मिडलक्लास मेनिया- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मिडलक्लास मेनिया

शिक्षा रिसाल

कहिलेकाहीँ सोच्छु । होइन, दिनको एकपटक त सोच्छु— म संसारको सबैभन्दा धनी भएँ भने के गर्छु होला ?
विपरीतार्थी अर्को मनले उत्तिखेरै बूढी औंलो जमिनतिर तेर्स्याउँदै घुयँत्रो हान्छ, ‘देख्, देख् । सपना देखेको पैसा लाग्दैन । पैसा लाग्ने भए तँ संसारकै सबैभन्दा गरिब भइसक्थिस् ।’

अनि सोच्छु— साँच्चै, म संसारकै गरिब भएँ भने के हुन्छ होला ?
त्यत्तिकैमा अर्को मनले बूढीऔंलो आकाशतिर फर्काउँदै भन्छ, ‘होऽऽ योचाहिँ सम्भव छ । किप इट अप ।’
एक दिन आफ्नो वास्तविक औकातबारे सोचें । म धेरैथरी रहिछु । म त मान्छे प्रजातिको छेपारो रहेछु— मनको रङ फेरिरहने ।
हुन त रङहरू फेरिइरहनुपर्छ । र, त जिन्दगी इन्द्रेणीजस्तो हुन्छ । नत्र त जीवन रङहरूको भीमकाय थुप्रो मात्रै बनिदिन्छ ।
सोसल मिडियाका लागि म ‘अपर मिडल क्लास’ रहेछु । किनकि देश–विदेश टहलिँदा म रे–ब्यानको चस्मा लगाएर गमक्क फुल्छु ।
कहिलेकाहीँ देखभेट हुने साथीका लागि पनि त्यही वर्गकी हुँ । किनकि म रेस्टुराँमा कार्डबाट पैसा तिर्छु ।
करोडपति/अर्बपतिले मलाई बाल दिँदैनन् तर आक्कल–झुक्कल सम्झिए भने तिनका लागि म लोअर क्लास गरिब हुँ । उनीहरूले गाडीको सिसाबाट बाहिर हेर्दा म हरेक पटकजसो लोकल गाडी कुरिरहेकी हुन्छु ।
र, मिल्ने साथीहरूका लागि म उही सदाबहार मिडल क्लास हुँ ।
यसो गहिरिएर सोच्दा लाग्छ— मध्यमवर्गीय जिन्दगी साँचिक्कै दयनीय हुन्छ । धनी र गरिबको बीचमा स्यान्डविच बनेर चेपिएको वर्ग । यिनीहरू (मतलब हामीहरू) न कहिल्यै धनी हुन सक्छन् न कहिल्यै गरिब ।
कहिलेकाहीँ चिठ्ठा–सिठ्ठा परेर धनी हुने–हुने पारा त ल्याउँछन् तर दुई दिनमै पैसा सकेर ब्याक टु मध्यमवर्गीय जिन्दगी । कहिलेकाहीँ जुवामा हारेर गरिब होलान्–होलान्जस्तो पारा पनि ल्याउँछन् तर ऋण लिएर जसोतसो ग्रह कटाउँछन् र ब्याक टु मध्यमवर्गीय जिन्दगी । पेन्डुलम के घुम्छ र त्यति– जति मध्यमवर्गीयहरू घुम्छन् । खोलाले वर्षातमा बगाउने काठको मुढोजस्तै हुन्छन् मध्यमवर्गीयहरू । कहिले हुत्तिएर यो किनारामा, कहिले अर्को किनारामा ।
म पनि त्यतिबेला गाउँ (भैंसेपाटी) को हुनेखाने परिवारमा जन्मिएकी हुँ । जग्गा–जमिनवाला परिवार । फेरि जग्गा–जमिनमा दाजुभाइहरूको लफडावाला त्यही घिसिपिटी र पट्यारलाग्दो कहानी । हाम्रो हजुरवाले जिउनी पाउनुभएन रे ! तर, पनि ‘हजुर, घर बनाउने जग्गा छैन’ भन्दै रुन आउनेलाई ‘ल यहाँ घर बनाऊ न त’ भन्दै जग्गा देखाइदिने । घर बनाउन पनि सघाइदिने । ती ‘विचराहरू’ ले अहिले व्यवसाय र दलाली गरेर फिक्स्ड डिपोजिटमा कति पैसा राखिसके होलान् ! तर, हाम्रा प्रिय हजुरबाले हाम्रो जीवन नै सदाको लागि मध्यमवर्गीयमा फिक्स्ड बनाइदिए ।
समय चल्दै गयो । हामी अलि–अलि जमिनदारीबाट ठीकठाकको जमिनदारीमा, ठीकठाकको बाट उच्च मध्यमवर्गीयमा र त्यसबाट खस्किँदै मध्यमवर्गीय बन्न पुग्यौं ।
घर बनाउनुपर्‍यो— ल, यो जग्गा बेच्ने !
घरमा कसैको बिहे गर्नुपर्‍यो— ल है, त्यो
जग्गा बेच्ने !
छोराछोरी पढाउनुपर्‍यो— ल, त्यो जग्गा बेचिहालौं !
हाम्रो वरपर दाजुभाइ खलकले पनि त्यही गरेका हुन् । पुर्खाहरूले जोडेको त्यही देखावटी सम्पत्तिमा ऐस गरे । २० लाखले २० महिना मोज गरे । बिहे, पास्नी, व्रतबन्ध, भोज गरे । अनि सधैं मध्यमवर्गीय जिन्दगीमा अडिए । तर, फेसबुकमा उनीहरूको चटक हेर्दा कति हाँसो उठ्छ, बयान गर्न सक्दिनँ ।
मेरी हजुरआमा कहिलेकाहीँ भन्नुहुन्छ, ‘बाउबाजेको सम्पत्ति बेचेर गाडी चढ्या हुन् यिनीहरू । आफैं पैसा कमाएर चढून् नि !’
म उहाँलाई भन्दिन्छु, ‘अँ अँ, यो हाम्रो घर त आफैं कमाएको पैसाले बनाको होला नि, होइन ?’ उहाँ बम्किनुहुन्छ ।
मेरो र मेरोजस्ता परिवारका लागि व्यवसाय गर्न हुन्न, घाटा लाग्छ । व्यवसायमा घाटाबाहेक केही छैन । लोकसेवा, सरकारी जागिर, पेनसन पकाउनुपर्छ वा प्राइभेटमा टन्न पैसा आउने जागिर खानुपर्छ । त्यही कमाइले गाडी चढ्नुपर्छ । यही हो
सफलताको मानक ।
हामी मध्यमवर्गीयको घरमा छोरा र छोरीबीच पनि ठूलै भेदभाव हुन्छ । छोराले पाउने बाउको सम्पत्तिमा छोरीको एकरत्ति हक लाग्दैन । दुनियाँले ‘मध्यमवर्गीय केटीलाई सजिलो छ’ सोच्लान् तर सबैभन्दा भविष्य धरापमा उनीहरूकै छ । अंशबारे संविधानमा लेखिए पनि व्यवहारमा बराबर गरिँदैन । हाम्रोजस्तो परिवारमा संविधान पढेर बस्न फुर्सद कसलाई ? पीआर र ग्रिनकार्ड खोजी बस्ने हो । अनि ‘मलाई अंश चाहिन्छ’ भन्दा उत्तर आउँछ, ‘तैँले त बिहे गरेर आफ्नो घरको सम्पत्तिमा राज गर्ने हो ।’
त्यसैले, ८० प्रतिशत (सर्वेक्षण गरिएको होइन । यस्तो काम गर्न मध्यमवर्गीयलाई फुर्सद हुन्न) मध्यमवर्गीय महिलाले सामाजिक सुरक्षा (कोष होइन) का लागि जागिर र राम्रो सम्पत्ति भएको केटा
खोज्ने रहेछन् ।
यो मिडल क्लासभित्र पनि अनेक क्लास छन्—
– गाडी चढ्ने मिडल क्लास ।
– बाइक/स्कुटर चढ्ने मिडल क्लास ।
– साइकल चढ्ने मिडल क्लास । (नोट : अचेल साइकल चढ्ने हाई–क्लास पनि हुन्छन् ।)
– सार्वजनिक गाडी चढ्ने मिडल क्लास ।

मजस्ता लोकल बसमा धक्का खाने क्लासको संख्या धेरै छ । हामीभन्दा माथिका वर्गको संख्या पनि कम छैन, जसले ठूला र महँगा गाडी चढ्छन्, छोराछोरीलाई अमेरिका/अस्ट्रेलिया पठाउँछन् । विदेशमा केएफसी र म्याकडोनल्ड्सको अगाडि टुक्रुक्क उभिएर फोटो खिचाउँछन् । घुम्न युरोप जान्छन् ।
अलि अस्ति दसैंताक इन्डोनेसियाको बाली घुमघाम सकेर मलेसियाबाट फर्किंदा प्लेनमा एक नेपाली परिवार मसँगैको सिटमा पर्‍यो । एक नानी थिई, १० वर्षकी । सोधें, ‘नानु, कता घुमेर आएको ?’
उसले अंग्रेजी लवजमा बोली, ‘अमम्ऽऽ अस्ट्रेलिया ।’
ओहो ! म १० वर्ष हुँदा थानकोट कटेर जान पाए पनि रातभरि निद्रा लाग्दैनथ्यो । फेरि सोधेँ, ‘कहाँ–कहाँ घुमेको नि अस्ट्रेलियामा ?’
‘सिड्नी, ब्रिजबेन, पर्थ... !’
उसको भाइ थियो, ५ वर्षको । अलि धेरै चकचक गरिरहेको थियो । मेरो सिटमा आएर सोध्यो, ‘तिमीलाई पनि नेपाली बोल्न आउँछ ?’
मलाई विदेशी सोचेछ उसले । उनीहरूका बाबा भन्दै थिए, ‘धेरै नचल है नत्र २०२० मा युरोप टुर क्यान्सिल हुन्छ फेरि । बाबा र मामु मात्रै जान्छौं ।’
धन्न उनले नेपालीमै भने । कुरा सुनेर प्लेनको झ्यालबाहिर हेरेँ मैले मनमनै मुसुमुुसु हाँस्दै भने ओके ।
बोलीचाली र सो–अफ देख्दा उनीहरू उच्च वर्गका लाग्थे । नत्र त मिडल क्लासको अब्रोड भ्याकेसन भन्या त्यही बैंकक हो अनि समुद्रीय ‘बिच’ भएको पाताया । त्यहाँसम्म त बल्ल–बल्ल, जसो–तसो, कनी–कनी एक वर्षअघिदेखि बचत गर्दै ‘अफोर्ड’
भने गर्छन् ।
अनि मजस्तै कोही छ भने त चटकै बेग्लै हुन्छ । त्यही एउटा फोटोलाई जिन्दगीभर प्रयोग गर्दै मानिसलाई जलाउन कम्ता मजा आउँदैन । अझ त्यहीमाथि ‘सोलो ट्राभलर’, ‘एकल यात्री’, ‘माह लाइफ माह च्वाइस’ भन्दै सामाजिक सञ्जालमा ह्यासट्याग झुन्डाउन आजकल मैले दिमागमा विशेष अलार्म राखेकी छु ।
त्यतिले मात्र पुग्दैन । घरेलु उडान चढ्न पाए पनि बोर्डिङ पासको फोटो नहाली खाएकै पच्दैन हामीलाई । उता जहाजका कर्मचारीहरू ‘छिटो आउनू’ भनिरहेका हुन्छन्, यता सेल्फी खिच्नेको लाइन हुन्छ । उता जहाज उड्न लागिसक्यो, यता सेल्फीको भीड । जहाजभित्र बसिसकेपछि पनि सेल्फी सकिएको हुँदैन । जहाज परिचारिकाले चकलेट लिएर आइन् भने एकै जनाले चकलेट सोहोरेर सक्छ । कोही–कोहीलाई देखेर त लाग्छ— पक्कै यिनीहरूको किराना पसल हुनुपर्छ, बेच्नका लागि लाँदै छन् । जहाजबाट निस्केपछि फेरि एकपटक सेल्फी लिनैपर्‍यो । ढोकामा । बादलसँग । खाना खाइरहेको । ल्यान्ड गर्दै गर्दा । टेक–अफ गर्दै गर्दा । अझ लामो दूरीको प्लेनमा दिने ब्ल्यांकेटको त कुरै नगरौँ । ‘कति न्यानो हुन्छ है’ भन्दै ब्यागमा कोची–कोची ल्याउँछन् । (नोटः मैले त्योचाहिँ गरेकी छैन । ब्ल्यांकेट दिने प्लेन चढेकै छैन क्यार !)
तर, यो त नेपालका उच्च मध्यमवर्गीय भनिने मानिसहरूको सामाजिक सञ्जालमा पनि छ्यापछ्याप्ती देखिन्छ । बिजनेस क्लासमा बसेर सेल्फी । बोर्डिङ पासको सेल्फी । केही महिनाअगाडि मात्रै हो, एक जना नेपाली मालिन्दो एयरलाइन्समा हतारहतार बिजनेस क्लासमा गएर बसे र सेल्फी खिचे । एयरहोस्टेस उनको बोर्डिङ पास देखाउँदै ‘यो सिट तपाईंको होइन’ भन्दै थिइन् । यात्रीले मुसुमुस हाँस्दै भने, ‘जस्ट फर सेल्फी ।’ रियल पासवाला विदेशी कुरिरहेका थिए ।
प्लेनमा दौडेर पहिल्यै बिजनेस क्लासको सिटमा बसी सेल्फी लिनेको कमी छैन । एक छिनपछि ठस्ठस्ती कन्दै उठेर इकोनोमीमै बस्छन् । यो नयाँ ट्रेन्ड हो ।
प्रकृतिले ठगेकी, लक्ष्मीले नपत्याएकी, कुवेरले बास नगरेका मध्यमवर्गीय मानिसलाई रिस पनि धेरै उठ्छ । विशेषगरी धनी मान्छेहरूसँग । मलाई पनि कोही धनी मानिस देख्यो कि रिस उठ्छ । औडाहा छुट्छ । चिटचिट पसिना आउँछ ।
मलाई कहिलेकाहीँ लाग्छ— धनी मान्छेहरू के–के सोच्दा हुन् ?
एकपटक अन्तर्वार्तामा एक बैंकरले भनेकी थिइन्, ‘मलाई दिक्क लाग्यो भने त सपिङ जान्छु । कहिले सिंगापुर जान्छु, सलोन जान्छु, फ्रेस फिल हुन्छ ।’
त्यतिबेला मलाई अफिसले तलब नहालिदिएको दुई महिना भएको थियो ।
सोच आउँछ—
उनीहरू धनी, मचाहिँ नधनी । आखिर किन ?
उनीहरू सम्पन्न, मचाहिँ नसम्पन्न ।
आखिर किन ?
यस्तोमा रिस किन नउठोस् ? उनीहरूसँग सबथोक हुन्छ, जो मसँग छैन ।
यदि तपाईं मध्यमवर्गीय हुनुहुन्छ भने कल्पना गर्नुस् । एक रुपैयाँ पनि नहुँदा र बैंकको खातामा ५ लाख हुँदाको मानसिक अवस्था !
बैंकको खातामा टन्न पैसा हुँदा लाग्छ— यो संसार कति राम्रो छ । मानिसहरू कति राम्रा छन् । जिन्दगी कति सुन्दर छ । लाइफ इज ब्युटिफुल । चराचुरुंगीहरू कति राम्रा छन् । अफिसका साथीहरू कति मिजासिला छन् । मन जतिबेला पनि फुरुंग । आकाशमा
तैरिरहेको जस्तो आनन्द । कस्तो मीठो उपहार यो जीवन । आहा !
जब बैंकको खातामा २ हजार हुन्छ, तब जिन्दगीमा अँध्यारोबाहेक केही देखिँदैन । खाना पनि रुच्दैन । कोही बोलेको सुन्यो कि झनक्क रिस उठ्छ ।
यी र यस्तै कारणले हो, मध्यमवर्गीय मानिसहरू चिडचिडा हुन्छन् ।
अफिसमा तलब ढिलो आयो, टेन्सन । छोराछोरीको स्कुल फी आयो, टेन्सन । घरबेटीले भाडा माग्यो, टेन्सन । यता खर्च गर्‍यो, उता नपुग्ने । खर्च पनि सुन तौलिएजसरी गर्नुपर्ने । यताको कपडा झिकेर अर्कोतिर टाल्यो, यता ह्वांगै ।
त्यसमाथि यही मध्यमवर्गीय मानिसलाई नै अनेकथरी रोग लाग्छ । तिनै सुगर, प्रेसर, थाइराइड आदि । औषधि उपचार गरिरहनुपर्ने । महिनाभरि हाकिमको थुतुनो सहँदै कमाएको पैसा पनि
उपचारमै सकिने ।
मिडल क्लास मान्छेको अर्को समस्या— विदेश त जाने तर कुनै संस्थाले पो लगिहाल्छ कि ? टिकट र होटल त भयो, गएको भत्ता पनि दिइहाल्छ कि ? क्रुज डिनर गराई पो हाल्छ कि ? क्रुज डिनर !
म १० वर्षदेखि पत्रकारिता क्षेत्रमा छु । यसबीच एकपटक कुनै कम्पनीले लगेर सिंगापुरसम्म गएकी छु । अस्ति भर्खर बाली गएर भए–नभएको पैसा सकाएर आएँ । म पनि के कम ! मौका यही थियो, भएभरका आरिसेलाई जलाउने । हुरुरु इन्स्टाग्राम र ट्विटर भरिने गरी फोटो पोस्ट गरें ।
हरेकजसोले सोधे, ‘कसले लगेको ? केही सेमिनार थियो ? टिकट र होटल मात्र मिलाइदिएको कि बाँकी सबै पनि ?’
मध्यमवर्गीय मानिस विदेश घुम्न गयो भने पनि स्पोन्सर कोही अरू नै हुनुपर्छ । दसैंको बेलामा नातेदारले सोधपुछ गर्दा घरमा भनेछन्, ‘अफिसले लग्या हो ।’
(नोट ः मेरो घरमा यो लेख कसैले पढ्दैन ।)
संघर्षरत नेपाली पत्रकारको त्यति हैसियत हुँदैन कि कमाएर एकैचोटि ३–३ वटा देश घुमून् । फर्केपछि सबैले सोधे, ‘कति जनाको समूह थियो ? रमाइलो भयो ? भत्ता पनि दिए ?’
मध्यमवर्गीयहरूका समस्याको लिस्ट बनाउने हो भने त्यसले पृथ्वीको दुई फन्को मार्छ ।

ट्याक्सी
गाडी कोचाकोच छ । गाडीभित्र मान्छे हुन् कि भेडाबाख्रा– पत्तो पाइँदैन । उभिन पनि सकिँदैन । ट्याक्सी पो चढौं कि क्या हो !
आधी घण्टासम्म घोत्लेर सोच्यो— ट्याक्सीमा जाने निर्णय हुन्छ । त्यसपछि फेरि अर्को संघर्ष सुरु हुन्छ— ट्याक्सीवालासँग बार्गेनिङ ।
‘दाइ, मिटरमा जाम् न !’
यो हरेकजसो मध्यमवर्गीय मानिसहरूको प्रिय वाक्य हो । ‘मिटरमा जान्नँ’ भन्ने र पैसा अलि बढी भन्ने ट्याक्सीवालालाई मनमनै सात पुस्तासम्मको गाली दिने वर्ग यही हो । खुरुक्क मिटरमा जाने ट्याक्सीवालाहरू त फेरि देउतै हुन् । ‘घर कहाँ हो ?’ देखि लिएर कुनथरी, कुन गोत्रसम्म पुग्छ कुरो । मध्यमवर्गीयको कुरै बेग्लै छ । ट्याक्सीले अन्तिममा ‘अलिकति थप्दिनू’ भन्ला भन्ने डर यात्राभरि भइरहन्छ ।

लुगा
लुगा किन्नुपर्‍यो । कहाँ जाने ? सिभिल मल, लाबिम मल, सिटी सेन्टर । मल गयो, एउटा लुगाको मूल्यमा बाहिरतिर ३–४ वटा आउँछन् । अनि कहाँ फेसनसँग चल्न सक्नु । बच्चाबच्चीलाई लुगा किन्दिनुपर्‍यो भने अर्कै छ किस्सा । लामो र ठूलो लुगा किन्दिने अनि कारण देखाउने— बढ्ने बच्चालाई ठीकै हुन्छ । २–३ वर्षसम्म किन्दिने टन्टै साफ । अझ २–३ वर्ष फरकका सन्तान छन् भने एक जोर लुगाको रोटेसन चर्खेपिङझैं चलिरहन्छ । यो वितरण प्रणाली उस्तै परे मिल्ने छिमेकीका सन्तानसम्म पुग्छ ।

मनोरञ्जन
एक दिन रमाइलो गर्छु भन्यो, महिनाभरको बजेट गडबड हुन्छ । क्यूएफएक्समा फिल्म हेर्न जानुअघि थुप्रै पटक सोच्नुपर्छ । फिल्ममात्र हेरेर भएन— पपकर्न, पेय पदार्थ आदि खानैपर्‍यो । बजेटले २ हजार नाघ्छ । अनि त्यही अन्तिम उपाय— शनिबारको दिन बिहानै उठेर सस्तोवाला शो । कि बुधबारको सस्तोवाला टिकट । नाइट शो हेर्ने मन हुँदाहुँदा मर्निङ शोमा खुम्चिन्छौं । बच्चाहरू भिडियो गेम्स, थ्रीडी, भीआर हेर्ने भन्छन् । ओहो, कति महँगो हो ! अनि बच्चालाई फकाई–फुकाई त्यही भृकुटीमण्डपको पिङ खेलायो । बच्चाहरू पनि सुरुसुरुमा त धेरै माग गर्छन् तर बुझ्दै गएपछि ‘क्या मिडल क्लास परिवारमा जन्मिएछ यार’ भन्दै भृकुटीमण्डपमै चित्त बुझाउँछन् ।
विदेश त छँदै छ । देशभित्रै घुम्नेहरूको कहानी पनि कम्ता रोचक छैन । ठाउँ पुग्न पाएको हुन्न, फोटो खिचिहाल्नुपर्छ । अनि उत्तिखेरै अपलोड नगरेर भो त ?
त्यो ठाउँको आनन्द लिने, प्रकृतिको काखमा चुर्लुम्म डुबेर जीवनका आयामहरूबारे घोत्लिने ! अहँ ! तुरुन्त क्यामेरा निकालेको छ, सयौं फोटो खिचेको छ, अपलोड गरेको छ । वास्तवमा मानिसहरू आजभोलि कुनै ठाउँ पुगेर पनि त्यो ठाउँ राम्ररी हेर्दैनन् । कसैलाई क्यामेरा र फोन लग्न नदिने हो भने लेखेर राख्नुस्— घुम्ने मान्छे दुईतिहाइले घट्छन् । तर, होइन— भिजिट नेपाल २०२० प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ ।
अचेल धेरैजसो जग्गा र घर किन्दै–बेच्दै गर्नेहरू रातारात मध्यमवर्गीयबाट उच्च मध्यमवर्गीयमा चढेका देखिन्छन् । न्युली टर्न रिचहरू । यिनीहरूका चटक देखेर दंग पर्छु ।
तरकारी किन्न जानुपर्‍यो— कार निकालेको छ ।
टोलको बैठकमा जानुपर्‍यो— कार निकालेको छ ।
बच्चालाई नजिकै स्कुल पुर्‍याउनु छ— कार झिकेको छ ।
यस्ता टुप्पेहरू जगिङ जाँदा पनि कारै लिएर गए भने अचम्म नमान्नुहोला ।
अनि कनी–कनी अंग्रेजी पनि यिनीहरूलाई नै बोल्नुपर्छ । दूध पनि नछोडेको बच्चालाई ‘बेटा, डन्ट डु दिस’, ‘बेटा, ह्वाट डिड आई टेल यु !’ झन् वरपर कोही छ भने त नेपाली फिटिक्क निस्किन्न ।
झन् मध्यमवर्गीय केटीहरूको त कुरै नगरौं । सबैले पाकिस्तानी सिरियल ‘जिन्दगी गुलजार है’ हेरेका हुन्छन् । त्यसकी पात्र कसफसँग आफूलाई दाँज्छन् । तर, उनीहरूको जीवनमा कोही जारुन हुँदैन, न त हुन्छ सरकारी जागिर । म पनि त्यही कोटामा पर्छु ।
कोही मन परेर डेट गइहाल्न पनि मिडल क्लासकालाई धेरै समस्या । अहिले त मान्छेहरू निकै फरवार्ड भइसके तर आफ्नो त ‘टिन्डर एप’ खोले भने पनि प्रोफाइल फोटोमा गुलाबको फूल राख्छु होला । थोपडा राख्ने आत्मविश्वास अहिलेसम्म पलाएको छैन ।
हो, यो हिम्मत ल्याउन पनि मिडल क्लासबाट अलिकति माथि हुनुपर्ने रहेछ ।
आजकल म अलि गरिब भएकी छु । ‘ह्यासट्याग कफीप्रेमी’ भन्दै पोस्ट गर्ने म ‘क्याफेनले एन्जाइटी हुन्छ, सो आई प्रिफर हट लेभन विथ हनी एन्ड जिन्जर’ भन्छु । हुन पनि आजकल कफीले एन्जाइटी हुन्छ । एउटा साथीले जिस्क्याई त हाल्यो, ‘अदुवाचाहिँ मन नपर्ने रे ! महँगा रेस्टुराँमा गएपछि हट लेमन विथ जिन्जर चाहिने । हेर मान्छेका दुःख !’
बाहिर डिनर खान जानुपर्‍यो भने अलि सस्तो थकाली कहाँ छ ? साथीहरू भेट्यो भने उही भृकुटीमण्डप र संकटाको चिया जिन्दावाद ।
हाम्रो भने टाउकोमाथि छत त छ आफ्नो नामको घर छैन । हिँड्नलाई ५० लाखका बस–माइक्रो छन् तर सानै भए पनि आफ्नै गाडी चाहिएको छ । बरु किस्तामा पैसा तिरौंला ।
अर्को मन लाग्छ— मध्यमवर्गीयहरू भाग्यमानी हुन् । किस्तै–किस्तामा भए पनि आफ्ना रहर त पूरा गर्न पाउँछन् । चाहेको जति त शाहरूख खानलाई पनि पुगेन । कुन हो, प्राइभेट जेट किन्न पैसा पुगेन रे उनलाई ! योचाहिँ क्लासअनुसारको गरिबी हो ।
केही समय भयो मलाई ‘रोयल इन्फिल्ड’ चलाउन मन लागेको । सपनामा देखिरहन्छु । कट्रिना कैफले ‘जिन्दगी ना मिलेगी दोबारा’ मा चलाएजस्तै । अनि फेरि काठमाडौंको बाटो सम्झिन्छु र तर्सन्छु । फेरि साइकल नि छैन भनेर झसंग हुन्छु । एउटा सपना पूरा हुनै लाग्दा अरू नयाँ–नयाँ के–के आइसक्छन् । आफ्नो मन परेको कुरा आउटडेटेड भइसक्छ । ट्रेन्डसँग चल्न त अकुत पैसा हुनुपर्छ । सोसल मिडियामा हुन्छन् त्यस्ता मानिसहरू । बजारमा आएको भोलिपल्ट उनीहरूको हातमा हुन्छ । कति सकस छ विचराहरूलाई । ट्रेन्डसँग चल्नैपर्‍यो । केही गरी ऊ ट्रेन्डबाट छुट्यो भने सोधिहाल्ने र यसले किन किनेन होला भनेर सोच्ने मजस्ताको कमी छैन ।
टिम कुकदेखि यति रिस उठ्छ ! बल्ल–बल्ल पैसा जोहो गरेर वा कसैको गिफ्ट पाएर आईफोन ७ बोक्ने हैसियत बनायो, बजारमा आईफोन ११ आइसकेको हुन्छ । सबैले सधैं गिफ्ट नि किन दिन्थे ? अनि यस्तो संसारमा मिडल क्लास मान्छे कसरी टिक्न सक्छन् ? अनि यहाँनेर आउँछ एउटा प्रसिद्ध भनाइ, ‘घाँटी हेरी हाड निल्नू ।’
अरे ! म शाकाहारी हो यार ! त्यही पनि हाड नि निल्छन् र ??
@RisalShiksha

प्रकाशित : पुस १९, २०७६ ११:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हिजो पनि छापिएका थिए खराब किताब

कान्तिपुर संवाददाता

गुरुङ सुशान्तले लेखक तथा विश्लेषक आहुतिसँग गरेको कुराकानी:

पछिल्लो समय तपाईंलाई मन परेका या जङ चलेका पुस्तक कुनकुन हुन् ?

कम्युनिस्ट घोषणापत्रदेखि मार्क्सवादका आधारभूत पुस्तकहरू फेरि एकपटक पढ्ने अभियानमा छौँ  । त्यसलाई सघाउने वा सेरोफेरोका नयाँ किताबहरू पनि यसै अभियानसँग गाँसिएका छन्  ।यसबीच नेपालमा आएका नयाँ आख्यान र गैरआख्यानमा लेखकका आफ्नै निजत्वको सीमालाई नाघ्ने गरी लेखिएको देख्दिनँ । सञ्जीव उप्रेतीको ‘हंस’ उपन्यासचाहिँ उनको अघिल्लो रचनाभन्दा पृथक् आयामको पाउँछु । समाजशास्त्र, विज्ञान, शिक्षाशास्त्र, राजनीति आदि विषयमा जर्नल र पत्रिकाका सरदर रचनाबाहेक ‘डिस्कोर्स’ नै बदल्ने गरी नयाँ बहस सुरु भएको देख्दिनँ । तथापि नयाँ लेखकहरू फटाफट आइरहेका छन्, त्यो भने वर्तमानको राम्रो पक्ष हो ।

आफ्नो संकलनबाट दोहोर्‍याइरहने रचनाहरू कुनकुन हुन् ?
म्याक्सिम गोर्कीको कथा ‘बूढी इजरगिल’, हावर्ड फास्टको उपन्यास ‘माई ग्लोरियस ब्रदर्स’, चेखबका केही कथा । नेपालका रचनाहरू पनि केही दोहोर्‍याउँछु । तर, खासमा दोहोर्‍याइरहने बानी नै चाहिँ छैन ।

यहाँ हप्तैपिच्छे पुस्तक विमोचनसहितको हल्लाखल्ला हुन्छ तर वर्षका उत्कृष्ट पाँच पुस्तकको सूची बनाउनै पनि सकस हुन्छ । यस्तो किन हुन्छ ?
यसका कारण खोतल्न जरामै पुग्नुपर्ला । मेरो विचारमा जति धेरै अनुसन्धान गर्ने समाज भयो, लेखन उत्ति खारिएर आउँछ । तर, हाम्रो ऐतिहासिकतालाई हेर्दा निश्चित मान्छेहरूले मात्रै शब्दकर्म गर्ने समाज थियो । लेखक पनि अत्यन्तै थोरै जनसंख्याबीचबाट आउने भएकाले मात्रा कम हुने नै भयो ।

अनुपातमा गुणात्मकता पनि स्वतः कम भयो । कुनै बेला निश्चित जातिको मात्रै पठनपाठनमा कब्जा थियो, त्यो सीमाचाहिँ भत्किँदै गएको छ । विशेषतः ००७ सालपछि दलित र गैरहिन्दुले पनि सार्वजनिक शिक्षामा जान पाइने भएपछि मात्र जनजाति र दलितबाट पनि लेखकहरू आउन थाले, जसले लेखनमा विविधतासमेत ल्याउन सुरु त गर्‍यो तर त्यसको गति तीव्र छैन ।

नेपालका विश्वविद्यालय र सरकारले अवलम्बन गरेको शिक्षाको ढाँचा नेपाली समाजको विशेषताअनुकूलको छैन । परम्परागत ढाँचाले किताब वा अक्षरबाहेकलाई शिक्षा नै मानेन । लेखपढ गर्ने मान्छेलाई मात्रै शिक्षित मानियो । जीवनका असी–नब्बे प्रतिशत भौतिक आवश्यकता परिपूर्तिका खातिर सिर्जना गर्न सक्नेलाई अशिक्षित ठान्ने शासक विचार रह्यो । यस्तो विचारको जगलाई भत्काउने गरी हाम्रो शिक्षा आएन । त्यसमाथि हाम्रो समाजलाई प्रयोगशाला बनाउन युरोपेली–अमेरिकीले विकास गरेको शिक्षा लादियो । यसले हाम्रो मौलिक चिन्तन पद्धतिलाई मार्न सुरु गर्‍यो ।

२००७ सालपछि जनजाति र दलितका विविधतामय दर्शन र ज्ञानलाई शिक्षाको मूलधारमा समेटेर ल्याउनुपर्थ्यो । केही व्यक्ति उत्पीडित समुदायबाट आए पनि उनीहरूको सभ्यतामूलक चेतना औपचारिक शिक्षामा आएन । यसले पाठ्यक्रमको निश्चित बुँदाले खोजेको सूत्रीय पात्रजस्तै शिक्षितहरू जन्मिए । विद्यालय–विश्वविद्यालय जानुको अर्थ रोजगारीका लागि डिग्रीधारण गर्नुभयो । उस्तै डिग्रीधारीको संख्या बढ्दै गएपछि रोजगारीको संकट चुलिँदै गयो ।

पहिले अक्षर कोर्नुलाई मात्रै शिक्षितको काम मानियो, अलिपछि पेसा व्यवसाय गरेर खान सक्ने मान्छे उत्पादन गर्नुलाई शिक्षाको ध्येय मानियो । शिक्षाको मूल उद्देश्य त्यो होइन, हुनु हुँदैन । सबै क्षेत्रको ज्ञानलाई मानव–जातिको उन्नयनमा लगाउन सक्नु र आलोचनात्मक चेतनालाई झन्झन् गुणात्मक बनाउँदै लैजानु नै असल शिक्षाको दायित्व हो । यो दायित्वलाई सिर्जनात्मक रूपमा पूरा गर्दै लाँदा व्यक्तिको जीविकाको समस्या पनि स्वतः हल हुँदै जानुपर्ने कुरा हो ।

विश्वविद्यालयको उत्पादन र व्यक्तिगत पहलमध्ये कुनले बढी आलोचनात्मक चेतको विकास गर्‍यो भनेर हेर्नुपर्छ । स्वअध्ययन गर्नेहरूको भूमिका बढी छ किन भनिहाल्नु तर कमचाहिँ छैन । साहित्य र समाजशास्त्रमै देख्न सकिन्छ । जस्तो, व्यक्ति महेश चौधरीले जत्ति पनि विश्वविद्यालयका संकायले थारूबारे अध्ययन गरेन । यसरी हाम्रो शिक्षामा भएको अनुसन्धानको कमीका कारण पनि गम्भीर पुस्तक र मिहिनेतको स्वाद हामीले कम पाइरहेका छौँ । गर्न चाहने र सक्ने व्यक्तिलाई पनि जीविकाको समस्याले गाँज्ने दुर्भाग्यहरूका बीच ज्ञान उत्पादन कार्य भइरहेका छन् अर्थात् हाम्रो आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक अवस्था र त्यसको दिशाको सीमा वा अड्चनहरूको सापेक्षताहरू पुस्तकहरूमा प्रकट भइरहेछन् । यो सापेक्षता र सीमालाई नाघ्न उत्प्रेरित गर्ने राजनीतिक आन्दोलन र लेखनको दावानल नै आजको मुख्य आवश्यकता हो भन्ने लाग्छ ।

बजारमा उपलब्ध विषय र पाठकले खोजेको विषयबीच अन्तर पाउनुहुन्छ ?
सुरुको व्यापारिक पुँजीवादको बेला बजार एक प्रकारले जनसेवक थियो, आज बजार भनेको आम जनतामाथि लुट रच्ने सामाजिक यन्त्र भएको छ । यो यन्त्रले जसरी पनि आम पाठकलाई बढीभन्दा बढी लुट्न धराप थाप्छ । त्यसका लागि ऊ भड्किलो विज्ञापन गर्छ, अनेक आकर्षणका कथा हाल्छ । ज्ञान व्यापारको क्षेत्रमा पनि यसले यस्तो प्रोपागन्डा गर्छ नै । मुख्य विषयचाहिँ के हो भने ग्राहकले उन्नत चीज नभेट्दा पनि केही न केही त किन्ने नै भयो । जस्तो, संसदीय निर्वाचनमा धुमधाम प्रचारप्रसार गरेपछि प्रायः जनता भोट खसाल्न पुग्छन्, खराब वा असल मान्छे जो उठे पनि । तर, भोट खसाल्दैमा व्यवस्था र राजनीतिसँग कोही सन्तुष्ट रहेको प्रमाणित हुन्न, बरु नराम्रोसँग असन्तुष्टि र राम्रो चीज खोजिरहेको संकेत मात्र मिल्छ ।


यसरी नै बजारमा पुस्तक छर्दै प्रकाशक, सञ्चारमाध्यम, लेखक, सरसंगतका सबै मिलेर प्रचार गरिसकेपछि पुस्तक पढ्न चाहने मान्छेले किन्छ नै । तर, किन्ने पाठकको आवश्यकता किनिएकै पुस्तक थियो भन्ने मान्न कसरी सकिन्छ र ? जस्तोसुकै खानेकुरा दिए पनि एउटा बालकले खान्छ तर त्यो उसको पोषणका लागि सही थियो भन्ने कुनै ग्यारेन्टी हुँदैन । कुपोषण भए पनि बालकले उपलब्ध खाना खाएजस्तै गतिलो विषय नभए पनि किताब बिक्री भइरहेको हुन सक्छ । पुस्तक छापिएर मात्रै वा पढेर मात्रै पनि हाम्रो समस्याको हल हुँदैन । हामीलाई चाहिएको बौद्धिक जनशक्ति उत्पादन भयो कि भएन ? त्यो मुख्य कुरा हो ।

इतिहासलाई बेवास्ता गर्ने तर आधुनिक भनिएको शिक्षा लिइरहेको नयाँ पुस्ताले कस्तो पुस्तक अध्ययन गर्नुपर्छ ?
आजको समाजलाई बुझ्न हिजो नबुझी हुँदैन । इतिहास परख गर्ने सन्दर्भमा समाजका तीन पक्षलाई नबुझी हुँदैन– अर्थतन्त्र, संस्कृति र राजनीति । एउटा समाज व्यवस्थालाई अध्ययन गर्न त्यसका आधारभूत पक्षमा घोत्लिनैपर्छ । नेपाली समाज बुझ्ने हो भने सबभन्दा पहिले नेपाली समाज नै पढ्नुपर्छ । अर्को समस्या देख्दै छु— नेपाली समाजको अध्ययन गर्नुभन्दा विश्लेषण गर्नुमा बढी रुचि हुने जमात बढ्न थाल्यो किनभने विश्लेषण गर्ने सिद्धान्त विश्वविद्यालयबाट सिकेर आएको हुन्छ । सिद्धान्त सही या गलत होला, त्यो अर्कै विषय भयो । तर, नेपाली समाजजस्तो हो, त्यस्तै अध्ययन गर्नुपर्‍यो पहिले । नेपाली समाज बुझ्नलाई नेपालकै भाषामा सोच्नुपर्छ तर यो कुनै भाषामुखी कुरा होइन । भाषा सोच्ने प्रविधि र निश्चित सभ्यताको संस्कृति हुने भएकाले यसो भनेको हो ।

नेपाली समाजको हिजोका उत्पादन सम्बन्ध, उत्पादक शक्ति र अर्थतन्त्रको स्थितिलाई जानिसकेपछि त्यो अर्थतन्त्र कसरी बिग्रिँदै ढल्दै यहाँसम्म आइपुग्यो भन्ने ज्ञात हुन्छ । धरती घटेको छैन, उब्जनशीलता पनि आकाश–पाताल घटेको होइन । तर, अन्न निर्यात गर्ने देश आज धेरैथोक आयात गरेर बाँच्नुपर्ने स्थितिमा कसरी खुम्चियो ? यो प्रश्नको जवाफ अर्थतन्त्रको अध्ययनले मात्र दिन सक्छ । नेपाली समाजको संस्कृति बुझेपछि थाहा हुन्छ— नेतृत्वकारी दार्शनिकी के थियो ? सहजै बोध हुन्छ— हिन्दु जातव्यवस्थामा आधारित दार्शनिकी थियो । विविध शाखासहितको बौद्ध मत थियो । किराँत दार्शनिकी थियो । मस्टोपूजक खस दार्शनिकी पनि थियो । इस्लाम र प्रकृतिपूजक दर्शन पनि थिए ।

विविध दार्शनिकीमा आधारित संस्कृति अध्ययन गरेर मात्रै नेपाली समाज बुझ्न सकिन्छ । विभिन्न महासभ्यताबाट आएका संस्कृतिबीचका टकराव, हारजित र त्यसको प्रभावमा विकसित सोच्ने तरिका आदिलाई पढ्नुपर्छ । एउटा व्यक्तिले सोच्ने, खाने, उपचार गर्ने तरिकादेखि मनोरञ्जन, औजार सबै कुरा संस्कृतिभित्रै पर्छन् । यसको अध्ययन नगरी अहिलेको नेपाली समाजको मनोविज्ञान कसरी बुझ्ने ? साथै विदेशी हस्तक्षेपका कुरा भुल्नु हुँदैन । १८१६ को सुगौली सन्धिपछि सीधासीधा औपचारिक रूपमै विदेशी हस्तक्षेप आयो । त्यसले संस्कृतिमा प्रभाव पारेकै हो । यसरी शृंखलामा अध्ययन गर्दा मात्रै नेपाली संस्कृतिको स्थिति बुझिन्छ । संस्कृतिको एउटा अध्याय हो, हाम्रो सोच्ने तरिका । अनि राजनीतिक पृष्ठभूमिको अध्ययन । यसरी जुनसुकै भाषामा भए पनि समग्रतामा पढ्नुपर्‍यो । त्यसैले निश्चित किताबको सिफारिस गरेर मात्रै हुँदैन ।

हरेक पाठ र रचना राजनीतिक हुन्छ भन्ने मतलाई कसरी हेर्नुहुन्छ ?
पहिलो कुरा— हरेक पुस्तक राजनीतिबाट प्रभावित भएर लेखिन्छ भन्ने सही होइन । मार्क्सवादी भनेर प्रचार गरिएको एउटा भनाइ थियो— हरेक मान्छे या सिर्जनाका पछाडि एउटा राजनीति हुन्छ । तर, मार्क्सवादको आधारभूत कुरा त्यो होइन । कुनै साहित्यको पछाडि विचारधारा अनिवार्य र मुख्य हुन्छ । त्यसपछि राजनीति आउन पनि सक्छ, प्रत्यक्ष राजनीति नआउन पनि सक्छ ।

साहित्यमा भोकाएको र अघाएको लेखन फरक हुन्छ भनिन्छ । पुस्तक छनोट गर्दा पाठकले कसरी चिन्ने ?
छनोट गर्दा पुस्तक पढिसकेका वा जानकारसँग छलफल गर्नु राम्रो हो । तर, केका निम्ति पढ्ने भन्नेमा पनि वर्गीय रुचि हुन्छ । जो मान्छे सम्पन्न छ या अरूलाई शोषण गरेर बाँच्ने ठाउँ र वैचारिकीमा छ, उसको अध्ययन विशेषतः जानकारी लिन, आफ्नो पेसा–व्यवसायलाई टेवा पुर्‍याउन, आफूलाई जान्ने मान्छे देखाउन, मनोरन्जन लिनमा केन्द्रित होला । तर, जो श्रम नगरी बाँच्न सक्दैन, जसको श्रम शोषण भइरहेको छ या कठिनाइपूर्वक बाँचिरहे पनि भविष्यको सूनिश्चिततासमेत छैन, त्यस्ता श्रमजीवी नागरिकले केका लागि पढ्ने भन्ने कुरा गम्भीर छ । उत्पीडित, शोषित र न्यायप्रेमीहरूको अध्ययन खराबका विरुद्ध संघर्ष गर्नका लागि हो । त्यसकारण लड्नका लागि पढ्ने र पढेपछि लड्ने हुनुपर्‍यो । केवल पढ्ने मात्रै भयो भने त्यो त बौद्धिक विलास भयो ।

आज अध्ययनको आयाम पनि विस्तारित भएको छ । हिजो पनि ज्ञान पुस्तकबाट मात्रै आउँदैनथ्यो । आज त झन् ज्ञान प्राप्त गर्ने स्रोतहरू व्यापक रूपमा उपलब्ध भएका छन् । पुस्तकमा निश्चित भाषामा लेखिएका अक्षर हुन्छन्, जसको काम जानकारी दिनु हो । जानकारी दिने चीज केके आए त ? सिनेमा, नाटक र इन्टरनेट पुस्तककै नयाँनयाँ रूप हुन् । सबभन्दा आधारभूत पुस्तक त मानवीय जीवन र समाज नै भइहाल्यो । त्यसलाई संश्लेषण गरिएका कला सामग्री हिजोभन्दा आज बढेका छन् । कागजमा छापिएका अक्षरको संग्रहबाहेकका जानकारीमूलक र ज्ञानबर्द्धक सामग्रीलाई पनि पुस्तकको दायरामा समेटेर बुझ्नु र प्रयोग गर्नुपर्‍यो ।

त्यसो भए इन्टरनेटको प्रयोगले पठन संस्कृति खुम्चियो भन्ने चिन्ताको विषय होइन ? हो भने कसको चिन्ता हो ?
यो त प्रयोगकर्तामा भर पर्ने कुरा भयो । आफ्नो रुचिको ज्ञान विस्तार गर्न इन्टरनेट वा वेभसाइटलाई प्रयोगमा ल्याए त्यो उत्तम बाटो हो । पुस्तकालय गए बराबरै भयो त्यो । निहित स्वार्थ र आवेगहरूलाई भड्काउनमा प्रयोग गरे त्यो खराब हुन्छ । हिजो पनि छापिएका सबै पुस्तक असल थिए र ? खराब पुस्तक पनि थिए, असल पनि । इन्टरनेटमा असल सामग्री पनि छन् र खराब पनि । मेरो बुझाइमा इन्टरनेटको सहज पहुँचले अध्ययनको दायरा व्यापक र विविध भयो । पुस्तक अध्ययन ज्ञान संकलनको विधि हो भने त्यस ज्ञानलाई कपरछान गर्न अनिवार्यतः छलफलको विषय बनाइनुपर्छ । पहिलेपहिले औपचारिक र अनौपचारिक स्टडी सर्कलहरू बनाइन्थे र पुस्तक पढेपछि तिनमाथि छलफल गरिन्थ्यो । आजभोलि यस्तो चलनमा साह्रै कमी आएको देखिन्छ, यो भने राम्रो लक्षण होइन ।

ज्ञानको क्षेत्र अहिले कुन वर्गको कब्जामा छ ?
संसारका अधिकतम ज्ञानमाथि सधैँ मध्यम वर्गको नै प्रभुत्व रहँदै आएको छ । जसले जीविकाको संकटबाट अलिकति पार पाउँछ, उसले नै अतिरिक्त सोच्ने समय पाउँछ । राज्यले त निश्चित वर्गलाई मात्रै आफ्नो ज्ञानको सीमाभित्र राख्छ । नेपालमा पनि त्यस्तै हो । राज्यले डिजाइन गरेको ज्ञानको सीमालाई तोड्नका लागि श्रमिक वर्गलाई समेटेर न्यायपूर्ण ज्ञान–प्रसारको व्यापक आन्दोलन चलाउनुपर्छ । हिजो पनि आन्दोलन र क्रान्तिका बेला विद्यालय–विश्वविद्यालयबाहिरबाटै संगठित आन्दोलनले ज्ञान प्रसार गरेको थियो । अब पनि त्यस्ता आन्दोलनको जरुरी छ ।

अध्ययन र कलाको मुख्य दायित्व संघर्ष र परिवर्तन हो भने संस्कृतिकर्मी भनिने नेपाली लेखक–कलाकारले आफ्नो गहन भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन् त ?
नेपाली समाजमा सांस्कृतिक रूपान्तरणका निम्ति व्यवस्थित र संगठित अभियानमा काम गर्नुपर्ने जुन नयाँ आवश्यकता देखिएको छ, त्यसमुताबिक अगाडि बढ्न व्यवस्थित प्रयत्नमा भाग लिने सिर्जनशील संस्कृतिकर्मीहरूमा त्यति रुचिको समय छैन । हिजो राज्य–व्यवस्थासँग लड्ने सांस्कृतिक संगठनहरू थिए, स्वतन्त्र बस्नेहरूले पनि केही न केही वैचारिक रचनात्मक काम गर्थे र पार्टीमा भए पनि नभए पनि ती कहीँ न कहीँ वैचारिक त्यान्द्रोले जोडिन्थे । हिजो प्रगतिको दिशामा जान चाहने सांस्कृतिक संगठनहरूको ठूलो हिस्सा आज यथास्थितिको रक्षा गर्ने पंक्तिमा पतन भयो । संसद् र सरकारमा रहेका दलसम्बद्ध सांस्कृतिक संगठनहरू घुमाइफिराइ माउ पार्टीको रक्षार्थ खटिरहेका देखिन्छन् । केही व्यक्ति अपवाद पनि होलान् । सत्ता र संसद्बाहिरका सांस्कृतिक संगठनहरू आफूलाई पुनर्गठित गर्न लागिरहेका छन् तर उनीहरू धेरै कठिनाइ र संकटका बीचमा छन् । नयाँ आएको युवा पुस्ताले समेत संगठित रूपमा वैचारिक हस्तक्षेप गर्ने साहस गरिरहेको छैन ।

कतिपय विश्लेषकले त औपचारिक फोरममै लेख्न र बोल्न थालेका छन्, ‘अहिले एक्लाएक्लै हिँड्नु नै ठीक छ ।’ मलाई यस्तो भनाइ दुर्भाग्यपूर्ण लाग्छ र प्रश्न पनि जाग्छ— संसारमा इतिहासको कुन त्यस्तो क्षण थियो, जहाँ परिवर्तनका पक्षपाती चिन्तकहरू एक्लाएक्लै हिँड्नु ठीक भएको ? शतप्रतिशत ठीक विचार नबनेसम्म सँगै हिँड्न नमिल्ने हो ? संगठित भएर हिँडेर दस प्रतिशत सही विचारलाई शतप्रतिशत बनाउन नमिल्ने हो ? यस्तो सोच कसरी जन्मिरहेका छन् त ? आधारभूत परिवर्तनका सिद्धान्त र आफ्नो निष्ठाप्रति हिच्किचाहट किन पैदा भइरहेको छ ?

हो, सिद्धान्त र विचारहरूप्रति पूरै विश्वस्त नहुन सकिन्छ । शंकाहरू हुन सक्छन् तर आफ्नो मुक्ति र निष्ठाप्रति ढुक्क हुन नसक्ने किन ? जीवनपर्यन्त श्रमजीवी जनता र आफ्नै निष्ठाका खातिर लडिरहन के कुराले अविश्वास हुन्छ ? न्यूनतम विचार मिल्नेहरूसँग संगठित भएर हिँड्न केले रोक्छ ? ज्ञानको पूर्णताबाट मात्रै आन्दोलन र परिवर्तनको प्रारम्भ हुन्छ भनी सोच्न मिल्ने कुरा पनि होइन । वर्षमा एक दिन मात्रै जुलुसमा आउन भ्याउने श्रमिक ज्ञानले पूर्ण भएर कहिले संगठित हुन सक्छ ? जोसँग जति ज्ञान छ, उसले त्यति नै अरूसँग जोड्न खोज्ने हो । सीमासहित परस्परमा जोडिएर मात्रै आन्दोलन बन्छ । इतिहाससिद्ध छ, एक्लाएक्लै हिँडेर जित्न सकिन्न । त्यसैले नयाँ पुस्तामा देखिएको हिच्किचाहट तोडिनु आवश्यक छ ।
कुराकानी : गुरुङ सुशान्त

प्रकाशित : पुस १९, २०७६ ११:१२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×