हाम्रो न्याउल्या- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

हाम्रो न्याउल्या

जनकविकेशरी धर्मराज थापाले “देउडा” भनेर रेडियो नेपालबाट प्रसारण गरेपछि यो शब्दले झांगिने अवसर पायो ।
यज्ञराज उपाध्याय

जुम्लाको सिंजा क्षेत्रबाट नेपाली भाषाको उत्पतिसँगै न्याउल्या गीतले पनि आफ्नो स्वरूपलाई फिँजाउन थालेको हो । सेती, महाकाली र कर्णाली क्षेत्रका विविध विशेषता बोकेका सबै गीतलाई मात्र देउडा भनेर बुझ्ने गरिएको छ । अहिले त देउडा भाषाको गीत भनेर केन्द्रीय सञ्चारमाध्यमबाट प्रसारण/प्रकाशन हुन थालेका छन् । तर, देउडा, डेउडा र न्याउल्या फरक हुन् ।

न्याउल्या काली–कर्णाली जनजीवनको सर्वप्रिय पेवा गीत तथा खेल हो । न्याउल्या गाउँदा न्याउल्या गीतको रूपमा र पैतोल (स्टेप) मिलाएर गोलाकार रूपमा खेल्दा न्याउल्या खेलको रूपमा चिनिन्छ । न्याउल्या खेल नखेल्ने हो भने चाडपर्व, मेलामहोत्सव अधुरा र अपुरा मानिन्छन् । कर्णाली प्रदेशदेखि सुदूरपश्चिम हुँदै छिमेकी राष्ट्र भारतको उत्तराखण्ड कुमाउ र गढवालसम्म न्याउल्याले आफ्नो दरिलो प्रभाव जमाइरहेको छ ।

न्याउली चरीको स्वरलाई विरहको प्रतीकका रूपमा लिने गरिन्छ । ‘न्याउली चरीका दीर्घ मधुर ध्वनिले खोला, नाला, वन पर्वत प्रतिध्वनित हुन्छन् । सुमधुर विरहयुक्त र प्राकृतिक न्याउली शैलीको अनुकरण मानव जातीले गरेका हुनाले यस ललित लोकसंगीतको नाम न्याउल्या गीत रहन गएको’ इतिहासकार तथा अन्वेषक योगी नरहरिनाथले ‘इतिहास प्रकाश’ मा उल्लेख गर्नुभएको छ । नाटककार पहलमानसिंह स्वाँरले सय वर्षअघि पद्यमा लेख्नुभएको ‘अछामका चाडपर्व’ पुस्तकमा ‘डेउडीपारि खेलिने खेललाई न्याउल्या’ भनेर परिभाषित गर्नुभएको छ । संस्कृतिविद् रामबहादुर रावलले ‘अभिनन्दन स्मारिका २०५९’ मा ‘खसानको पेवा न्याउल्या’ भनेर न्याउली चरीकै स्वरबाट न्याउल्याको उत्पत्ति भएको कुरा अघि सार्नुभएको छ ।

न्याउल्या काली–कर्णाली क्षेत्रमा विशेष महत्त्वका साथ दोहोरीका रूपमा खेलिने चालप्रधान खेल हो । डेउडा शब्द बढी प्रचलनमा ल्याउने भूमिका जनकविकेशरी धर्मराज थापाको रहेको छ । २०१५ सालमा काली–कर्णाली क्षेत्रको भ्रमण गरेर काठमाडौं आइसकेपछि उहाँले नै डेढीको प्रमुखतालाई मध्यनजर गरी डेउडा भनेर रेडियो नेपालबाट प्रसारण गरेपछि यो शब्दले झांगिने अवसर पाएको हो । त्यसपछि डेउडा र देउडाको अर्थप्रति ध्यानै नदिई न्याउल्या गीतलाई मनोमानी ढंगले कसैले देउदा र कसैले डेउडा भन्न थाले । न्याउल्या ओझेलमा पर्दै गयो ।

‘देउडा’ डेउडा र न्याउल्या भन्दा फरक विधा हो । देउडा ‘देवता’ शब्दबाट आएको र ‘देवता’ देवडा हुँदै देउडा हुन गएको भन्ने भनाइ छ । अर्को व्युत्पत्तिअनुसार ‘देववत् उड्डीय नृत्यते’ अर्थात् देवताहरूझैं उड्दै (उफ्रिँदै) स्वर, ताल र लय मिलेका गीतका आधारमा नाचिने हुनाले देवडीबाट कालान्तरमा भाषिक सरलताका दृष्टिले ‘देउडी’ र देउडा हुन गएको बुझिन्छ । देउतालाई डाक्ने वा रक्षा गर्न बोलाउने अर्थमा देउडा शब्द बनेको अर्थात् देउता डाक्ने नाचलाई ‘देउडा’ भन्नु युक्तिसंगत हुने प्रा.डा. ऋषिराम पोखरेलले ‘अछामका चाडपर्व’ (माथि स्वाँरको पनि यही पुस्तक छ) पुस्तकमा उल्लेख गर्नुभएको छ ।

मानव जीवनका अन्तरनिहित भोगाइ एवं प्रकृति वर्णनको विषयवस्तु बनाएर अन्तस्करणबाट स्वतःस्फूर्त रूपमा निस्किने लोकरचना न्याउल्या गीत हुन् । दुई पंक्ति रहने न्याउल्या गीतमा चौध–चौध अक्षर हुन्छन् । प्रायः पहिलो फंतिले खासै अर्थ बोकेको हुँदैन । अभिव्यक्त गर्न खोजेको गीतको अर्थ दोस्रो पंक्तिबाट झल्केको हुन्छ ।
दुई वारिकी दुई पारिका दुइजनी दर्नाकी
इच्छा थियो करमनाई रानी वन चर्नाकी
पीपलतोला नौ दोकान गैराला पाटन
दिहल्साई ओठको हाँसो सौरणी काटन

यसको प्रतिपाद्य विषय प्रेम र शृंगार हो । संयोग शृंगारभन्दा वियोग शृंगार बढी मार्मिक हुन्छ । न्याउल्या गीतमा आफ्नो प्रेमीलाई साई, सुवा, बाज, बाजकली, मुगामाल, मुरली चडो, जुनकिडीजस्ता शब्दहरूबाट सम्बोधन गरिने गरिन्छ । न्याउल्या खेल खेल्ने दुवै समूहमा एक–एक जना गीत भन्ने प्रमुख व्यक्ति हुन्छन् । पुरुषलाई ‘गीतउड्या’ र महिलालाई ‘गीताउडी’ भनिन्छ । यिनीहरूको स्थान चलचित्रका नायक नायिकाको झै हुन्छ । न्याउल्या खेलमा सोधिएको प्रश्नसहितको गीतको उत्तर तत्काल दिन असमर्थ भए उसले खेल छोडेर बाहिरिने प्रचलन छ । जसलाई ‘हरुवा’ को उपमा दिइन्छ । जित्ने केटालाई ‘जिताउड्या’ र केटीलाई ‘जिताउडी’ भनिन्छ । अहिले विज्ञान प्रविधिको विकासले ती कुराहरू विस्थापित भएका छन् र गीतमा इमेल, इन्टरनेट, फेसबुक, च्याट, मोबाइल आदिका कुराहरू बढी मात्रामा आउने गरेका छन् ।
काम जति भाउजूका भाग बसी खान्या नन्द
इन्टरनेट चल्लैन छ कि अनलाइन सधैं बन्द

पहिलेपहिले त न्याउल्या खेल्न चाडपर्व र मांगलिक कार्य नै चाहिन्छ भन्ने थिएन । कामकाजबाट फर्केपछि बेलुकीपख गाउँको पटकानी (सांस्कृतिक पर्व मनाउने सार्वजनिक ठाउँ) मा जम्मा भएर न्याउल्या खेल खेल्ने प्रचलन थियो । त्यतिबेला काली–कर्णाली क्षेत्रका प्रख्यात गीताउड्या थिए अछाम तिमिल्सैनका देवानन्द तिमिल्सिना र गीताउडी थिइन् अछाम वैद्यनाथकी नामसरी । न्याउल्या खेल्न जुन गाउँमा जान्थे त्यो गाउँमा तीन–चार दिनसम्म न्याउल्या खेलिन्थ्यो रे । यिनका अलावा डोटीका चल्यासाईलगायत अन्य धेरैले गीताउड्या र गीताउडीका रूपमा काली–कर्णाली क्षेत्रमा नाम कमाएका थिए ।

महिला महिला र पुरुष–पुरुषहरूले मात्र खेलेको न्याउल्या खेलमा जातीय र वर्गीय भेदभाव रहेको हुँदैन । पारिवारिक बन्धनमा पनि बाँधिनु पर्दैन । पदीय हैसियत र मर्यादाको पनि वास्ता हुँदैन । जुनसुकै उमेर, पद र जातजातिका महिला–पुरुष हातेमालो गर्दै यो खेलमा सहभागी हुन सक्छन् । तर महिला–पुरुषको सामूहिक खेलमा केही विभेदकारी सीमारेखाहरू कोरिएका छन् । यसलाई मध्यकालबाट प्रादुर्भाव भएको सामन्तवादी संस्कृतिका रूपमा लिन सकिन्छ । बाहुन, क्षत्रीका पुरुषहरूले दलित समुदायका महिलासँग खेल्ने तर दलित समुदायका पुरुषहरूले बाहुन–क्षत्रीका महिलासँग खेल्न नपाउने सामन्ती संस्कार अहिले पनि रहेको छ । पारिवारिक नाता सम्बन्धले पनि महिला–पुरुषलाई न्याउल्या खेल्न सीमारेखामा बाँधिदिएको छ ।

प्रकाशित : माघ ११, २०७६ ०९:३५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सारंगी विरह

सांगीतिक गतिविधिमा छिरिसकेको सारंगी अब गन्धर्वको मात्रै रहेन । त्यहाँ अरू नै जातिका मानिसको बाहुल्य छ । आफ्नो जातिको सीप, कला र अधिकार ठान्ने गन्धर्वहरू भने सारंगीबाट टाढिँदै गएका छन् ।
दुर्गालाल केसी

त्यतिबेला गाउँघरमा रेडियो, टेलिभिजन, फोन, इन्टरनेट, हुलाक, यातायातका साधन केही थिएनन् । मनोरञ्जन र सञ्चारका कुनै पनि साधन नभएको बेला भरपर्दो आधार गन्धर्वहरू नै थिए ।

एक ठाउँको खबर अर्को ठाउँ पुर्‍याउन गन्धर्वलाई नै कुर्नपर्थ्यो । गाउँदागाउँदै देशका विभिन्न भागमा पुग्ने भएकाले मानिसहरू आफन्तलाई खबर पठाउँदा गन्धर्वकै सहारा लिन्थे । छोराछोरीको विवाह गराउँदा दुवैतिर कुरा पुर्‍याइदिएर लमीको काम पनि गन्धर्वले नै गर्थे । यस्तो महत्त्वपूर्ण काम गर्ने गन्धर्वहरूको सारंगीले अहिले महत्त्व पाउन छाडेको छ । सांगीतिक गतिविधिमा नभई नहुने सारंगी अब गन्धर्वको मात्रै रहेन । त्यहाँ अरू नै जातिका मानिसहरूको बाहुल्य छ ।


आफ्नो जातिको सीप, कला र अधिकार ठान्ने गन्धर्वहरू भने सारंगीबाट टाढिँदै गएका छन् । सारंगी धुनमा गीत गाउँदै हिँड्ने गन्धर्व अब पुरानो पेसाबाट थकित भएका छन् । यस क्षेत्रका गन्धर्वको पुर्ख्यौली थलो सल्यान हो । पहिले उनीहरू सल्यानबाट दाङ आएर गीत गाउँथे र मानापाथी उठाउँथे । औलोको डर भएकाले लामो समय दाङ बसिरहन सक्दैनथे । जब औलोको प्रभाव कम भयो, २०२४ सालपछि गन्धर्वहरूको बसोबास हुन थाल्यो । ‘ठाउँठाउँमा खानेकुरा उठाउँदै हिँड्थ्यौं । बेलुकापख कतै बास बस्थ्यौं । थारूसँग माटाका हाँडी मागेर पकाएर खान्थ्यौं,’ घोराही उपमहानगरपालिका ११ नयाँ बस्तीका ५९ वर्षीय काला गन्धर्वले भने, ‘हामीसँग भाँडाकुँडा पनि हुँदैनथे । कतै बिष्टकै बारीको छेउमा बसिन्थ्यो ।

कतै रूख र बाँसको झ्याङमुनि बसिन्थ्यो ।’ अहिले पनि उनी ५८ वर्षीया श्रीमती मुसीलाई साथमै लिएर गाउँ पस्छन् । पहिलेजस्तो सबैको घरमा जाँदैनन्, चिने–चिनेको घरमा मात्रै पुग्छन् । जति कठिनाइ भए पनि उनीहरूले सारंगी मोह छोडेका छैनन् । अधिकांश युवा पुस्ता सारंगीबाट टाढिँदै गैरहेको बेला उनका छोराहरू हेमराज, मिलन र विराजले भने सारंगी छोडेका छैनन् । उनीहरू काठमाडौंमा सारंगी बजाएर जीविका चलाइरहेका छन् ।

नयाँ बस्तीकै ४७ वर्षीय राजु गन्धर्वले बुबा तिलकको पछि लागेर सारंगी बजाउन सिके । ‘सानोमा बाले हात समाएर हिँडाउँथे । ठूलो हुँदै गएपछि बिष्टले दिएको खानेकुरा बोकेर हिँड्थें,’ उनले भने, ‘त्यतिबेला बिष्टहरूले धेरै मान गर्थे । गन्धर्व घरमा आए हुन्थ्यो भन्थे तर अहिले त्यस्तो खोजी हुँदैन ।’ त्यतिबेला खबर अर्को ठाउँमा पठाउने मुख्य साधन नै गन्धर्व थिए । कसैको छोरी विवाह भएर टाढा गएका हुन्थे । भेटघाट, सम्पर्क हुने अवस्था थिएन । उनले भने, ‘मेरो छोरीको यस्तो ठाउँमा विवाह भएको छ । अवस्था के कस्तो छ, खबर ल्याइदिनु भन्थे । हामी त्यहाँ पुगेपछि यताको खबर सुनाइदिन्थ्यौं, उताको खबर यता ल्याइदिन्थ्यौं ।’

तुलसीपुर उपमहानगरपालिका ४ रक्षाचौरका ५७ वर्षीय टेकबहादुर गन्धर्व सारंगी बजाउँदै रोल्पाको थबाङ, दैलेख, सुर्खेत, काठमाडौंका साथै भारतका विभिन्न सहरमा पुगेका छन् । उनले जीवनमा तीन खालको समाज देखेका छन् । ‘सुरुमा साह्रै सम्मान थियो, बीचमा छुवाछूत बढी भयो र अहिले फेरि आदर सम्मान गर्न थालेका छन्,’ उनले भने । अहिले हरेकजसो सांगीतिक समूहमा सारंगी छ । दोहोरी साँझमा सारंगी बज्छ तर गन्धर्वभन्दा अन्य समुदायले नै बजाइरहेको छ । ‘अहिले गन्धर्वलाई नखोजेको किन हेला ?’ उनी भन्छन्, ‘अरूले सारंगी बजाए पनि यसको खास मर्म गन्धर्वलाई मात्र थाहा हुन्छ ।’

नयाँ पुस्ताले जीविकोपार्जनका लागि अन्य पेसामा विकल्पहरू खोज्न थालेकाले सारंगीमाथिको निर्भरता घट्दै गएको गन्धर्व र सारंगीको संगीतका विषयमा विद्यावारिधि गरेका डा. लोचन रिजाल बताउँछन् । ‘हामीले उनीहरूका सीप र कलालाई सदुपयोग गर्न सकेनौं । आधुनिक प्रविधिले सारंगीलाई छायामा पारेको छ,’ उनले भने, ‘पहिले अन्य कुनै पनि प्रविधि थिएन । सूचना र मनोरञ्जनको माध्यम गन्धर्व मात्रै थिए । अब त्यो अवस्था रहेन ।’

मागीखाने भाँडो
सारंगी मागीखाने भाँडोका रूपमा बदनाम भएको रक्षाचौरका ५२ वर्षीय रामबहादुर गन्धर्वको अनुभव छ । ‘कसैले वचन लगाउँछन् । मागीखान किन हिँडेको भन्छन् । सारंगी बोकेर हिँड्यो भने माग्ने भनेर बुझ्छन्,’ उनले भने, ‘यसले नयाँ पुस्तालाई चोट पुगेको छ । अपमान दिने सारंगी किन बोक्ने भन्ने भएको छ ।’ सशस्त्र द्वन्द्वको समयमा पनि गन्धर्वहरूले ठूलो पीडा भोगेको उनले बताए । मागेर हिँड्नुपर्ने, विद्रोही माओवादी र सरकारी सुरक्षाकर्मीले भेष बदलेर सीआईडीको रूपमा हिँडेको भनेर दुःख दिन्थे । ‘तर हामीले आफ्नो काम इमानदारीसाथ गर्‍यौं । कसैको प्रभावमा परेनौं । युद्धमा सबै जाति लागे तर गन्धर्व कतै पनि लागेको देखिएन,’ उनले भने, ‘यो जातिले सारंगीबाहेक अरू केही हतियार बोकेन तर यो हतियारले हाम्रो जातिको इज्जत बचाउन सकेन ।’

सारंगी कसले बचाउने ?
सारंगी बनाउने र बजाउने दुवै खालका मानिसहरूको अभाव हुन थालेको छ । एक गाउँमा एक/दुई जना मानिस मात्रै सारंगी बनाउन जान्छन् । बनाउनेहरूले पनि उचित मूल्य पाउँदैनन् । ‘अब सारंगी बनाउने मान्छे नै पाइँदैन । बजाउनेहरू पनि घट्दै गएका छन्,’ नयाँ बस्तीका ४९ वर्षीय डाइबर गन्धर्वले भने, ‘एउटा सारंगी बनाउन तीन दिन लाग्छ । त्यसमा प्रयोग भएको सामान र मिहिनेतको
मूल्य उठ्दैन ।’

नयाँ बस्तीकै ५६ वर्षीय पदम गन्धर्व पनि सारंगी बनाउँछन् । भनेजस्तो बिक्री नभएपछि उनी पनि काममा त्यति हौसिन सकेका छैनन् । सारंगी उत्पादन बढाउने उद्देश्यले नयाँ बस्तीका ५० वर्षीय गणेश गन्धर्वले एउटा समूह नै बनाएका छन् । २४ जना सदस्य रहेको गन्धर्व सारंगी उत्पादन समूहले सारंगी बनाउन र बजाउन सिकाउने लक्ष्य लिएको छ । आफ्ना सन्तानलाई पनि सारंगी बजाउन सिकाइरहेको उनले बताए । ‘अब हामी सचेत नहुने हो भने सारंगी र गन्धर्वको इतिहास नै मेटिने अबस्था आइसक्यो,’ उनले भने, ‘बूढापाकाको मृत्युसँगै सारंगी पनि मर्दै गएको छ । अब पनि बचाउन नसके हाम्रो अस्तित्व संकटमा छ ।’

खमारीको काठबाट सारंगी बनाउने गरिएको छ । सारंगी बजाउन बाँसको धनुकी बनाइन्छ । त्यसमा घोडाको पुच्छर जोडेर रेट्न मिल्ने बनाइन्छ । सल्लाको फल खोटो घोडाको पुच्छरमा घोटेर राम्रो धुन आउने बनाइन्छ । सारंगीको फेदतिर बाख्राको छाला लगाइन्छ । सारंगीमा ब्याडमिन्टनमा प्रयोग हुने डोरी लगाएर रेटिन्छ । एउटा सारंगीमा सामान र मिहिनेत जोडेर ४ हजार ५ सय रुपैयाँसम्मको लगानी पर्ने गरेको गणेशले बताए । ‘तर बजारमा मिहिनेत उठ्ने मूल्यमा बिक्री हुँदैन । बजाउन नजान्नेलाई सारंगी कस्तो भन्ने नै थाहा हुँदैन,’ उनले भने, ‘यसको मूल्य उठ्ने हो भने गन्धर्वहरू सारंगी बनाउन लाग्थे । त्यसपछि बजाउन पनि ध्यान दिन्थे ।’

प्रकाशित : माघ ११, २०७६ ०९:३४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×