यसो भन्दै गएर यो सिङ्गो ब्रह्माण्ड र प्राणीहरूको निर्माण ईश्वर भन्ने चेतनाले गर्‍यो भनेर आदर्शवादले व्याख्या गर्छ । यसको विपरीत भौतिकवादले चाहिँ भौतिक वस्तु प्राथमिक हो, त्यसले चेतना पैदा गर्छ अर्थात् भौतिक वस्तुविना चेतना पैदा हुन सक्दैन भनेर भन्छ । जस्तो कि आगो भएकाले नै तातोले पोल्छ, तातोले खानेकुरा पाक्छ भन्ने चेतना मान्छेको मस्तिष्कमा पैदा हुन्छ । यो सृष्टि ईश्वर भन्ने चेतनाको उपज होइन, भौतिक प्रक्रियाको परिणाम हो, प्राणीहरू ईश्वरले होइन, उद्विकासको प्रक्रियाबाट बनेको हो भनेर भौतिकवादले भन्छ । अब यी दुई दार्शनिक मान्यताका बीचमा मुन्दुम कहाँ पर्छ ? कुन दर्शनसँग नजिक छ ? यसबारे केही उदाहरण दिएर चर्चा गर्न सकिन्छ ।


माथि आगोको उदाहरण दिएका कारण म यहाँ आगोकै कुरा गर्छु । मुन्दुममा आगोको आविष्कारबारे पनि केही कुरा उल्लेख भएको पाइन्छ । अझ किरातीहरू त आगोलाई केन्द्रमा राखेर संस्कार गर्ने समुदाय हो । उनीहरूको आगो संस्कृतिमा आदिम युगको सांस्कृतिक अवशेष फेला पर्छ । अहिले पनि किरातीहरूले अगेनामा आगो निभ्नु हुँदैन भनेर आगोको बीउ बचाइराखेका हुन्छन् । यो दुई कारणले गर्दा हो । एक, उहिलेउहिले जतिखेर पनि बाल्न सकिने सलाइ, लाइटरजस्ता प्रविधि थिएनन् ।


त्यसैले आगो निभ्यो भने पुनः जगाउन मुस्किल पर्थ्यो । दोस्रो, घरखेती गरेर स्थायी बसोबास गर्नुभन्दा पहिले न्यानोका लागि र जंगली जनावरहरूको आक्रमणबाट बच्नका लागि आगो सहारा थियो । आगो देखेपछि जंगली जनावरहरू भाग्ने भएकाले आदिम युगमा आगोको बीउ बचाइन्थ्यो । त्यही आगो बचाउने कुराको सांस्कृतिक अवशेष हो अहिले किरात राईहरूको चुलामा अनिवार्य आगोको बीउ जोगाइराख्नुपर्छ भन्ने प्रचलन । सम्भवतः अहिलेजस्तो छ्यासछ्यास्ती आगो पाइने भए किरातीहरूमा अहिलेको जस्तो आगो संस्कृति विकास हुँदैनथ्यो । आगो संस्कृति उहिले पुर्खाहरूले खेपेको संकटको उपज हो ।


मुन्दुमअनुसार आगो कुनै अलौकिक शक्ति अर्थात् ‘भगवान्’ ले उपहार दिएको वस्तु होइन । बरु मुन्दुममा त जंगली काठहरू घर्षण भएर डढेलो लागेको, डढेलोले मरेका पशुपन्छीका मासु खाँदा स्वादिलो भएकाले पोलेर खान सिकेको, आगोले न्यानो र उज्यालो दिएकाले प्रयोग गर्न सुरु गरेको कथा आउँछ । म यहाँ आगोसम्बन्धी दुईवटा मुन्दुमी मिथकको सार उल्लेख गर्छु ः


आगो एक : उहिले आमा चिनिमा बसेको ठाउँतिर ठूल्ठूला रूखका डाला जोडिएका थिए । ती रूखहरू मरे । सुख्खा समय आउँदा घामको ताप लाग्यो । हावाले ती रूखहरू हल्लायो । जोडिएका डाला घोटिँदा, पेलिँदा प्रकृतिले फिलिङ्गो बनायो । आगो बल्दै गयो । आमा चिनिमाले आगो पछ्याउँदै, आगो ताप्दै गइन् । यो आगो दाउरा जोत्दा बल्छ, दाउरा तानिदिँदा मर्छ, दाउरा गाड्दा रहन्छ, एक्लै हुँदा साथी हुन्छ, अँध्यारोमा देखिन्छ भनेर आफू बस्ने ठाउँमा ल्याएर बालिन् (जितराज राई, मुन्दुमसम्बन्धी प्रकाशोन्मुख पुस्तकबाट) ।


आगो दुई : उहिले किरातीहरू जंगलतिर ओडारमा झ्याउ ओछ्याएर, झ्याउ नै ओढेर बस्थे । उनीहरू जंगली जनावर र पानीमा पाइने जीवजन्तु सिकार गरेर काँचै खान्थे । एक दिन धनुमा काँड चढाएर हान्दा बँदेल उफ्रेर भाग्यो । काँड दल्छिन ढुंगामा ठोकियो र आगोको झिल्का निस्क्यो । त्यो झिल्का झ्याउमा खसेर आगो उत्पन्न भयो । आगोले डढेलो गयो । जंगल डढेलोले खाग भयो । त्यहाँ जंगली जनावरहरू डढेर मरे । डढेको मासु धनुकाँडले अच्याएर खाँदा ज्यादै मीठो भयो । त्यस समयदेखि किरातीहरूले आगोमा पोलेर खान जाने (गडुलमान राई, किरात संस्कार, २०६६) ।


यी दुई मिथकबाट बुझ्न सकिन्छ— एक, किरातीहरू आगोलाई ईश्वरको उपहार मान्दैनन् बरु यसलाई प्राकृतिक परिघटना मान्छन् । दुई, भौतिक वस्तुले चेतना निर्माण गर्छ अर्थात् आगो भन्ने भौतिक वस्तु भएकाले गर्दा नै पोल्छ भन्ने चेतना विकास भएको हो भनेर भौतिक वस्तुलाई प्राथमिक मान्छन् । आफ्नो जीवनमा पारेको असीम प्रभावका कारण आगोप्रति उनीहरू अत्यधिक अनुगृहीत छन् । त्यही कारण किरात राईहरूले अधिकांश संस्कार आगो र चुलालाई केन्द्र मानेर गर्छन् । त्यस्तै सृष्टिबारे मुन्दुमी अवधारणा पनि किरातीहरूमा रहेको भौतिकवादी दृष्टिकोणको अर्को बलियो साक्ष्य हो । सृष्टिसम्बन्धी उनीहरूको परिकल्पना कस्तो रहेछ भन्ने झलक लिन मुन्दुमी मिथककै कुरा गरौं ।


सृष्टि एक : उहिले आकाश भत्किएर यो धर्ती बनेको हो । यो धर्तीमा खाल्डो भयो । त्यो खाल्डोमा पानी उब्जेर तलाउ भयो । तलाउ माझमा लेउ उब्ज्यो । लेउ बढ्दै, कक्रिँदै गयो । कक्रिएको लेउमाथि निगुरो र दुबो उब्जियो । दुबो त पाँजिएर डाला हान्दै लहलह बढ्दै तलाउ छेउको भूमिमा जरा गाडेर साँघु (पुल) जस्तो झ्यांगियो । बूढोपाको भएर मरेपछि निगुरोको जरा खाँदै जाँदा धमिराले भूमि (माटो) भेट्टायो । पानीभित्रबाट माटो खाँदै थुपार्दै मकाएको निगुरोको फेदबाट पानीमाथि देवल झिक्यो । त्यो देवललाई माथिबाट घामको तापले ततायो, तलबाट चिसो पानीले भिजायो । तातो–चिसोले भेटेको देवलको माझमा प्रकृतिले नाभि बनायो । त्यो नाभिमा सृष्टिको पहिलो मानव आमा चिनिमा पैदा भइन् (जितराज राई) ।


सृष्टि दुई : अर्को मुन्दुमी अवधारणाअनुसार सुरुमा यो संसारमा पानी–पानी थियो । त्यो पानीको फिँजबाट दर्सनढुंगा उत्पत्ति भयो । त्यो ढुंगोको चेपमा ठाडो उन्यु उम्रियो । उन्यु बूढो भएर झरेको पातमा धमिरा पैदा भयो । धमिराले पानीमुनिबाट माटोको ढिस्को बनायो जहाँ निभू च्याउ उम्रियो । च्याउमा खुम्लेकीरा उत्पत्ति भयो । त्यो खुम्लेकीराबाट रिभ्याँमा (चेली) र रिकपा (माइती) पैदा भए (गडुलमान राई) ।


आधुनिक वैज्ञानिक अनुसन्धानले ब्रह्माण्ड, पृथ्वी र प्राणीहरूको उत्पत्ति कसरी भयो भनेर प्रशस्त बताइसकेको छ । त्यसअनुसार सृष्टिसम्बन्धी किरातीहरूको अवधारणा एउटा कोरा कल्पना मात्र हो । तर, यो अवधारणाको महत्त्व केमा छ भने किरातीहरू भौतिकवादी तरिकाले सोच्छन्, उनीहरू भौतिक पदार्थलाई प्राथमिक मान्छन् भन्ने कुरा यो मिथकबाट स्पष्ट हुन्छ । किरातीहरूमा अलौकिक शक्तिले सृष्टि गरेको भन्ने मान्यताभन्दा पनि सृष्टिलाई भौतिक–प्राकृतिक प्रक्रियाका रूपमा हेरिँदो रहेछ भन्ने स्पष्ट हुन्छ । यो अवधारणा बाँच्नका लागि प्रकृतिसँग संघर्ष गर्ने क्रममा विकास भएको हो । थुप्रै पुस्ताको अनुभवबाट उनीहरूको सृष्टिसम्बन्धी अवधारणा बनेको हो । वैज्ञानिक परीक्षण नगरीकन अनुभवका आधारमा विकास भएकाले यसप्रकारको भौतिकवादी चिन्तनलाई प्राकृतिक भौतिकवाद, आदिम भौतिकवाद र स्वतःस्फूर्त भौतिकवाद भन्ने गरिएको छ ।

000


मुन्दुममा पाइने द्वन्द्वात्मक भौतिकवादबारे कुरा गर्नका लागि म सात–आठ वर्षअघिको एउटा सन्दर्भ उल्लेख गर्छु । किरात राई चाम्लिङ खाम्बातिम भन्ने सामाजिक संस्थामार्फत भर्खरभर्खर मुन्दुम संकलन गर्न सुरु गरेका थियौं । बडाबा (तिप्पा) का छोरा अमल दाइको घरमा शिवराज राईले ग्रहदशा शान्त गर्न अर्थात् खड्गो काट्न चिन्ता गर्दै हुनुहुन्छ भन्ने थाहा पाएँ । संयोगवश म गाउँमै भएकाले रेकर्ड गर्न गएँ । खड्गो काट्ने क्रममा पैसामाथि राखेर कुभिन्डो काटियो ।


मैले धामीलाई सोधेँ, ‘किन पैसामाथि कुभिन्डो राखेर काट्नुपरेको बाजे ?’ धामीले भन्नुभो, ‘कुभिन्डो भनेको काल (मृत्यु) हो । अनि हामी किरातीलाई मासेका (सत्ताच्यूत गरेका) कारण हाम्रा लागि राजा पनि कालबराबर भयो । त्यसैले पैसामाथि कुभिन्डो राखेर काटेको ।’ नयाँ कुरा थाहा पाएँ भनेर त्यतिखेर म खुसीले मखलेल भएको थिएँ किनभने मैले नयाँ कुरा थाहा पाएँ– किरातीहरूमा गणतान्त्रिक चेतना संस्कृतिकै अंग बनिसकेको रहेछ ।


शिवराज राईले खड्गो काट्ने क्रममा गायन गरेको सृष्टि र कुभिन्डोसँग सम्बन्धित मुन्दुमको रिसिया (श्लोक) उल्लेख गर्दा अझ बढी गज्जब हुने छ । खसनेपाली भाषामा रिसियाको अनुवाद यस्तो छ–

उहिले पो

नागले समुद्रमा ढुंगा उब्जायो है

उहिले पो ढुंगाको चेपमा उन्यु पलायो है

उहिले पो उन्युले धमिरा उब्जायो है

उहिले पो धमिराले माटो उब्जायो है

उहिले पो धर्तीमा दुवो, हडबडे पलायो है

उहिले नै माटोमा चिन्डोको मुना टुसायो है

एक आँख्लामा कुभिन्डो फल्यो

एक आँख्लामा चिन्डो फल्यो

अर्को आँख्लामा सेलुइमा–मालुइमा फल्यो है

निवामामा सुर्लुमी, मुबुमी, कुबुमी

अगेना पुज्ने र अजिङ्गर पुज्ने जन्मिए है


यो रिसिया संकलन गरेको एक वर्षजति पछि मुन्दुम संकलनकै सिलसिलामा हिकेम्पा बाजे (जितराज राई) सँग भेट भयो । मैले उहाँलाई सोधेँ, ‘बाजे ! धामी शिवराज राईले गाउनुहुने मुन्दुममा चिन्डोको लहरामा चिन्डो र कुभिन्डो फल्यो भन्नुहुँदो रहेछ । यसको अर्थ के हो ?’ बाजेले भन्नुभो, ‘नाति ! चिन्डो भनेको जीवन हो, कुभिन्डो भनेको काल (मृत्यु) हो ।’


बाजेको कुरा सुनेपछि म फेरि दोस्रोपटक मखलेल भएँ । किनभने, किरातीहरूमा द्वन्द्वात्मक चिन्तन प्रणाली रहेछ भन्ने कुरा थाहा पाएँ । आदिम युगका किराती पुर्खाहरूको नजरमा हाम्रो मानव चोला जीवन (प्राण) र मृत्युजस्ता दुई विपरीत कुरा एकअर्कामा अभिन्न रूपमा जोडिएर बनेको छ । त्यसलाई उनीहरूले चिन्डोको लहरा, चिन्डो र कुभिन्डोमार्फत प्रतीकात्मक रूपमा अभिव्यक्त गरे । मुन्दुमी भाषामा भन्दाखेरि चिन्डोको लहरा भनेको जीवन हो, त्यसमा प्राणरुपी चिन्डो र मृत्युरूपी कुभिन्डोजस्ता दुई विपरीत कुरा एकअर्कामा अभिन्न रूपमा गाँसिएका छन् । यो द्वन्द्ववादी चिन्तनको आदिम संश्लेषण हो जसलाई मार्क्सवादले द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद भनेको छ । ठीक यहाँनिर ‘द्वन्द्ववाद शब्द प्रयोग हुनुभन्दा धेरै पहिला मान्छेले द्वन्द्वात्मक तरिकाले सोच्थ्यो’ (मार्क्स–एङ्गेल्स, कलेक्टेड वर्क्स, भोलुम २५, १९८७, पृष्ठ १३२) भन्ने एङ्गेल्सलाई सम्झिनैपर्छ ।


द्वन्द्वात्मक भौतिकवादमा मूल नियम भनेर तीनवटा नियमको कुरा हुने गरेको छ– परिमाणबाट गुणमा परिवर्तन, निषेधको निषेध (अर्थात् पुरानो कुरालाई निषेध गरेर त्यसैको गर्भमा जन्मिएर नयाँ मान्यता–शक्तिले स्थान लिन्छ भन्ने विचार) अनि विपरीत तत्वहरूको एकता र संघर्ष । जसरी चुम्बक हुनका लागि उत्तरी र दक्षिणीजस्ता दुई विपरीत ध्रुव अभिन्न रुपमा गाँसिनैपर्छ त्यसरी नै समाजमा शोषक र शोषित, उत्पीडक र उत्पीडित जस्ता कहिल्यै मिल्न नसक्ने दुई विपरीत सामाजिक तत्वहरू हुन्छन् । एउटा सानो उदाहरणबाटै चर्चा गर्ने हो भने नेपालमा राजतन्त्रवादी र गणतन्त्रवादी जस्ता दुई विपरीत शक्तिहरू थिए ।


यी दुईबीच संघर्ष हुँदा राजतन्त्र मासिएर गणतन्त्र स्थापना भयो । यसरी समाज, प्रकृति र ब्रह्माण्ड नै विपरीत तत्वहरूको एकता र संघर्षबाट बनेको छ भन्ने मान्यता राख्छ मार्क्सवादले । र, यसलाई द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको गुदी मानिन्छ । यसमा अझ माओत्सेतुङ त द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको तीनवटा नियम हुँदैन, बरु विपरीत तत्वको एकता र संघर्ष भन्ने एउटा नियम मात्र हुन्छ भन्छन् (सम्पादक स्टुआर्ट स्क्रोम, चेयरम्यान माओ टक्स टु पिपल, १९७४, पृष्ठ २२६) । यसरी मार्क्सवादले सबैभन्दा महत्व दिएको द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी चिन्तनको जरा मुन्दुममा पाइन्छ ।


यही कारणले त एंगेल्सले भनेका हुन्– आधुनिक भौतिकवादको जन्म आदिम युगको भौतिकवादको गर्भबाट भएको हो (ड्युहरिङ मत–खण्डन, १९८०, पृष्ठ ५४८) । त्यसैले त भौतिकवादी चिन्तनमा मार्क्सवादभन्दा धेरै जेठो हो मुन्दुम । प्रकाशित : फाल्गुन २४, २०७६ १३:२२

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

जसले छिचोल्छ, अनुसन्धाता बन्छ

खस जातिको इतिहास नेपाली समाजको महत्वपूर्ण हिस्सा ओगटिरहेको खस र खसहरुको अरु समुदायसँगको ऐतिहासिक-सांस्कृतिक अन्तरघुलनबारे थाहा पाउन सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधारग्रन्थ हो । प्रा. पोखरेलको आधारभन्दा बढी उमेर यही किताबको अनुसन्धानमा बितेको थियो ।
भोगीराज चाम्लिङ

भाषाशास्त्री प्रा. बालकृष्ण पोखरेल (१९९० साउन ३०– २०७५ फागुन १२) को बहुचर्चित किताब हो– ‘खस जातिको इतिहास’ । उनका ‘पाँच सय वर्ष’, ‘नेपाली भाषा र साहित्य’, ‘राष्ट्रभाषा’, ‘एक मन सात चिन्तन’ लगायत सयभन्दा बढी पुस्तक प्रकाशित छन् । प्रा. पोखरेलको स्मृति–दिवसको सन्दर्भमा ‘खस जातिको इतिहास’ माथिको समीक्षा प्रस्तुत छ ।

प्रा. बालकृष्ण पोखरेलले एउटा लेखमा यस्तो आशय आउने गरी लेख्नुभएको रहेछ, ‘पश्चिम नेपालका दलितहरूमा पाइने मौखिक मान्दम–काव्य फेला पारेर एक जना अमेरिकी नागरिकले प्रकाशन गरेका छन् । लिम्बू मुन्थुम, राईको मुन्धुम र दलितहरूको मान्दम वा मान्धमको एउटै अर्थ हो मानसरोवर’ (सेवा नेपाल, डा. स्वामी प्रपन्नाचार्य श्रद्धाञ्जली अङ्क, साउन २०७३) ।

यो पढेपछि मलाई उग्र खुलदुली भयो । मैले विराटनगरमा रहनुभएको उहाँलाई फोन गरेँ । उहाँले अर्को नयाँ तर्क पनि गर्नुभयो, ‘जसरी भैंसी शब्द किरात राईहरूमा पुगेर भुइँसी बन्छ, त्यसरी नै मान्दम पनि मुन्दुम हुन पुगेको हो ।’ उहाँले किरात र मुन्दुमबारे लगातार आधा घण्टाजति आफ्नो कुरा बताउनुभयो तर अमेरिकी नागरिक र पुस्तकको नामचाहिँ सम्झन सक्नुभएन । बरु ‘त्यो किताब मैले मदनमणि दीक्षितबाट फोटोकपी गरेर पढेको हुँ, त्यहाँ सम्पर्क गर्नू’ भन्नुभयो । म डिल्लीबजारस्थित मदनमणि दीक्षितको निवासमा पनि पुगेँ । तर, उहाँले त्यसबारे जानकारी नभएको बताउनुभयो । म हिस्रिक्क परेर फर्किएँ । र, फेरि बालकृष्ण पोखरेललाई फोन गरेँ, ‘सर, मदनमणि दीक्षितज्यूले त थाहा भएन पो भन्नुभयो ।’ प्रा. पोखरेलले हँस्यौली गर्दै भन्नुभो, ‘बाबु ! भैंसीलाई पनि दूध दुहुन फकाउन जान्नुपर्छ । फकाइ पुगेन ।’

पछि खोज्दै जाँदा थाहा पाएँ, उहाँले भन्नुभएको अमेरिकी नागरिक ग्रेगोरी जी. मस्कारिनेक रहेछन् । उनको एउटा लेख शीलू घिमिरेको अनुवादमा प्रज्ञा (२०४३, पूर्णांक ५५) मा ‘नेपाली झाँक्री र यिनीहरूको मन्तर’ शीर्षकमा प्रकाशित रहेछ । उहाँले भन्नुभएको किताबचाहिँ मस्कारिनेकको ‘रुलिङ्स अफ द नाइट’ रहेछ, जुन पश्चिम नेपालका कामी धामीहरूबारे गरिएको अनुसन्धान हो । मौखिक ज्ञानबारे मानवशास्त्रीय अध्ययनका हिसाबले नाम कहलिएकै पुस्तक मानिँदो रहेछ यो ।
***
भौतिक रूपमा बिदा भइसक्नुभएका प्रा. बालकृष्ण पोखरेलका केही अमूल्य कृति भने हामीमाझ सदा जीवित रहनेछन् । त्यसमध्ये एउटा हो– खस जातिको इतिहास (२०५५) । फिनिक्स बुक्सले पुनः (२०७६) प्रकाशन गरेको यो पुस्तक नेपाली समाजको महत्त्वपूर्ण हिस्सा ओगटिरहेको खस र खसहरूको अरू समुदायसँगको ऐतिहासिक–सांस्कृतिक अन्तरघुलनबारे थाहा पाउन सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आधारग्रन्थ हो । ८५ वर्षमा बित्नुभएको प्रा. पोखरेलको आधाभन्दा बढी उमेर खस जातिको इतिहास अनुसन्धानमा बितेको थियो । तब न जन्मियो यस्तो ग्रन्थतुल्य पुस्तक !

यो पुस्तकलाई अन्तिम रूप दिने बखतको कष्टकर कहानीबारे मैले पनि अप्रत्यक्ष रूपमा केही कुरा थाहा पाएको थिएँ । उहाँ त्यसबखत चर्चित रेडियो कार्यक्रम प्रस्तोता दाहाल यज्ञनिधिको ‘दाहालको दैलो’ नाम दिइएको अनामनगरस्थित निवासको माथिल्लो तलामा बस्नुहुन्थ्यो । त्यहीँ स–परिवार बस्नुहुन्थ्यो कवि बाल आवारा पनि । प्रा. पोखरेल दिनरात नभनी किताबलाई अन्तिम रूप दिन मरिहत्ते गरेर परिश्रम गर्दै हुनुहुन्थ्यो । र, उहाँको कोठा भूकम्पले हल्लाउँदा दराजका पुस्तकहरू खसेझैं छरपस्ट भएको हुन्थ्यो । त्यहीँ चिया खाएर खाली भएका गिलास असरल्ल हुन्थे । त्यहीँ कागजका टिपोटहरू मिल्किएका हुन्थे । यो विद्रूप अवस्था देख्न नसकेर बाल आवारालाई खसखस लाग्थ्यो र ‘गुरु म मिलाइदिन्छु’ भनेर पुस्तकहरू मिलाइदिनुहुन्थ्यो । फेरि भोलिपल्ट त अवस्था उस्तै ! यो क्रम केही दिन चलेपछि प्रा. पोखरेलले भन्नुभयो, ‘बाबु ! मेरो किताब मिलाइदिएर साध्यै छैन । एक दिन होइन, दुई दिन होइन । मलाई कुन बेला कुन किताब चाहिन्छ, खोज्दा सबै भताभुङ्ग भैहाल्छ । यसै छोडिदेऊ ।’

अनामनगरको असरल्ल कोठामा अन्तिम रूप दिइएको त्यो किताब साढे सात सय पृष्ठको भीमकाय शरीरमा प्रकाशित भयो (फिनिक्स बुक्सले यो पुस्तकको पहिलो संस्करण २०५६ भनेर उल्लेख गरेको छ तर २०५५ हो) । यो सजिलै छिचोलिने किताबचाहिँ होइन, हाडे ओखरजस्तो हो । कडा बोक्रालाई तह लगाएपछि गुदी भेटिएझैं मिहिनेत गर्नैपर्छ । सायद यही गाम्भीर्यका कारण सार्वजनिक छलफल र विमर्श कम भए पनि धेरैले पढेको अथवा पढ्न चाहेको किताब हो यो । यसबारे मलाई लागेका सार कुरा केही बुँदामा भन्ने जमर्को गरेको छु ।

एक, यो खस जातिबारे तिर्सना मेट्ने किताब होइन, बरु झन् बढी तिर्सना जगाउने किताब हो । कोही कसैले खस जातिबारे प्रस्ट हुनका लागि पढेर यो किताब छिचोल्यो भने ऊ अवश्य पनि अनुसन्धाता भएर निस्कनेछ । किनभने, प्रा. पोखरेलले खस जातिबारे जति अनुसन्धान गरेर यो पुस्तकमा प्रकाशन गर्नुभएको छ, त्योभन्दा धेरै संकेत छोडिदिनुभएको छ । नेपालभन्दा बाहिर धेरै परसम्म पुगेर, नेपालको इतिहासका हजार–पन्ध्र सय वर्षभन्दा धेरै परसम्म पुगेर लेखिएको यो किताबले खसहरूको जरा र फैलावटबारे अवश्य नै विस्तारमा चर्चा गरेको छ । त्यसरी नै पाठकलाई थुप्रै प्रश्न र नयाँ दृष्टिकोण पनि बोकेर बाहिरिने बनाउँछ ।

दुई, यो पुस्तकको सर्वथा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको मिथक अथवा धार्मिक व्याख्यानभित्र हराएको इतिहासको उद्धार हो । जस्तो कि एउटा उदाहरण मार्फत चर्चा गरौं । हिन्दु धर्ममा जुन स्वर्ग, नर्क अनि पाताल लोकको अवधारणा छ, त्यो अलौकिक नभएर ऐतिहासिक कुरा हो भनेर प्रा. पोखरेलले प्रमाणित गर्ने प्रयास गर्नुभएको छ । पोखरेलका अनुसार, पाताल भनेको प्राण रक्षाका लागि अनुकूल स्थान भन्ने अर्थमा प्रयुक्त स्थानबोधक शब्द हो । पाताल–लोकलाई प्राचीनकालमा कानन, मणिपुर (फोनिसिया) र पौलस्त्य (फिलिस्ता) भनिन्थ्यो, अहिले लेबनान र प्यालेस्टाइन भनिन्छ । त्यस्तै मर्त्यलोक अहिलेको इराक हो (पृष्ठ १०१) । स्वर्गलोक भनेको प्राचीन सुरिया जातिको देश हो, जसलाई सिरिया भनिन्छ (पृष्ठ १३१) । ठीक यहाँनिर चाम्लिङ राई भाषामा प्रयोग हुने ‘सिरिया’ र ‘हि’ शब्दबारे चर्चा गर्नु उपयुक्त हुन्छ । चाम्लिङ भाषामा ‘सिरिया’ को अर्थ हुन्छ— ‘अचम्म, आश्चर्य’ ! त्यस्तै सिरियासँगै जोडिएको क्षुद्रेसिया (आनातोलिया) का हित्तीहरू (पृष्ठ १४४) सँग मिल्दोजुल्दो शब्द हो ‘हि’ । चाम्लिङ भाषामा रातो रगतलाई ‘हि’ भनिन्छ र हित्तीहरू पनि रातो वर्णकै थिए । रातो वर्णका हित्ती र रातो बुझाउने ‘हि’ शब्दका बीचमा कुनै साइनो छ कि संयोग मात्रै हो ? के सुर जाति र सुरदेश अर्थात् सिरियासँग अहिलेका किरातका पुर्खाहरू परिचित थिए ? यो अध्ययनको विषय हो । यसमा मुन्दुममा वर्णित ‘योँला’ चाहिँ सिन्धुघाँटी सभ्यताको कुरा हो भन्नेचाहिँ मेरो पनि तर्क छ ।

तीन, मलाई लागेको यो पुस्तकको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको विशुद्ध सांस्कृतिक अभ्यासमा परिणत भइसकेको इतिहासको उत्खनन गर्नु हो । यस्ता अनेकौं सन्दर्भ यो पुस्तकमा छन् । तर, यहाँ तिहार र काठमाडौं उपत्यकाको गठेमंगल चाडको मात्र कुरा गरौं । काठमाडौंमा हरेक वर्ष मनाइन्छ, गठेमंगल चाड । त्यो चाड खासमा घुँटीमुँगल हो अर्थात् मध्यकालमा काठमाडौं उपत्यकामा आक्रमण गर्ने मुसलमान राजा समसुद्दिन इलियासलाई बिदाइ गर्न गरिएको तयारीको सम्झनामा सुरु भएको हो । त्यस्तै तिहारमा खेलिने भैलोमा मागिने दान भनेको तिमूर–लङलाई दिन संकलन गरिएको चन्दाको सांस्कृतिक अवशेष हो (पृष्ठ ५७६) । त्यसैले लिखित सामग्रीमा मात्र भर परेर लेखिने इतिहासभन्दा माथि उठेर मौखिक ज्ञान, सांस्कृतिक अभ्यास, भाषा इत्यादि पनि इतिहास अध्ययन र लेखनका स्रोत हुन्, हुनुपर्छ भन्ने नयाँ जमर्को हो यो पुस्तक ।

चार, इतिहासका नसुल्झिएका कतिपय घटनालाई सुल्झाउने प्रयास गर्नुभएको छ, प्रा. पोखरेलले । आजसम्म पनि लिच्छविकालका चर्चित राजा अंशुवर्माका बारेमा इतिहासकारबीच मतैक्यता भइसकेको छैन । उनलाई अधिकांशले ठकुरी मानेका छन् । प्रा. पोखरेलले केही तथ्यका आधारमा अंशुवर्मालाई मगर ठकुरी मान्नुभएको छ (पृष्ठ ५४३) । मामाकी छोरीसँग बिहे गर्ने प्रचलन रहेका कारण ठकुरीहरू मगर थिए (पृष्ठ ४०१) । मल्ल, गोलेश, कल्यालझैं सीमित ठकुरीबाहेकको मूल लाङ्गाली (मगर) हो, त्यही वंशका हुन्, स्रङ–चङ–गम्पो पनि । उहाँको तर्क के हो भने नेपालका खस–मगरहरूले मानसरोवर पुगेर लिगवंश स्थापना गरे । त्यही लिगवंशका थिए— तिब्बतका राजा स्रङ–चङ–गम्पो (पृष्ठ ६०१) । अंशुवर्मा पनि त्यही लाङ्गाली वंशकै भएका कारण स्रङ–चङ–गम्पो र उनकी छोरी भृकुटीबीच विवाह भएको हुन सक्छ (पृष्ठ ६०२) । पोखरेलले अगाडि सारेको तर्क सही पनि हुन सक्छ, गलत पनि तर इतिहासका नसुल्झिएका कुरालाई सुल्झाउने नयाँ दृष्टिकोणचाहिँ यो पक्कै हो ।

***
तुलनात्मक भाषाशास्त्रका अध्येयता भएका कारण प्रा. बालकृष्ण पोखरेलले त्यो ज्ञानको पनि धेरै प्रयोग गरेका छन् यो पुस्तकमा । तर, विशुद्ध भाषाशास्त्रीय आँखाले मात्र सबै सन्दर्भमा सही निचोडमा पुग्न सकिँदैन कि भन्ने मेरो ठम्याइ छ । त्यसैले उहाँले नै प्रयोग गर्नुभएको शब्द सापटी लिएर केही खुरे टिप्पणी गर्न मन लागेको छ ।

एक, कतिपय कुरामा चाहिँ भाषामा मात्रै निर्भर हुन खोज्दा प्रा. बालकृष्ण पोखरेल चिप्लिनुभएको महसुस हुन्छ । उहाँ तामाङलाई थ्रेसबाट क्षुद्रेसिया हुँदै आर्मेनियाबाट नेपाल प्रवेश गरेको भनी व्याख्या गर्नुहुन्छ (पृष्ठ १५९) । त्यसको आधार बनाउनुभएको छ ‘तामाङ’ को ‘माङ’ (ईश्वर) शब्दलाई र त्यसलाई महाभारतको अम्बा र अम्बालिकासँग जोड्नुभएको छ । तर, सजिलो कुराचाहिँ के हो भने माङ भनेको तिब्बतमा विकास भएको प्राचीन बोन–धर्मसँग सम्बन्धित पितृ हो । नेपालमा माङ मान्ने समुदायभित्र किरातहरू पनि पर्छन् ।

दुई, प्रा. पोखरेलको अहिलेका किरात र खस (छाग) का पुर्खा दुई निकटत्तम शाखाका हुन् (पृष्ठ १४७) भन्ने तर्क छ । पोखरेलले किर (अथवा किन) शब्दको अर्थ घोडो हुने भएकोले छाग (खस) निकट हुन् भन्ने शब्दार्थको त्यान्द्रो समात्नुभएको छ । तर, संस्कृति, भाषा र मुख्यतः आनुवंशीयता (जेनेटिक्स) ले यो कुरा पुष्टि भएको छैन । बरु हालसम्मका अध्ययनले किरातहरूलाई चिनियाँ ह्वाङ हो नदी सभ्यताकै भनेर देखाइरहेको छ । यसमा पोखरेलले किरातीहरूले बोकाको मासु नखाने सांस्कृतिक सन्दर्भका आधारमा पनि किरात र खसका पुर्खा निकट हुन् भन्न खोज्नुभएको छ । तर, मुन्दुमी मिथकअनुसार किरातहरूले बोकाको मासु खान छोडेको भनेको सप्तकोसी क्षेत्रमा आइपुगेपछि मात्र हो, त्यसभन्दा पहिला उनीहरूले बोकाको मासु खान्थे ।

अर्को एक स्थानमा किरात समुदायभित्रका याक्खा र याक्थुम्बा (लिम्बू) पनि यक्ष (खस) हुन् (पृष्ठ १०) भन्ने तर्क गर्नुभएको छ, जबकि याक्खा र याक्थुम्बा शब्दबारे सम्बन्धित समुदायको व्याख्याचाहिँ प्रा. पोखरेलले भनेजस्तो यक्षसँग मिल्दो छैन ।

तीन, अर्को रोचक व्याख्या उहाँले सुनुवारबारे गर्नुभएको छ । उहाँ के तर्क गर्नुहुन्छ भने कुलुबाट कुनु (शुन वा शुनु) हुन बाध्य भएका आफ्ना बान्धवहरूको विजोग देखेर कत्युरी समुदायको एक शाखा बाहिङ राईहरूको शरणमा पुगेर सुनुवार भएको हो (पृष्ठ ५७१) । यस विपरीत किरातहरूमा प्रचलित मुन्दुमी मिथकमा चाहिँ लिम्बू, याक्खाबा, राई र सुनुवारका पुर्खाहरू वराहक्षेत्रबाट अलग भएका हुन् भनिन्छ । त्यसैले सम्बन्धित समाजमा प्रचलित तथ्यहरू नसमातीकन गरिने शाब्दिक अर्थ लगाउँदा पोखरेल अन्यत्रै पुग्नुभएको देखिन्छ ।

चार, खसहरूको मौखिक ज्ञान अर्थात् कैरनको उपयोग भने प्रा. पोखरेलले यस पुस्तममा गर्नुभएको देखिँदैन । मेरो हिसाबमा खसहरूबारे अध्ययन गर्न सकिने जीवित सम्पदामध्ये यो पनि एक हो । मैले सुनेअनुसार, खसहरूले कैरनमा आफ्नो आदिम बसाइँसराइको कथा पनि भन्ने गर्छन् । इतिहासको कुरा गर्छन् । खस जातिबारे अनुसन्धान गर्नका लागि कैरन महत्त्वपूर्ण स्रोत हो ।

प्रकाशित : फाल्गुन १०, २०७६ १३:३०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×