दुई दशक, दुई घटना

कुमारी लामा

एक झल्को
नमीठो साँझ भर्खरै बेहोरिसक्दा विगतको एउटा घटना तिखो बिझेको छ । हुन्छ नि घाउको पाप्रा कोट्याउँदाको कडा दुःखाइ ।

त्यस्तै । महिलाका त कति नि ! छोपिई बसेका ती चस्काहरू । बाटो, चोक गल्ली या मध्यबजार, जहीँतहीँ छन् त्यस्ता सुदूर समयका घाउहरू । देशमा प्रजातन्त्र उदाएसँगै हाम्रो परिवार धादिङबाट काठमाडौं सरेको थियो । गाउँ छाड्नुका विविध कारणहरू थिएछन्, उतिखेर म अजानकार थिएँ । ठूलो सहरका धेरै ठाउँमा नौला दुःख, हन्डर खाएपछि भने हामी डेरा सराइसँगै पुगेका थियौँ चाबेल शान्तिगोरेटो । त्यसबेला म एघार वर्षकी थिएँ ।

आफ्नो थातथलो, खेतीपाती छाडी हिँडेपछिको कठिनाइ हाम्रो परिवारले भोग्दो थियो । आमा एउटा कारखानामा काममा लाग्नुभएको थियो । त्यस दिन म आमाले काम गर्ने ठाउँबाट डेरातिर लम्किँदै थिएँ । बेफिक्री थियो चाल । तब अकस्मात् कसैको हात मेरो छातीतिर आइपुग्यो । त्यस हातले फत्ते गरेको कामसँगै उक्लेको दुःखाइको पारो र त्रासद झड्कामाझ म चाबेल चोकमा चिसो भई जमेँ । यति अचानक त्यस घटना भयो कि सायद म अलमलमा परेँ । या सायद डराएँ र पर्खालझैँ ठडिएँ केही क्षण । यी सब यति अप्रत्याशित र आकस्मिक भयो मैले को, के केही चाल पाइनँ । मात्र त्यो अनुहार एक झल्को आँखामा पर्‍यो । यति नजिकबाट कि मैले त्यसको नापनक्सा कैद गर्नै सकिनँ । ठम्याइ यति मात्र भयो कि त्यो पुरुष अनुहार हो । त्यसैबखत डर र अलमलबीच लाचारीपूर्वक फुस्फुसाएको भने सम्झना छ, ‘आमालाई भन्दिन्छु ।’

डर र अप्ठेरो बोकेर रन्थनिँदै डेरा पुगेँ । साँझ कामबाट फर्किनुभएकी आमालाई दिउँसोको घटना सुनाउन भने सकिनँ । थाहा छैन किन । ममा यति अवसाद भनौँ या त्रास या नमीठोपन फैलिएको थियो कि म बिस्तारै अर्कै हुँदै गएँ । सायद त्यही घटनापछि नै हो मेरो हिँडाइ बद्लिएको ।
म काँध झारी कुप्रिएर हिँड्न थालेको थिए । मानौँ कि म जोगाउन चाहन्थेँ आफूलाई ती हातहरूबाट । निकैपछि बाबाले याद गर्नुभएछ, मेरो नुहेको काँध । ‘किन बाङ्गिएकी, सीधा हिँड्’ भन्नुहुँदा म झसंग भएँ । मेरो हिँहाइ त अस्वाभाविक देखिन थालिसकेछ । छाति फुलाएर लम्किने निडर चाल त खुम्चिएर कता हो कता बेपत्ता भैसकेछ । पहिलेजस्तै टाउको उठाएर सीधा हिँड्न मैले निकै समय प्रयास गर्नुपर्‍यो । सम्भवतः त्यही घटना थियो ममाथि पितृसत्ताको पहिलो अंकुश, जसले मेरो बेपर्वाह हिँडाइमा बन्देज लगाइदियो । यसरी नै विकृत मानसिकता बोकेकाहरूका हात, मस्तिष्क हुँदै मिचिँदै जान्छ स्वतन्त्रता छोरीहरूको । साथमा सामाजिक मूल्य मन्यताहरूको डसाइ । कसरी टाउको उचो पारी स्वतन्त्र हिँड्न सक्नु त छोरीहरूले ?

विगत बल्झाउने अर्को घटना भयो हालै । फरक तर फेरि उस्तै पनि । म कसैलाई कुर्दै थिएँ जडीबुटी चोकमा । समय साँझको करिब ६ बजे । पुसको फासफुसे दिन, त्यसैले अलिक अँध्यारिँदो समय । लगभग दस मिनेटको कुराइमा केहीपटक तलमाथि हिडेँ । गाडी कुर्नेहरूको हूलमुल, हल्ला र धूलोमाझ एक मोटरबाइकवाला रोकिए र कसैलाई कुरेझैं गरे । त्यस मास्क र हेल्मेटधारीले मेरो यताउति हिँडाइ केही बेर नियाल्यो । ट्राफिकले चोकमा गाडी रोक्दाको सुनसान क्षण उसको बोली फुट्यो, ‘कता जाने हो ?’ मैले वास्ता गरिनँ । अलिक माथि पुगेर फर्किंदा उसले त्यही प्रश्न दोहोर्‍यायो । सामान्य सोधाइ फरक हुन्छ । सहजै बुझिन्छ । तर, उसको सोधाइ भिन्न थियो । फरक इन्टेन्सनसहितको । रिसको पारो उक्लिसकेको थियो मेरो । म अडिएँ र प्रतिप्रश्न गरें, ‘किन ? किन चाहियो ?’ उसले अर्कै पारामा केही कुरा भनेपछि भने मैले सहन सकिनँ र लामै जवाफ फर्कार्एँ । त्यसपछि त्यो बाइकवाला बेपत्ताले हुइँकियो । तर, दौडिनुअघि बोली गयो एउटा नमीठो शब्द मेरा लागि । के बोल्यो होला, आफैं बिचार्नुस् । म फेरि पहिलेजस्तै अवाक र स्तब्ध भएँ । एकपटक फेरि विगत बल्झियो फरक पारामा ।

समाज
यी घटना सामान्य हुन् त ?
मथिंगल हानेको हान्यै छ । प्रश्नहरू ओइरिएको छ आफैंभित्र । यी घटना सम्झँदै जाँदा सोच्दै छु, हाम्रो समय र समाजबारे । साढे दुई दशकभन्दा बढीको अन्तरालमा घटेका यी दुई घटनाले हाम्रो समाजमा व्याप्त मानसिकता प्रस्ट पार्छ । एउटी छोरी मान्छे किशोरावस्थाको होस् या प्रौढ, जहिल्यै यस्ता हिंसाका घटनामा परिरहेका छन् । हिंसा बन्द कोठामा मात्र होइन, खुला स्थानमा यसरी भइरहेको छ । हामी भने लोकतान्त्रिक संघीय देशका वैश्विक नागरिक भएको दम्भ ओकलिरहेका छौँ । परिवर्तन हुन नसकेको पितृसत्तात्मक मानसिकताको प्रहार सहनुपर्दा लाग्छ, नेपाली समाजको पात्रो र घडी जमिबसेको छ एकै ठाउँ ।

खै कहाँनिर परिवर्तन आयो त पितृसत्तात्मक समाज, सोच, दम्भ या कर्तुतमा ? जब कि आज पनि एउटी महिला सम्साँझ एक्लै हिँड्दा या मानिसको हूलमाझ पनि गाली गलौज र दुर्व्यवहारका सिकार हुन्छन् ।

यी घटना साक्षी हुन् हाम्रो समाजमा विद्यमान निरंकुश पितृसत्तात्मक प्रवृत्तिको । यस सोचले ग्रस्त पुरुषले महिलाको अस्तित्व स्विकार्दैन । महिलालाई मान्छेभन्दा तल एक वस्तु ठान्छ । अथवा मान्छे नै माने पनि प्रयोग गर्न सकिने, भोग्न सकिने या जे भन्दा गर्दा पनि हुने मानी व्यवहार गर्छ । जुन कुरा मैले बेहोरेको दुवै घटनाले प्रस्ट्याएको छ । पछिल्लो घटनामा सामेल हेल्मेटधारीले एउटी महिला साँझ सडकमा बेपर्वाह हिँडिरहनुलाई अन्यथा नै लियो र छोपिहाल्यो मौका । उसको त्यो सोचपछाडिका कारक तत्त्व धेरै होलान् । तीमध्ये पहिलो कारण हुन सक्छ, चिम्से आँखासहितको गोलो अनुहारप्रति समाजमा व्याप्त दृष्टिकोण । दोस्रो, समाजले महिलामाथि लादेको आउटडेटेड केही मूल्यमान्यताहरूको धङधङी । कैलाश राईले वकालत गरिरहेजस्तै अनेकन गलत बुझाइ छन्, जनजाति महिलाबारे हाम्रो समाजमा । जनजाति महिलाहरू स्वतन्त्र हुन्छन्, त्यसैले उनीहरूसँग जे बोल्न र भन्न पनि छुट छ भन्ने मानसिकता देखिन्छ मानिसको ।

यसो हुनुपछाडि उनीहरूको शरीरलाई शक्तिकेन्द्र, सत्ताधारीले गरेको दोहनको इतिहास जोडिएको छ । त्यसैको रहलपहल हो, उनीहरूप्रतिको व्याप्त आमधारणा । सम्भवतः यही मानसिकताग्रस्त त्यस पुरुषले रातमा एक्लै हिँडिरहेकी जनजाति अनुहारकी महिलालाई केही भन्दा फरक पर्दैन भन्ने सोच्यो होला । अथवा पितृसत्तात्मक दम्भले फुलेको एक बिमार मानसिकताले उम्लिएको पुरुषको अभिव्यक्ति पनि हुन सक्छ, उसको बोली व्यवहार । तर, समग्रमा यस्ता घटना सबै जातिका महिलाले चोक–दोबाटोमा झेलिरहेकै छन् ।

त्यो पुरुषको रवैयासँग सामाजिक मान्यताका केही पाटा पक्का जोडिएको छ । हाम्रो समाजिक मूल्यमान्यताले रातविरात महिलाको हिँडाइ स्विकार्दैन । साँझ नढल्दै घरभित्र छिर्नुपर्ने बन्देज अझै छ । त्यसमाथि थपिदिएको छ असल महिलाका गुणहरूको लामो लिस्ट । महानगरमा साँझ–बिहान कामकाजी महिला हिँड्छन् तर त्यसमा पनि कुन नापनक्साका अनुहार हिँड्दै छन्ले पनि खास भूमिका खेल्न सक्छ । महिलाको मौनतालाई सेलिब्रेट गर्ने हाम्रो समाजले असल महिलाको गुणमा ‘सहनु’ लाई निकै महत्त्वका साथ हेर्छ । बोली फर्काउने, प्रतिप्रश्न गर्ने, सहन नसक्ने त असल महिला होइन भनी ठोकिदिन्छ लाहाछाप । घरघरमा छ महिला बन्देजको सूची । बोल्यो कि खराब आइमाई । चुपचाप बसे आनन्द ।

मैले कडा रूपमा कुरा राख्दा घरमै ‘महिलावादी’ भएको नकारात्मक प्रतिक्रिया पाएकी छु । ज्योति जंगलले उप्काएको महिलावादी हुनुको या भनिनुको पीडा अधिकांश बोल्ने, प्रश्न गर्ने महिलाले झेल्ने गरेका छन् । गम्भीर प्रश्न जन्माएको छ समाजको यसखाले प्रवृत्तिले । खासमा समाज या भनौँ पितृसत्तात्मक मनोवृत्ति अटेसमटेस बोकी हिँडेकालाई सधैँ महिलाको प्रश्नले नमीठो गरी बिझाउँछ । जसरी त्यस पुरुषलाई घोच्यो र मलाई नमीठो गाली गरी भाग्यो । महिलाको आवज र प्रश्नसित त्रस्त देखिन्छन् उनीहरू । खाईपाई आएको मनमौजी समय हातबाट चिप्लिने डर बढेजस्तो लाग्छ । पितृसत्तात्मक मानसिकता बोकेकाहरूको मनोविज्ञान भयानक छ ।

उनीहरू महिला केवल मूर्ति भई बसिदियोस् चाहन्छन् । पटक्क मन पराउँदैनन् उनीहरूको चहलपहल, आवाज, प्रश्न या प्रतिप्रश्न । झम्के साँझमा निस्फिक्री हिँड्नु अनि मै हुँ भन्ने पुरुषलाई जवाफ फर्काउनु सह्य हुने कुरै भएन पितृसत्तात्मक सोच अठ्याई बस्नेहरूलाई । त्यो पुरुषले कल्पना गरेको हुँदो हो, उसको सोधाइको जवाफमा एक असहज हेराइ या एक लहर मुस्कान या मौनता । तर, त्यस्तो केही भएन । उसले प्रतिप्रश्न फेला पार्‍यो । उसलाई धक्का लाग्यो । मनमा हलचल भयो सायद । भाग्नुको विकल्प देखेन र भाग्यो । तर, जाँदाजाँदै ओकली गयो, आफूभित्रको जब्बर पितृसत्तात्मक प्रवृत्ति ।

नफेरिएको सोच
समय फेरिएजस्तो देखिए पनि फेरिएको छैन निरंकुश पितृसत्तात्मक सोच । यो जब्बरे सोच र प्रवृत्तिमा बद्लाव आएको भए महिलामाथिका हिंसाका घटना कम हुनुपर्ने हो । तर, उक्लेको उक्ल्यै छ हिंसाको ग्राफ । नाबालिकादेखि वृद्धासम्म कोही सुरक्षित छैनन् । विद्यालय, कार्यालय, सडक या घर कतै सुरक्षा छैन । महिलाका पीडादायी भोगाइ दोहोरिइरहेका छन् । मेरो विगत भोगाइ आज कलिला नानीहरूले बेहोर्दै छन् । महिला शरीरमाथिको दोहन र अस्तित्वहीनताको कथा लामो छ । इतिहास साक्षी छ, कसरी महिलाको अस्तित्व पुरुष अथवा लोग्नेको अस्तित्वसँग जोडिएको थियो । उही अवस्था आज पनि निरन्तर छ ।

लोग्ने छैनन् त उनीहरूको अस्तित्व छैन । सती जलाइनु उनीहरूको अस्तित्वहीनताको एक जिउँदो उदाहरण थियो । छाडियो पोल्न सती तर अझ पोलिँदै छन् विभिन्न खाले पोलाइ । छाउगोठभित्र निस्सासिँदै सास छोड्नुको पोलाइ, छोरा जन्माउन नसक्दा आधा दर्जनभन्दा बढी छोरी भ्रूण हत्यासँगैको मन र ज्यानको जलन, रिहानाहरूको दाइजो जलाइ या पूजाहरूको हाडनाता करणी जलाइ । निर्मला पन्तको जलाइको त सीमा छैन । मृत्युपश्चात् पनि न्यायका लागि गुन्जिरहेको छ उनको आवाज । लामो छ जलाई शृंखला । र, साथमा थपिएको छ सडकदेखि घरका सुरक्षितझैँ लाग्ने कोठा चोटाहरूमा दिनदिनै बाक्लिँदै गइरहेको महिलामाथिको हिंसा । महिलामाथि भइरहेका बग्रेल्ती हिंसाका घटनामाझ अग्रगामी सोच र परिवर्तनको ढोल पिट्न मस्त समाज कतै घिस्रिरहेको त छैन सतीयुगतिर ? प्रकाशित : पुस २६, २०७६ ११:०८

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

उल्टो समयमा नाङ्गेली चिन्तन

कुमारी लामा

नाङ्गेली, एक दलित महिला जसले आफूहरूमाथिको मुलाक्करम (ब्रेस्ट ट्याक्स) को विरोधमा एक डरलाग्दो प्रतिरोध गरेकी थिइन्  । धेरै सुदूर समय हैन  ।

नाङ्गेली, एक दलित महिला जसले आफूहरूमाथिको मुलाक्करम (ब्रेस्ट ट्याक्स) को विरोधमा एक डरलाग्दो प्रतिरोध गरेकी थिइन् । धेरै सुदूर समय हैन । उन्नाइसौँ शताब्दीको सुरुआती एक यस्तो बर्बर समय थियो त्यो जब दलित महिलाहरूले आफ्नो छाती छोपेबापत पनि राज्यलाई कर बुझाउनुपर्थ्यो भारतमा ।

एकदमै मन्द भएको छ सहरिया गति । टेकु, त्रिपुरेश्वर, सुन्धारालगायतका चोकहरू दिक्दारीपूर्ण आँखा फ्याँकिरहेछन् वरपर । चलायमान सहर मोटरहरूको घ्यारघ्यारमा केवल गाह्रो घिस्राइ प्रयत्नमा छ । साउनको एक बाफिलो साँझ एकाएक सुस्त र शुष्क भएको छ सहरिया रफ्तार । र म एक यायावर उही भीडमा कतै अल्झिँदै सोचिरहेछु– सर्त्यो । सर्त्यो, फ्रेन्च चिन्तक जो सहरबारे मनन गर्छन्, लेख्छन् । उनी गति र बहावलाई जीवनसँग जोडिदिन्छन् । तर यहाँ चलायमान जीवनहरू टोलाइरहेछन् जाममा । सुस्केरा फुस्काइरहेछन् अत्यासिलो गतिहीन समयमा । दिमाग चेम्बरभरि भरिरहेछन् आफ्नै यायावरी सपना, बस् ।


जीवन उल्टिएको छ, ‘मैदारो’का उल्टा पेन्टिङहरूजस्तै । भुपिनका नदिन क्या बिल्ला गर्छन् समाज र समयलाई जो उल्टो हिँडिरहेछ । शरीरहरू उस्तै छन्, एकै समाजमा बस्छन् तर पनि मनले टाढा छन् मानिसहरू । छूत र अछूत भन्दै समाज कोरिदिन्छ निकै लामो विभाजन रेखा । के यस्ता छेकथुन र सीमारेखाहरूले मान्छेको मनलाई थुन्न सक्छ ? भुपिनले त नदिन र कलालाई एकै मन पारिदिए । छेक्न सकेको छैन उनीहरूजस्ता धेरै–धेरै मन तर पनि समाज छेकिराख्ने दम्भ ओकलिबस्छ । उर्दी जारी गर्छ जात, धर्म र संस्कृतिको नाममा । मान्छे मान्छेबीच बार लाउनु उल्टो हिँड्नु हैन ? उल्टो गतिले कतै पुगिन्छ के ? प्रश्न मेरो पनि मनभरि उम्लिएको छ जसरी उर्लिएथ्यो होला आफ्नै स्तन काट्ने निर्णय लिनुअघि नाङ्गेलीको मनभरि । अनि धेरै साहस बटुलेर काटेकी थिइन् होला उनले आफ्नो स्तन र पातमा राखी अघि सारिदिएकी थिइन् विरोधको लप्लपाउँदो ज्वाला ।


नाङ्गेली, ट्राभानकोर (आजको केरला) की एक दलित महिला जसले आफूहरूमाथिको मुलाक्करम (ब्रेस्ट ट्याक्स) को विरोधमा अत्याचारी शासकहरूका विरुद्ध एक डरलाग्दो प्रतिरोध गरेकी थिइन् । धेरै सुदूर समय हैन । उन्नाइसौँ शताब्दीको सुरुआती एक यस्तो बर्बर समय थियो त्यो जब दलित महिलाहरूले आफ्नो छाती छोपेबापत पनि राज्यलाई कर बुझाउनुपर्थ्यो भारतमा । क्या अमानवीय समय । दलित शरीरमाथिको धोर दोहन ।


उनीहरूको शरीर मान्छेको शरीर नभई कुनै वस्तुजस्तो । उच्च जात र शक्तिशालीहरूको नियम सबै उनीहरूकै शरीरमाथि ।
नाङ्गेलीले आफ्नो अस्तित्वको वकालत गरिन् त्यसै समय । अन्यायको विरोध गर्दै आफ्नै शरीरको अंग छिनाउन पछि परिनन् । उनी केही क्षणमै मरिन् तर उनको विरोधले मुलाक्करम हटाउन बाध्य भए सामन्ती शासकहरू । क्या विसङ्गतिपूर्ण समय । एक सबाल्टर्नले आफ्नो अस्तित्वको आवाज बुलन्द पार्न ज्यानै दिनुपर्ने । नत्र उनीहरूको आवाज कसले सुन्नु । लामो समयदेखि बिलाइरहेथ्यो नाङ्गेलीजस्ता धेरैको आवाज इतिहासको गर्तमा । तर एक सत्य उजागर भएको छ आज, उनीहरू पक्का साहसिला थिए । उही हिम्मत भरिएको थियो नाङ्गेलीमा नत्र कसरी छिनाउनु आफ्नै स्तन ? सीमा हुन्छ नि अत्याचारको पनि । तल्लो जात । उफ् ! एक खेलाँची हो र जीवन ?


निभा शाह उल्टो समयको विरोधमा छिन् निरन्तर । भर्खरै लेखेकी थिइन् ‘काली पातरको शरीर दोहनको कथा ।’ उनले बोकी हिँडेको बाँझो गर्भाशयको व्यथा । बीस वर्ष नपुग्दै कुनै शरीर बूढो हुन्छ ? तर हुने रैछ मुखैमा कानुन कायदा बोकी हिँड्नेहरूका लागि । काली पातर उन्नाइसमै बूढी भईन् किनभने केही वर्ष निरन्तर उनको शरीर भोग गर्नेलाई अब त्यस शरीरप्रतिको मोह हरायो । शरीर दोहनको पराकाष्ठा त्यतिखेर प्रस्ट हुन्छ जब हामीले थाहा पाउँछौं या उनी आफैंलाई पनि भेउ हुन्छ– उनको गर्भाशय त बाँझो पारिदिसकेछ ।
उनले धेरै समय त थाहै पनि पाइनन् आफ्नै बाँझोपनको सत्य । छ त समय सुल्टो ? सुल्टो समयमा त छेकथुन, गुमराह केही नहुनुपर्ने । तर उल्टो बगेको समयमा धेरै कुरा लुकाइन्छ, किन कि थाहा पाउनुसँग जोडिन्छ चेतना । चेतना साथै हिँड्छ प्रतिरोध । र समाज कदापि चाहँदैन त्यो गन्जागोल । त्यसैले काली पातरहरूका शरीरका लागि यही समाजले कोरिदिएको थियो एउटा रेखा र खोलिदिएथ्यो दोहनको मार्ग ।


आज पनि निरन्तर नै त छ महिला शरीरमाथिको शोषण । केवल तरिकाहरू फेरिएका हुन् । नफेरिएको भन्नु फेरि पनि महिला शरीरमाथिको उत्पीडन मात्र । आज शक्तिशाली सामन्तीहरूको महलबाट सरेको छ महिला उत्पीडन केन्द्र धेरै घरहरूमा । त्यस्तै एउटा अमूक घरमा बिलाएको थियो कलिलो जीवन निर्मलाको । सुनील सिग्देलका लागि उनी ‘माई गडेस लस द ब्याटल’ बने । चर्चा भयो व्यापक । अभि सुवेदीका लागि पनि उस्तै विम्ब भइन्, मैनबत्ती लिएकी उनकी आमा र उनले छातीमा च्यापेकी निर्मलाको तस्बिर । त्यसले पनि भव्य चहलपहल ल्यायो बौद्धिक वृत्तमा ।

हुनुपर्ने थियो छिनोफानो तर उनी केवल एक विम्ब भएर रहिन् चित्र, कथा, लेख र कविताहरूमा । कहाँ गए ती पीडकहरू ? खोइ देश ? खोइ कानुन ? कता छ सरकार ? अनि के समय सुल्टै छ भन्नु भ्रम होइन ?


एउटी महिला बहुलाई घोषण गरिन्छे र केही दिनभित्रै भित्र्याइन्छ उसको सट्टामा अर्की महिला । महिलाहरू कति सजिलै ‘सब्स्टिच्युट’ हुन्छन् मानौ कि उनीहरू वस्तु हुन् जो बजारमा सहजै उपलब्ध छन् । मात्र इच्छा हुनुपर्‍यो सम्बन्धितको तब पाइहालिने साट्न, फेर्न, फाल्न या थन्क्याइदिन चिसो छिँडीको अँध्यारो कोठातिर । जसरी बहुलाई करार भएकी ती महिला आफूले भोगचलन गरेको घरको ठूला कोठाहरू, कौसी, बार्दली, भान्सा सबैतिरबाट बाहेक भई थन्किइन् छिँडीको एउटा कोठामा । घटना भएको हो छेउछाउ, आफन्तमै । उनले नपाउने भइन् राख्न आफैंले हुर्काउँदै गरेको कलकलाउँदो छोरा किनकि उनको दिमागी हालत ठीक नभएको मान्छ परिवार ।


घरपरिवार सबै धानेर बसेकै हो उनले दशकौं त्यस घरमा । तर बिस्तारै लोग्नेको मन फेरिएसँगै उनको मन पनि थिर हुन छाडेको थियो । शंका उपशंकाहरू बेस्सरी खेल्न थालेका हुन् उसको मनमा । लोग्ने ढिला घर आउन थालेपछि उनको दिमाग झन् बढी बिथोलिन थाल्यो । तर अस्पताल गइनन् या लगिएन । छोप्ने बेथा, लागुसागु, अनेक अनेक भनिए या मानिए । धामी झाँक्री फुकफाक भए तर जानुपर्ने ठाउँ गइएन । लानुपर्ने ठाउँ लगिएन उनलाई । समय अघि बढ्नुको साटो उल्टोतिर बग्यो उनको जीवनमा । अन्ततः उनी दिमाग ठीक नभएकी ठहरिईन् । र, भईन् लोग्नेका लागि खतरनाक । उनै हुन् ती महिला जसले त्यस परिवारलाई माया मात्रै गरिन्, लोग्नेको लामो जीवनको लागि तीजका व्रतहरू बसिन् । उनै एकाएक खतरनाक ठहरिइन् लोग्नेका लागि आज । आफ्नै छोराका लागि पनि । क्या विसंगति ! कत्रो मजाक गरिदिन्छ परिवार अर्काको जीवनमाथि ।

समाज यसरी नै ठट्टा गरिबस्छ महिलाको अस्तित्वमाथि । ऊ बहुलाई बनाइन्छे, ऊ खतरनाक मानिन्छे, ऊ डरलाग्दो करार हुन्छे अनि बाहेक हुन्छे परिवारभित्रैबाट । ज्यानकै जोखिम भएको हल्ला चुटेपछि सजिलो हुने नै भयो लोग्नेलाई उनीबाट तर्किन, पन्छिन, बेवास्ता गर्न, नबोल्न, नहेर्ने, अनि घृणा गर्न पनि । घृणा यसकारण पनि कि उनको जीवन गुलजार पारिदने अर्को मान्छे अघिदेखि नै तयार बनाइसकेका थिए उनले । परिवारकै सहमतिमा तुरुन्तै भित्र्याइहाले नयाँ मान्छे त्यस घरमा । उसले देख्दादेख्दै नयाँ मान्छेको स्वागत भयो, उनकै कोठामा, उनकै खाटमा... । उनी केवल एक ‘सब्स्टिच्युट’ भएर रहिन् । सुल्टो छ त समय ?


पितृसत्तात्मक समजले गर्ने महिलाको बहिष्करणको फेहरिस्त लामो छ । इतिहास साक्षी छ महिलाको अस्तित्व कसरी नामेट पारिए भन्नेबारे । आफ्नो अस्तित्वका लागि बोल्ने महिलाहरू खतरनाक हुन् परिवारका लागि, समाजका लागि । ती महिलाहरू झन् बढी निसाना बन्छन् जो विद्रोही छन्, जो फरकमत राख्छन् या जो प्रश्न गर्छन् । विश्वभरि नै महिलामाथि लामो समय षड्यन्त्र भयो जो आज पर्यान्त कायम छ । अत्यन्त समृद्ध र अग्रगामी मानिने युरोपियन सभ्यताको इतिहास नियाल्दा प्रतिरोधी महिलाहरू कसरी दबाइए प्रस्ट हुन्छ । समाजका विसंगतिविरुद्ध आवाज उठाउने महिलाहरू अठारौँ शताब्दीतिर ‘सिक’ या ‘बिमार’ मानिन्थे । अर्थात् उनीहरूको आवाज एक अस्वस्थ महिलाको क्यारक्यार मानिन्थ्यो । ज्यान र मन ठीक नभएका मानिएका महिलाको कुरा कसले सुन्ने त्यसबखत ?


आफ्नो अस्तित्वको वकालत गर्ने महिलाहरू उन्नाइसौँ शताब्दीमा ठाडै ‘पागल’ मानिन थालियो । पितृसत्तात्मक मानसिकताले ओतप्रोत समाज जो महिलालाई आफ्नो अनुकुल कज्याउनमा मस्त थियो तब किन उसको अस्तित्वको गनगन सुन्न मानोस् ? सबैभन्दा सजिलो त बोल्नेलाई बहुलाई भनिदयो कुरा सकिगो । आखिर त्यही त भइरह्यो महिलामाथि । हाम्रो समाज भने आज पनि दुई शताब्दीअघिको वाउटडेटेड युरोपियन समाजको धङधङी बोकी बसेको छ । आफ्नो हक अधिकार र पहिचानको कुरा उप्काउने महिलाहरू पिनास बनिदिन्छ आज पनि हाम्रो समाजका लागि । नाकै झारिदिन सक्ने पिनास किन बोकिबस्नु ? साह्रै सजिलो कुरा भनेको दिमाग ठीक छैन भनिदियो, हल्ला फैल्याइदियो टन्टै साफ । न परिवारलाई कसैले प्रश्न गर्छ न पीडक लोग्नेलाई । बाटो खुला त्यसपछि जे–जे गर्न पनि ।


माथि उल्लिखित महिला नमीठो पिनासे टाउको दुखाइ भएका थिए लोग्नेका लागि । किनकि उनी भविष्यको अर्को योजनामा तमतयार भइसकेका थिए । अन्ततः उही सजिलो उपाय अपनाइयो । उनको पागलपनको हल्ला पिटियो । आज उनी आफ्नैहरूबाट बाहेक छिन् । त्यही घरमा भएर पनि उनी अदृश्य छिन् । उनको अस्तित्व एक धूमिल थोप्ला हो, मात्र छाया हो जो अदृश्यझैं छ । उनको आफ्नो भन्नु निगाहस्वरूप त्यस परिवारबाट पाएको एउटा कोठा छ । र थन्किएको छ उनको अस्तित्व उही चार पर्खालभित्र, पूरै बेखबरीका साथ, बेवास्तापूर्वक । क्या ठट्टा हगि कसैको जीवनको ? यस निस्सासिँदो अवस्थामा कसैको दिमाग के सद्दे रहन सक्छ ? समय सुल्टो कहाँ छ त ?


धेरै जीवन अड्किएको छ सुमधुर बन्न नसकेका सम्बन्धहरूमा आजकल । यो सहरी जाम, गाडीको ट्या टु, घ्यारघ्यारजस्तै छ आजकल हामीले उमारेका, आत्मसात् गरेका कतिपय प्रिय समय । मानौं कि जीवन छैन त्यहाँ र केवल बाँच्नुको एक बहाना जिउँदो छ । जीवन त बग्छ । तर यहाँ सबै प्राणी चुपचाप छन्, रोकिएका छन्, अल्झिएका छन्, अड्किएका छन् । सहरको जाममा पनि र सम्बन्धहरूमा पनि उस्तै विचलन छ, अनिश्चितता छ । हिँडाइ या बहावसँग कुनै ठाउँले अर्थ पाउँछ भन्छन् सर्त्यो । बहाव छैन त जीवन छैन पनि भन्छन् उनी । यार सर्त्यो यत्रो ठट्टा नठोकन । के म मुर्दा हुँ । ठाडै छु त । कुरिबसेको छु जाम खुल्ने आसमा । तिम्रो ‘वाक’ र ‘मुभ’ ले सधैँ काम गर्दैन क्या । यो जाम नखुले फेरि अर्को नाङ््गेली जन्मन्छे र खोल्छे बन्द भएको जीवनको बहाव । के तिमी तयार छौ अर्की नाङ्गेलीलाई झेल्न ?

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७६ ११:४५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×