हिजो पनि छापिएका थिए खराब किताब- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

हिजो पनि छापिएका थिए खराब किताब

कान्तिपुर संवाददाता

गुरुङ सुशान्तले लेखक तथा विश्लेषक आहुतिसँग गरेको कुराकानी:

पछिल्लो समय तपाईंलाई मन परेका या जङ चलेका पुस्तक कुनकुन हुन् ?

कम्युनिस्ट घोषणापत्रदेखि मार्क्सवादका आधारभूत पुस्तकहरू फेरि एकपटक पढ्ने अभियानमा छौँ  । त्यसलाई सघाउने वा सेरोफेरोका नयाँ किताबहरू पनि यसै अभियानसँग गाँसिएका छन्  ।यसबीच नेपालमा आएका नयाँ आख्यान र गैरआख्यानमा लेखकका आफ्नै निजत्वको सीमालाई नाघ्ने गरी लेखिएको देख्दिनँ । सञ्जीव उप्रेतीको ‘हंस’ उपन्यासचाहिँ उनको अघिल्लो रचनाभन्दा पृथक् आयामको पाउँछु । समाजशास्त्र, विज्ञान, शिक्षाशास्त्र, राजनीति आदि विषयमा जर्नल र पत्रिकाका सरदर रचनाबाहेक ‘डिस्कोर्स’ नै बदल्ने गरी नयाँ बहस सुरु भएको देख्दिनँ । तथापि नयाँ लेखकहरू फटाफट आइरहेका छन्, त्यो भने वर्तमानको राम्रो पक्ष हो ।

आफ्नो संकलनबाट दोहोर्‍याइरहने रचनाहरू कुनकुन हुन् ?
म्याक्सिम गोर्कीको कथा ‘बूढी इजरगिल’, हावर्ड फास्टको उपन्यास ‘माई ग्लोरियस ब्रदर्स’, चेखबका केही कथा । नेपालका रचनाहरू पनि केही दोहोर्‍याउँछु । तर, खासमा दोहोर्‍याइरहने बानी नै चाहिँ छैन ।

यहाँ हप्तैपिच्छे पुस्तक विमोचनसहितको हल्लाखल्ला हुन्छ तर वर्षका उत्कृष्ट पाँच पुस्तकको सूची बनाउनै पनि सकस हुन्छ । यस्तो किन हुन्छ ?
यसका कारण खोतल्न जरामै पुग्नुपर्ला । मेरो विचारमा जति धेरै अनुसन्धान गर्ने समाज भयो, लेखन उत्ति खारिएर आउँछ । तर, हाम्रो ऐतिहासिकतालाई हेर्दा निश्चित मान्छेहरूले मात्रै शब्दकर्म गर्ने समाज थियो । लेखक पनि अत्यन्तै थोरै जनसंख्याबीचबाट आउने भएकाले मात्रा कम हुने नै भयो ।

अनुपातमा गुणात्मकता पनि स्वतः कम भयो । कुनै बेला निश्चित जातिको मात्रै पठनपाठनमा कब्जा थियो, त्यो सीमाचाहिँ भत्किँदै गएको छ । विशेषतः ००७ सालपछि दलित र गैरहिन्दुले पनि सार्वजनिक शिक्षामा जान पाइने भएपछि मात्र जनजाति र दलितबाट पनि लेखकहरू आउन थाले, जसले लेखनमा विविधतासमेत ल्याउन सुरु त गर्‍यो तर त्यसको गति तीव्र छैन ।

नेपालका विश्वविद्यालय र सरकारले अवलम्बन गरेको शिक्षाको ढाँचा नेपाली समाजको विशेषताअनुकूलको छैन । परम्परागत ढाँचाले किताब वा अक्षरबाहेकलाई शिक्षा नै मानेन । लेखपढ गर्ने मान्छेलाई मात्रै शिक्षित मानियो । जीवनका असी–नब्बे प्रतिशत भौतिक आवश्यकता परिपूर्तिका खातिर सिर्जना गर्न सक्नेलाई अशिक्षित ठान्ने शासक विचार रह्यो । यस्तो विचारको जगलाई भत्काउने गरी हाम्रो शिक्षा आएन । त्यसमाथि हाम्रो समाजलाई प्रयोगशाला बनाउन युरोपेली–अमेरिकीले विकास गरेको शिक्षा लादियो । यसले हाम्रो मौलिक चिन्तन पद्धतिलाई मार्न सुरु गर्‍यो ।

२००७ सालपछि जनजाति र दलितका विविधतामय दर्शन र ज्ञानलाई शिक्षाको मूलधारमा समेटेर ल्याउनुपर्थ्यो । केही व्यक्ति उत्पीडित समुदायबाट आए पनि उनीहरूको सभ्यतामूलक चेतना औपचारिक शिक्षामा आएन । यसले पाठ्यक्रमको निश्चित बुँदाले खोजेको सूत्रीय पात्रजस्तै शिक्षितहरू जन्मिए । विद्यालय–विश्वविद्यालय जानुको अर्थ रोजगारीका लागि डिग्रीधारण गर्नुभयो । उस्तै डिग्रीधारीको संख्या बढ्दै गएपछि रोजगारीको संकट चुलिँदै गयो ।

पहिले अक्षर कोर्नुलाई मात्रै शिक्षितको काम मानियो, अलिपछि पेसा व्यवसाय गरेर खान सक्ने मान्छे उत्पादन गर्नुलाई शिक्षाको ध्येय मानियो । शिक्षाको मूल उद्देश्य त्यो होइन, हुनु हुँदैन । सबै क्षेत्रको ज्ञानलाई मानव–जातिको उन्नयनमा लगाउन सक्नु र आलोचनात्मक चेतनालाई झन्झन् गुणात्मक बनाउँदै लैजानु नै असल शिक्षाको दायित्व हो । यो दायित्वलाई सिर्जनात्मक रूपमा पूरा गर्दै लाँदा व्यक्तिको जीविकाको समस्या पनि स्वतः हल हुँदै जानुपर्ने कुरा हो ।

विश्वविद्यालयको उत्पादन र व्यक्तिगत पहलमध्ये कुनले बढी आलोचनात्मक चेतको विकास गर्‍यो भनेर हेर्नुपर्छ । स्वअध्ययन गर्नेहरूको भूमिका बढी छ किन भनिहाल्नु तर कमचाहिँ छैन । साहित्य र समाजशास्त्रमै देख्न सकिन्छ । जस्तो, व्यक्ति महेश चौधरीले जत्ति पनि विश्वविद्यालयका संकायले थारूबारे अध्ययन गरेन । यसरी हाम्रो शिक्षामा भएको अनुसन्धानको कमीका कारण पनि गम्भीर पुस्तक र मिहिनेतको स्वाद हामीले कम पाइरहेका छौँ । गर्न चाहने र सक्ने व्यक्तिलाई पनि जीविकाको समस्याले गाँज्ने दुर्भाग्यहरूका बीच ज्ञान उत्पादन कार्य भइरहेका छन् अर्थात् हाम्रो आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक अवस्था र त्यसको दिशाको सीमा वा अड्चनहरूको सापेक्षताहरू पुस्तकहरूमा प्रकट भइरहेछन् । यो सापेक्षता र सीमालाई नाघ्न उत्प्रेरित गर्ने राजनीतिक आन्दोलन र लेखनको दावानल नै आजको मुख्य आवश्यकता हो भन्ने लाग्छ ।

बजारमा उपलब्ध विषय र पाठकले खोजेको विषयबीच अन्तर पाउनुहुन्छ ?
सुरुको व्यापारिक पुँजीवादको बेला बजार एक प्रकारले जनसेवक थियो, आज बजार भनेको आम जनतामाथि लुट रच्ने सामाजिक यन्त्र भएको छ । यो यन्त्रले जसरी पनि आम पाठकलाई बढीभन्दा बढी लुट्न धराप थाप्छ । त्यसका लागि ऊ भड्किलो विज्ञापन गर्छ, अनेक आकर्षणका कथा हाल्छ । ज्ञान व्यापारको क्षेत्रमा पनि यसले यस्तो प्रोपागन्डा गर्छ नै । मुख्य विषयचाहिँ के हो भने ग्राहकले उन्नत चीज नभेट्दा पनि केही न केही त किन्ने नै भयो । जस्तो, संसदीय निर्वाचनमा धुमधाम प्रचारप्रसार गरेपछि प्रायः जनता भोट खसाल्न पुग्छन्, खराब वा असल मान्छे जो उठे पनि । तर, भोट खसाल्दैमा व्यवस्था र राजनीतिसँग कोही सन्तुष्ट रहेको प्रमाणित हुन्न, बरु नराम्रोसँग असन्तुष्टि र राम्रो चीज खोजिरहेको संकेत मात्र मिल्छ ।


यसरी नै बजारमा पुस्तक छर्दै प्रकाशक, सञ्चारमाध्यम, लेखक, सरसंगतका सबै मिलेर प्रचार गरिसकेपछि पुस्तक पढ्न चाहने मान्छेले किन्छ नै । तर, किन्ने पाठकको आवश्यकता किनिएकै पुस्तक थियो भन्ने मान्न कसरी सकिन्छ र ? जस्तोसुकै खानेकुरा दिए पनि एउटा बालकले खान्छ तर त्यो उसको पोषणका लागि सही थियो भन्ने कुनै ग्यारेन्टी हुँदैन । कुपोषण भए पनि बालकले उपलब्ध खाना खाएजस्तै गतिलो विषय नभए पनि किताब बिक्री भइरहेको हुन सक्छ । पुस्तक छापिएर मात्रै वा पढेर मात्रै पनि हाम्रो समस्याको हल हुँदैन । हामीलाई चाहिएको बौद्धिक जनशक्ति उत्पादन भयो कि भएन ? त्यो मुख्य कुरा हो ।

इतिहासलाई बेवास्ता गर्ने तर आधुनिक भनिएको शिक्षा लिइरहेको नयाँ पुस्ताले कस्तो पुस्तक अध्ययन गर्नुपर्छ ?
आजको समाजलाई बुझ्न हिजो नबुझी हुँदैन । इतिहास परख गर्ने सन्दर्भमा समाजका तीन पक्षलाई नबुझी हुँदैन– अर्थतन्त्र, संस्कृति र राजनीति । एउटा समाज व्यवस्थालाई अध्ययन गर्न त्यसका आधारभूत पक्षमा घोत्लिनैपर्छ । नेपाली समाज बुझ्ने हो भने सबभन्दा पहिले नेपाली समाज नै पढ्नुपर्छ । अर्को समस्या देख्दै छु— नेपाली समाजको अध्ययन गर्नुभन्दा विश्लेषण गर्नुमा बढी रुचि हुने जमात बढ्न थाल्यो किनभने विश्लेषण गर्ने सिद्धान्त विश्वविद्यालयबाट सिकेर आएको हुन्छ । सिद्धान्त सही या गलत होला, त्यो अर्कै विषय भयो । तर, नेपाली समाजजस्तो हो, त्यस्तै अध्ययन गर्नुपर्‍यो पहिले । नेपाली समाज बुझ्नलाई नेपालकै भाषामा सोच्नुपर्छ तर यो कुनै भाषामुखी कुरा होइन । भाषा सोच्ने प्रविधि र निश्चित सभ्यताको संस्कृति हुने भएकाले यसो भनेको हो ।

नेपाली समाजको हिजोका उत्पादन सम्बन्ध, उत्पादक शक्ति र अर्थतन्त्रको स्थितिलाई जानिसकेपछि त्यो अर्थतन्त्र कसरी बिग्रिँदै ढल्दै यहाँसम्म आइपुग्यो भन्ने ज्ञात हुन्छ । धरती घटेको छैन, उब्जनशीलता पनि आकाश–पाताल घटेको होइन । तर, अन्न निर्यात गर्ने देश आज धेरैथोक आयात गरेर बाँच्नुपर्ने स्थितिमा कसरी खुम्चियो ? यो प्रश्नको जवाफ अर्थतन्त्रको अध्ययनले मात्र दिन सक्छ । नेपाली समाजको संस्कृति बुझेपछि थाहा हुन्छ— नेतृत्वकारी दार्शनिकी के थियो ? सहजै बोध हुन्छ— हिन्दु जातव्यवस्थामा आधारित दार्शनिकी थियो । विविध शाखासहितको बौद्ध मत थियो । किराँत दार्शनिकी थियो । मस्टोपूजक खस दार्शनिकी पनि थियो । इस्लाम र प्रकृतिपूजक दर्शन पनि थिए ।

विविध दार्शनिकीमा आधारित संस्कृति अध्ययन गरेर मात्रै नेपाली समाज बुझ्न सकिन्छ । विभिन्न महासभ्यताबाट आएका संस्कृतिबीचका टकराव, हारजित र त्यसको प्रभावमा विकसित सोच्ने तरिका आदिलाई पढ्नुपर्छ । एउटा व्यक्तिले सोच्ने, खाने, उपचार गर्ने तरिकादेखि मनोरञ्जन, औजार सबै कुरा संस्कृतिभित्रै पर्छन् । यसको अध्ययन नगरी अहिलेको नेपाली समाजको मनोविज्ञान कसरी बुझ्ने ? साथै विदेशी हस्तक्षेपका कुरा भुल्नु हुँदैन । १८१६ को सुगौली सन्धिपछि सीधासीधा औपचारिक रूपमै विदेशी हस्तक्षेप आयो । त्यसले संस्कृतिमा प्रभाव पारेकै हो । यसरी शृंखलामा अध्ययन गर्दा मात्रै नेपाली संस्कृतिको स्थिति बुझिन्छ । संस्कृतिको एउटा अध्याय हो, हाम्रो सोच्ने तरिका । अनि राजनीतिक पृष्ठभूमिको अध्ययन । यसरी जुनसुकै भाषामा भए पनि समग्रतामा पढ्नुपर्‍यो । त्यसैले निश्चित किताबको सिफारिस गरेर मात्रै हुँदैन ।

हरेक पाठ र रचना राजनीतिक हुन्छ भन्ने मतलाई कसरी हेर्नुहुन्छ ?
पहिलो कुरा— हरेक पुस्तक राजनीतिबाट प्रभावित भएर लेखिन्छ भन्ने सही होइन । मार्क्सवादी भनेर प्रचार गरिएको एउटा भनाइ थियो— हरेक मान्छे या सिर्जनाका पछाडि एउटा राजनीति हुन्छ । तर, मार्क्सवादको आधारभूत कुरा त्यो होइन । कुनै साहित्यको पछाडि विचारधारा अनिवार्य र मुख्य हुन्छ । त्यसपछि राजनीति आउन पनि सक्छ, प्रत्यक्ष राजनीति नआउन पनि सक्छ ।

साहित्यमा भोकाएको र अघाएको लेखन फरक हुन्छ भनिन्छ । पुस्तक छनोट गर्दा पाठकले कसरी चिन्ने ?
छनोट गर्दा पुस्तक पढिसकेका वा जानकारसँग छलफल गर्नु राम्रो हो । तर, केका निम्ति पढ्ने भन्नेमा पनि वर्गीय रुचि हुन्छ । जो मान्छे सम्पन्न छ या अरूलाई शोषण गरेर बाँच्ने ठाउँ र वैचारिकीमा छ, उसको अध्ययन विशेषतः जानकारी लिन, आफ्नो पेसा–व्यवसायलाई टेवा पुर्‍याउन, आफूलाई जान्ने मान्छे देखाउन, मनोरन्जन लिनमा केन्द्रित होला । तर, जो श्रम नगरी बाँच्न सक्दैन, जसको श्रम शोषण भइरहेको छ या कठिनाइपूर्वक बाँचिरहे पनि भविष्यको सूनिश्चिततासमेत छैन, त्यस्ता श्रमजीवी नागरिकले केका लागि पढ्ने भन्ने कुरा गम्भीर छ । उत्पीडित, शोषित र न्यायप्रेमीहरूको अध्ययन खराबका विरुद्ध संघर्ष गर्नका लागि हो । त्यसकारण लड्नका लागि पढ्ने र पढेपछि लड्ने हुनुपर्‍यो । केवल पढ्ने मात्रै भयो भने त्यो त बौद्धिक विलास भयो ।

आज अध्ययनको आयाम पनि विस्तारित भएको छ । हिजो पनि ज्ञान पुस्तकबाट मात्रै आउँदैनथ्यो । आज त झन् ज्ञान प्राप्त गर्ने स्रोतहरू व्यापक रूपमा उपलब्ध भएका छन् । पुस्तकमा निश्चित भाषामा लेखिएका अक्षर हुन्छन्, जसको काम जानकारी दिनु हो । जानकारी दिने चीज केके आए त ? सिनेमा, नाटक र इन्टरनेट पुस्तककै नयाँनयाँ रूप हुन् । सबभन्दा आधारभूत पुस्तक त मानवीय जीवन र समाज नै भइहाल्यो । त्यसलाई संश्लेषण गरिएका कला सामग्री हिजोभन्दा आज बढेका छन् । कागजमा छापिएका अक्षरको संग्रहबाहेकका जानकारीमूलक र ज्ञानबर्द्धक सामग्रीलाई पनि पुस्तकको दायरामा समेटेर बुझ्नु र प्रयोग गर्नुपर्‍यो ।

त्यसो भए इन्टरनेटको प्रयोगले पठन संस्कृति खुम्चियो भन्ने चिन्ताको विषय होइन ? हो भने कसको चिन्ता हो ?
यो त प्रयोगकर्तामा भर पर्ने कुरा भयो । आफ्नो रुचिको ज्ञान विस्तार गर्न इन्टरनेट वा वेभसाइटलाई प्रयोगमा ल्याए त्यो उत्तम बाटो हो । पुस्तकालय गए बराबरै भयो त्यो । निहित स्वार्थ र आवेगहरूलाई भड्काउनमा प्रयोग गरे त्यो खराब हुन्छ । हिजो पनि छापिएका सबै पुस्तक असल थिए र ? खराब पुस्तक पनि थिए, असल पनि । इन्टरनेटमा असल सामग्री पनि छन् र खराब पनि । मेरो बुझाइमा इन्टरनेटको सहज पहुँचले अध्ययनको दायरा व्यापक र विविध भयो । पुस्तक अध्ययन ज्ञान संकलनको विधि हो भने त्यस ज्ञानलाई कपरछान गर्न अनिवार्यतः छलफलको विषय बनाइनुपर्छ । पहिलेपहिले औपचारिक र अनौपचारिक स्टडी सर्कलहरू बनाइन्थे र पुस्तक पढेपछि तिनमाथि छलफल गरिन्थ्यो । आजभोलि यस्तो चलनमा साह्रै कमी आएको देखिन्छ, यो भने राम्रो लक्षण होइन ।

ज्ञानको क्षेत्र अहिले कुन वर्गको कब्जामा छ ?
संसारका अधिकतम ज्ञानमाथि सधैँ मध्यम वर्गको नै प्रभुत्व रहँदै आएको छ । जसले जीविकाको संकटबाट अलिकति पार पाउँछ, उसले नै अतिरिक्त सोच्ने समय पाउँछ । राज्यले त निश्चित वर्गलाई मात्रै आफ्नो ज्ञानको सीमाभित्र राख्छ । नेपालमा पनि त्यस्तै हो । राज्यले डिजाइन गरेको ज्ञानको सीमालाई तोड्नका लागि श्रमिक वर्गलाई समेटेर न्यायपूर्ण ज्ञान–प्रसारको व्यापक आन्दोलन चलाउनुपर्छ । हिजो पनि आन्दोलन र क्रान्तिका बेला विद्यालय–विश्वविद्यालयबाहिरबाटै संगठित आन्दोलनले ज्ञान प्रसार गरेको थियो । अब पनि त्यस्ता आन्दोलनको जरुरी छ ।

अध्ययन र कलाको मुख्य दायित्व संघर्ष र परिवर्तन हो भने संस्कृतिकर्मी भनिने नेपाली लेखक–कलाकारले आफ्नो गहन भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन् त ?
नेपाली समाजमा सांस्कृतिक रूपान्तरणका निम्ति व्यवस्थित र संगठित अभियानमा काम गर्नुपर्ने जुन नयाँ आवश्यकता देखिएको छ, त्यसमुताबिक अगाडि बढ्न व्यवस्थित प्रयत्नमा भाग लिने सिर्जनशील संस्कृतिकर्मीहरूमा त्यति रुचिको समय छैन । हिजो राज्य–व्यवस्थासँग लड्ने सांस्कृतिक संगठनहरू थिए, स्वतन्त्र बस्नेहरूले पनि केही न केही वैचारिक रचनात्मक काम गर्थे र पार्टीमा भए पनि नभए पनि ती कहीँ न कहीँ वैचारिक त्यान्द्रोले जोडिन्थे । हिजो प्रगतिको दिशामा जान चाहने सांस्कृतिक संगठनहरूको ठूलो हिस्सा आज यथास्थितिको रक्षा गर्ने पंक्तिमा पतन भयो । संसद् र सरकारमा रहेका दलसम्बद्ध सांस्कृतिक संगठनहरू घुमाइफिराइ माउ पार्टीको रक्षार्थ खटिरहेका देखिन्छन् । केही व्यक्ति अपवाद पनि होलान् । सत्ता र संसद्बाहिरका सांस्कृतिक संगठनहरू आफूलाई पुनर्गठित गर्न लागिरहेका छन् तर उनीहरू धेरै कठिनाइ र संकटका बीचमा छन् । नयाँ आएको युवा पुस्ताले समेत संगठित रूपमा वैचारिक हस्तक्षेप गर्ने साहस गरिरहेको छैन ।

कतिपय विश्लेषकले त औपचारिक फोरममै लेख्न र बोल्न थालेका छन्, ‘अहिले एक्लाएक्लै हिँड्नु नै ठीक छ ।’ मलाई यस्तो भनाइ दुर्भाग्यपूर्ण लाग्छ र प्रश्न पनि जाग्छ— संसारमा इतिहासको कुन त्यस्तो क्षण थियो, जहाँ परिवर्तनका पक्षपाती चिन्तकहरू एक्लाएक्लै हिँड्नु ठीक भएको ? शतप्रतिशत ठीक विचार नबनेसम्म सँगै हिँड्न नमिल्ने हो ? संगठित भएर हिँडेर दस प्रतिशत सही विचारलाई शतप्रतिशत बनाउन नमिल्ने हो ? यस्तो सोच कसरी जन्मिरहेका छन् त ? आधारभूत परिवर्तनका सिद्धान्त र आफ्नो निष्ठाप्रति हिच्किचाहट किन पैदा भइरहेको छ ?

हो, सिद्धान्त र विचारहरूप्रति पूरै विश्वस्त नहुन सकिन्छ । शंकाहरू हुन सक्छन् तर आफ्नो मुक्ति र निष्ठाप्रति ढुक्क हुन नसक्ने किन ? जीवनपर्यन्त श्रमजीवी जनता र आफ्नै निष्ठाका खातिर लडिरहन के कुराले अविश्वास हुन्छ ? न्यूनतम विचार मिल्नेहरूसँग संगठित भएर हिँड्न केले रोक्छ ? ज्ञानको पूर्णताबाट मात्रै आन्दोलन र परिवर्तनको प्रारम्भ हुन्छ भनी सोच्न मिल्ने कुरा पनि होइन । वर्षमा एक दिन मात्रै जुलुसमा आउन भ्याउने श्रमिक ज्ञानले पूर्ण भएर कहिले संगठित हुन सक्छ ? जोसँग जति ज्ञान छ, उसले त्यति नै अरूसँग जोड्न खोज्ने हो । सीमासहित परस्परमा जोडिएर मात्रै आन्दोलन बन्छ । इतिहाससिद्ध छ, एक्लाएक्लै हिँडेर जित्न सकिन्न । त्यसैले नयाँ पुस्तामा देखिएको हिच्किचाहट तोडिनु आवश्यक छ ।
कुराकानी : गुरुङ सुशान्त

प्रकाशित : पुस १९, २०७६ ११:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हिउँ–चिहानको अभिलाषा !

मोहन मैनाली

२०७१ मंसिर ५ घुन्सा, ताप्लेजुङहिजो राति यहाँको तापक्रम माइनस २ डिग्री सेल्सियस थियो । छाया परेको कुलोमा पानीको माथिल्लो पत्र बिहानसम्म पनि जमेको थियो । यस्तो जाडोमा बिहानैका कलिला घाम ताप्न म हिमाली चुङ्दाको होटलको चउरमा निस्किएँ ।

ढाडमा घाम पारेर अलिकति उत्तरपश्चिमको घमाइलो, फलेडाँडाको भीर हेर्दा जीउ र आँखा दुवैलाई अलि न्यानो भएजस्तो भान पर्‍यो ।

हिजो घुन्सा आइपुग्नेबित्तिकै मैले हिमाली चुङ्दालाई फलेडाँडा कता पर्छ भनी सोधेको थिएँ । उनले यतैतिरको बाक्लो बादललाई देखाएर ‘त्यही हो’ भनेका थिए । हिजो मेरो प्रश्नको घुर्मैलो जवाफ दिनुपरेको कुरा चुङ्दाले सम्झिइरहेका रहेछन् । आज बिहानै उनले ‘फलेडाँडा त्यही हो’ भनी मलाई देखाइदिएका थिए ।

घमाइलो/खुलेको फलेडाँडा देख्दा मेरो मन भने चिसियो/धमिलियो । किनभने यो त्यही फलेडाँडा थियो, जहाँ २०६३ साल असोज ७ गते हेलिकप्टर दुर्घटना हुँदा डा. हर्क गुरुङलगायत २४ जनाको ज्यान ठाउँको ठाउँ गएको थियो । हिजो फलेगाउँबाट घुन्सा आउँदा मैले बाटोको देब्रेतिर फलेडाँडामा ज्यान गुमाएकाहरूको सम्झनामा बनाइएको चौतारो देखेको थिएँ, जहाँ डा. हर्क गुरुङको नाम १४ नम्बरमा कुँदिएको थियो । उनी त्यहाँ ज्यान गुमाउनेमध्ये सबैभन्दा पाका थिए ।

यतिबेला मैले निकै वर्षपहिलेको एउटा प्रसंग सम्झिएँ । हिमाल बुक्सका वसन्त थापाले डा. हर्क गुरुङका ६० वटा जति लेख/निबन्धको बिटो पढ्न दिएका थिए । ती लेख/निबन्ध पढेर मैले कुन–कुन लेख/निबन्ध राखेर किताब निकाल्न उपयुक्त हुन्छ भनी सुझाव दिनुपर्ने थियो (यीमध्ये ३६ वटा लेख/निबन्धको संग्रह ‘विषय विविध’ उनको मृत्युपछि हिमाल बुक्सबाट प्रकाशित छ) ।

त्यस बिटोमा यात्रा संस्मरण पनि थिए । एउटा संस्मरणमा बेलायत छाड्ने बेलाको प्रसंग छ, जहाँ डा. गुरुङले आफ्नी मायालु क्रिससँग छुट्टिँदाको वर्णन गरेका छन्, ‘बिदाइका बेला क्रिसले मलाई एउटा पोको थमाउँदै भनी— हर्क, यो मैले बुनेको स्विटर हिमाल चढ्दा लगाउनू । किनभने, हिउँमाथि आफ्नो चिहान तुल्याउने आफ्नो अभिलाषा उसलाई मैले धेरै खेप प्रकट गरिसकेको थिएँ ।’

‘हिउँमाथि आफ्नो चिहान बनाउने अभिलाषा !’

‘धेरै खेप प्रकट गरिसकेको !’

कस्तो दुःखद संयोग ! डा. गुरुङ चढेको हेलिकप्टर दुर्घटना भएको फलेडाँडाको, झन्डै पाँच हजार मिटर अग्लो भीरमा दुर्घटना भएको महिना असोजमा त हिउँ पक्कै पनि थिएन तर अहिले भने अलिकति हिउँ थुप्रिएको थियो ।

यतिबेला डा. हर्क गुरुङले दुर्घटना हुनुभन्दा दुई वर्षअघि तयार गरेको ‘नेपाल : एटलस एन्ड स्टाटिस्टिक्स’ सम्झिएँ, जसको पहिलो नक्सामा नेपालका २५ वटा ठाउँको नाम छ । त्यसमा घुन्सा पनि परेको छ । घुन्सा नक्सामा लेखिनुपर्ने गरी ठूलो ठाउँ होइन भनी भूगोलविद्हरू भन्छन् ।

नक्सामा घुन्साको उल्लेख हुनु र घुन्सा उपत्यकाको फलेडाँडाको आंशिक रूपले हिउँले ढाकेको ठाउँ उनको चिहान बन्नु मेरा लागि संयोग मात्र हुन् । तर, धेरै मानिस यसो ठान्दैनन् ।

घुन्सा उपत्यकाको फलेडाँडाबाट उडेर ३७५ किलोमिटर पश्चिम जाँदा लम्जुङ जिल्लाको तराँचे भन्ने गाउँमा पुगिन्छ । त्यही गाउँमा १९९५ साल पुस २१ गते ठूलाको जन्म भएको थियो । उनका बाबु लाहुरे थिए । उनका माइला र साइँला दाजुले काठमाडौको दरबार स्कुलमा केही समय पढेका थिए । पछि उनीहरू पनि लाहुरे भए । घरका बाकसमा राखिएका आफ्ना दाजुहरूका ‘राम्राराम्रा पोसाक र चित्रसहितका किताब’ देख्दा ठूलालाई पाठशाला जान मन लागेको थियो । तर ‘आफ्नो गाउँदेखि सबभन्दा नजिकको स्कुल’ पुग्न उनले १२८ किलोमिटर उकालो–ओरालो हिँड्नुपर्थ्यो । एक हप्ता बाटोमा बिताउनुपर्थ्यो । त्यसैले ९ वर्षको उमेरसम्म गाउँका अरू केटाकेटीजस्तै गरी ठूला पनि गाउँमै खाइखेली हुर्के ।

त्यसपछि जिद्दी गरेर र बाटाका कष्ट खेपेर ठूला आफ्ना बुबासँग काठमाडौँ आए । अनि भारतको जालन्धर गएर स्कुले पढाइ पूरा गरे । त्रिचन्द्र क्याम्पसबाट आईए, पटना कलेजबाट बीए अनि बेलायतको एडेनबरा विश्वविद्यालयबाट भौगोलिक अन्वेषणमा डाक्टरेट डिग्री लिए । उनै ठूलालाई हामी डा. हर्क गुरुङका नामले र त्यस नाममा निस्किएका उनका कृतिले चिन्दछौं ।

हर्क गुरुङले हातले काेरेकाे नक्सा । यस नक्सामा १८औँ शताब्दीकाे नेपाल र गाेरखाली राज्यकाे विस्तारलाई देखाइएकाे छ ।

ठूलाले तीन वर्ष एडेनबरा र लन्डन विश्वविद्यालयमा पढाए । तराँचेदेखि बेलायतसम्मको यात्राबारेमा उनले आफ्नो किताब ‘विषय विविध’ मा लेखेका छन्, ‘कहिलेकाहीं आफ्नो जीवनयात्रा केलाउँदा आफैँलाई हाँसो उठ्थ्यो— नौ वर्षको उमेरसम्म बाह्रपोखरी लेकमा भेडा चराउने गुरुङ ठिटो बेलायतमा गुरु भएकोमा । तर, जस्तै शिक्षा, सफलता, साधनहरू पाएर पनि मनमा एउटा केही गुमाएको अनुभव गर्दथें । पार्टीमा बो–टाई लगाएर ब्रान्डीको गोब्लेट सुम्सुम्याउँदै मिममैयाँहरूसित गफ लगाउँदा पनि कहिले झल्याँस्स लमजुङ सम्झन्थेँ । लन्डन महासहरमा पनि नपाइने त्यो वस्तु थियो आफ्नो आदिकालको पृष्ठभूमि ।

यही आदिकालको पृष्ठभूमिले होला, डा. गुरुङलाई नेपाल फर्कायो, त्रिभुवन विश्वविद्यालयका शिक्षक, विकास योजनाकार, मन्त्री, लेखक, खेलाडी, पर्वतारोही, चित्रकार, फोटोग्राफर, अध्ययनशील घुमक्कड अनि आदिवासी तथा अल्पसंख्यक समुदायको अधिकारका रक्षक बनायो । ‘डा. गुरुङको बौद्धिक जीवनका सबै पक्षमा समान रूपले पाइने एउटा साझा भाव थियो— राष्ट्रप्रेम,’ त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा डा. गुरुङका पहिलो सत्रका विद्यार्थी डा. पीताम्बर शर्माले डा. गुरुङलाई यसरी सम्झिएका छन् ।

घुमक्कड डा. गुरुङको परिचय उनको यात्रा संस्मरण किताब ‘मैले देखेको नेपाल’ मा पाइन्छ । यसमा उनले झन्डै १५ वर्षसम्म नेपालका विभिन्न भागमा गरेको मूलतः पैदलयात्राको संस्मरण समेटिएको छ । यो किताब पढ्दा छर्लंग हुन्छ, निहुँ पायो कि डा. गुरुङ घुम्न हिँडिहाल्थे । रेडक्रम सोसाइटीको स्वयंसेवक हुँदा होस् कि विश्वविद्यालयमा भूगोल पढाउँदा होस् अथवा योजनाकार/मन्त्रीका हैसियतमा होस् कि स्वतन्त्र यात्रीका हैसियतमा, डा. गुरुङ सधैँ हिँडिरहन्थे ।

उनको हिँडाइ अरू धेरै यात्रीको हिँडाइभन्दा फरक थियो । हामी केही दिनको यात्रा गर्छौं र घर फर्केर आराम गर्छौं । तर डा. गुरुङ घरबाट निस्केपछि घर बिर्सन्थे कि जस्तो लाग्छ । दाङ, जाजरकोट, जुम्ला, रारा, मुगु घुमेर जुम्ला, फोक्सुम्दो, ताराकोट, हुँदै ढोरपाटनसम्मको यात्रा उनले एकै मेसोमा सकेका थिए । यसो गर्दा उनले लगातार १२ हप्तामा ६१० किलोमिटर पार गर्नुपरेको थियो । झापाको काँकरभिट्टाबाट यात्रा थालेर पूर्वपश्चिम राजमार्गमा यति बाटो हिँडेका भए उनी बुटवलभन्दा २४ किलोमिटर पश्चिम पुगेका हुन्थे ।

यात्रामा आइलाग्ने दुःख र ठूला समस्याले पनि उनलाई यात्रा गर्न छेक्दैनथ्यो । सन् १९७१ मा उनी अन्तर्राष्ट्रिय हिमालयन एक्सपेडिसनमा नेपालका तर्फबाट सदस्य भएका थिए । उनी सगरमाथा चढ्न गए । यो पर्वतारोहण निकै कठिन सावित भयो । मौसमले गर्दा उनीहरूले न माथि चढ्न सक्ने, न तल झर्न सक्ने, न त बसेका ठाउँमा चैनले बस्न सक्ने अवस्था भोग्नुपर्‍यो । डा. गुरुङसँग नाम र काम गराइ मिल्ने कुशल पर्वतारोही हर्ष बहुगुणा हिमाली चिसो भीरमा परेर बिते । उनलाई त्यहीँ जलाएर बिदा गर्नुपर्‍यो । यति अत्यासलाग्दो अवस्था भोगेपछि सामान्य मान्छे आफ्नो घर फर्कन्छ तर डा. गुरुङ घर फर्कनुको सट्टा त्यहाँबाट पैदल पूर्व हान्निए । थप चार साता एक्लै पैदल हिँडेर धरान पुगेपछि मात्र उनलाई काठमाडौं फर्कौं लाग्यो ।

हुन त, अलिअलि जिद्दी गर्ने स्वभाव नभएको भए उनले आफ्नो जीवनमा जे कुरा हासिल गरे, सो हासिल गर्न सक्दैनथे होला ! कठिन परिस्थितिमा पनि काम गर्न सक्दैनथे होला । कार्पेट काण्ड लगाइएर मन्त्री पद छाड्नुपरेका बेलामा छट्पटिएर बस्नुको सट्टा उनले आफूले गरेका यात्राको संस्मरण लेखे, जुन सुरुमा अंग्रेजी भाषामा ‘भिन्येत् अफ नेपाल’ र पछि नेपालीमा ‘मैले देखेको देश’ नामले छापियो । त्यस किताबको भूमिकामा उनले लेखेका छन्, ‘यो पुस्तक मेरो जीवनको एउटा बहुत कठिन चरणमा लेखिएको हो जतिबेला ममाथि एउटा राजनीतिक प्रकृतिको मुद्दा अदालतमा चलाइएको थियो ।’

उचाइ, लम्बाइ, क्षेत्रफल, अक्षांश, देशान्तर, जनसंख्या आदिका अंक खेलाउनुपर्ने हुँदा झट्ट हेर्दा भूगोल विषय अलि नीरस लाग्न सक्छ । तर, डा. गुरुङ रसिलो लेखन भएका लेखक हुन् । आफ्नो यात्रा संस्मरणमा उनले गरेको राराको वर्णन यसको एउटा उदाहरण हो । उनले लेखेका छन्, ‘...बिहानीपख तालको पानी शान्त हुँदा रारादहले वरिपरिको संसारलाई प्रतिविम्बित गर्छ र त्यसबेला यस पाँच वर्गमाइलको तालमा अनन्त आकाश ओर्लेको भान हुन्छ । तर, मीठो सपना भताभुंग भएझैं मध्याह्नतिर सुरु हुने बतासले यस नक्सालाई मेटिदिन्छ । छालमाथि हाँस, जलेवा र कर्‍याङकुरुङ ढलपल–ढलपल ढल्किन थाल्छन् । नक्सा मेटिएर जान सक्छ तर राराको त्यस दृश्यको सम्झना मस्तिष्कमा सधैं आलो रहन्छ ।’

यस्तो लेख्ने बेलामा भूगोलविद् डा. गुरुङ अलि निस्क्रिय बसेर चित्रकार डा. गुरुङलाई काम गर्न दिएको थियो होला । डा. गुरुङले विद्यार्थी हुँदै चित्रकारितामा हात हालेका थिए । बालकृष्ण समको संगत र प्रोत्साहन पाएका थिए । उनले बनाएका चित्र प्रकाशनका आवरणमा सजिएका पनि थिए । उनले बनाएका चराका चित्रमध्ये डाँफे र मुनालका चित्र हुलाक टिकटका रूपमा छापिएका थिए । तर, उनको चित्रकारी जीवन त्यति धेरै सक्रिय हुन पाएन ।

योग्य गुरुका योग्य चेला डा. पीताम्बर शर्मा आफ्ना गुरु डा. गुरुङको यो भनाइ बेलामौकामा सम्झने गर्छन्, ‘नेपाल नचिन्नु नेपालीको अभिशाप हो ।’ डा. गुरुङले नेपाल चिन्नका लागि बेपत्तासँग घुमघाम गरेका थिए । यस्तो घुमघामले उनलाई राष्ट्रिय योजना आयोगको पहिले सदस्य र पछि उपाध्यक्षका हैसियतमा साढे सात वर्ष सिंहदरबार बसायो । डा. गुरुङले भनेका छन्— संयुक्त अधिराज्यबाट फर्केपछि म झोला बोकर तीन महिना पैदल घुमेर कर्णालीको अध्ययन गरेँ । यो खबर राजाको कानसम्म पुग्यो । यदुनाथ खनाल र डा. भेषबहादुर थापाले मलाई दुर्गमका कुनाकाप्चाका बारेमा थाहा पाएको अनौठो मानिस भनी सिफारिस गरे होलान् ।

राष्ट्रिय योजना आयोगमा पुग्दा डा. गुरुङलाई लाग्यो, ‘हाल काठमाडौं तथा पूर्वी तराईको विकासका निम्ति जुन कुरामा जोड दिइएको छ, त्यसलाई देशको दीर्घकालीन विकासका निमित्त राम्रो लक्षण मान्न सकिँदैन ।’ त्यसैले उनले विभिन्न प्रदेशबीचको आर्थिक, सामाजिक तथा राजनीतिक अन्तर घटाउनुपर्छ भन्ने ठाने । विभिन्न प्रदेशबीचमा पूरै समानता ल्याउन सम्भव छैन भन्नेमा उनी सचेत थिए । यसका लागि उनले नेपाललाई चार विकास क्षेत्र (जसलाई पछि पाँच बनाइयो) मा बाँडेर उत्तर–दक्षिण विकास गर्ने योजना अघि सारे । ‘विकास रेखा’ यस अवधारणाको मुख्य पक्ष थियो । ‘विकास रेखाको मुख्य ध्येय विकासोन्मुख तराई र उपेक्षित पहाडी क्षेत्रको अर्थव्यवस्थालाई जोड्नु हो,’ उनले भनेका छन् । यसका लागि उनले मोरङको विराटनगरदेखि संखुवासभाको हेदाङ्ना (रुदाङ) सम्मको कोसी विकास रेखा, वीरगन्जदेखि धुन्चे/बाह्रबिसेसम्मको काठमाडौं विकास रेखा, भैरहवादेखि जोमसोमसम्मको गण्डकी विकास रेखा र नेपालगन्जदेखि जुम्लासम्मको कर्णाली विकास रेखा कोरे ।

विकास रेखाले छुने मधेसका विराटनगर, वीरगन्ज, भैरहवा र नेपालगन्जले मधेसको, पहाडी भेगका ठाउँले पहाडी विकासको र हिमाली भेगका ठाउँले हिमाली भेगको विकासका लागि नमुना प्रस्तुत गर्छन् भन्ने उनले ठानेका थिए । तर, यो साकार हुन सकेन । उदाहरणका लागि, कोसी विकास रेखाका लागि चाहिने विराटनगर–हेदाङ्ना सडक सम्पन्न हुन उनले यो विचार निकालेको झन्डै ५० वर्ष पर्खनुपर्‍यो ।

योजनाकारको पदले उनलाई तीन वर्ष मन्त्री पदमा बसायो । उनले उद्योग तथा वाणिज्य, शिक्षा तथा संस्कृति, निर्माण तथा यातायात अनि पर्यटन मन्त्रालय सम्हाले । ‘मन्त्रीका रूपमा मेरो तीनवर्षे कार्यकालको तीतो अनुभव छ,’ डा. गुरुङले भनेका भए पनि नेपालको पर्वतारोहण र पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न सकिने ठाउँका बारेमा जानकार उनले पर्यटन मन्त्रालयमा गरेका काम भने अहिलेका लागि पनि मार्गदर्शन हुन सक्छन् । किनभने उनी टाढासम्म देख्न सक्थे ।

जति बेलामा पर्वतारोहण र पर्यटनलाई हामीले राम्रोसँग बुझेका थिएनौं (अझैसम्म पनि बुझेका छैनौं) त्यतिबेला उनले भनेका थिए, ‘हामी बाँच्ने बेसाहाको घेराभित्र पिल्सिएका छौं, तर विकसित देशका मानिसहरू आर्थिक सम्पन्नता नाघेर मनोरञ्जन खोज्छन् । भौतिक साधनहरूले जति परिपूर्ण भए पनि तिनीहरू असन्तुष्ट रहन्छन् । आफैंले रचेको आधुनिकताको साङ्लोबाट उम्कन तिनीहरू पर्यटक भई विश्व चहार्छन्, अगुवा (अन्वेषक) भई बिराना ठाउँ पुग्छन्, अनि पर्वतारोही भई मसिनले पट्टिएको शरीरलाई प्रकृतिसित दाँज्न खोज्छन्... पर्वतारोहण मानिसको माथि उठ्ने अभिलाषाको सांस्कृतिक रूप हो ।’

‘नक्सांकन गर्ने कला अर्थात् कार्टोग्राफी डा. गुरुङको विशिष्टताको अर्को क्षेत्र हो,’ डा. शर्माले भनेका छन् । सन् १९८३ मा उनको ‘म्याप्स अफ नेपाल : इन्भेन्ट्री एन्ड इभ्यालुएसन’ छापियो । पछि सन् २००६ मा हिमाल बुक्सले उनको ‘नेपाल : एटलस एन्ड स्टाटिस्टिक्स’ छाप्यो । ‘पञ्चायत रजत स्मारिका’ मा डा. गुरुङको ‘नेपाल अधिराज्यको बनोट’ शीर्षकको लेखसँगै उनले हातले कोरेको नक्सा छापिएको छ, जसमा १८ औं शताब्दीको नेपाल र गोरखाली राज्य विस्तारलाई देखाइएको छ ।

डा. गुरुङको नेतृत्वमा भएको अर्को महत्त्वपूर्ण काम ‘नेपालमा आन्तरिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय बसाइँ सराइ प्रतिवेदन’ हो । वाणिज्यशास्त्री, भूगोलशास्त्री, अर्थशास्त्री र समाजशास्त्री मिलेर तयार गरेको यो प्रतिवेदन २०४० सालमा राष्ट्रिय जनसंख्या आयोगलाई बुझाएपछि यसले नेपालको राजनीतिमा ठूलो तहल्का मच्चायो । डा. हर्क गुरुङसमेतलाई भारत र मधेसीविरोधी भनी प्रस्तुत गरी उनलाई मृत्युदण्ड दिन माग गरियो । यस सन्दर्भमा डा. गुरुङले प्रतिवेदनमा नेपालको (तत्कालीन) संविधानको भाग २ धारा ८ को खण्ड घ मा रहेको मधेसीप्रति भेदभावमूलक प्रावधान संशोधन गर्न ‘नेपाली उत्पत्तिको व्यक्ति भन्ने व्यवस्था राष्ट्रियताका दृष्टिले भेदभावपूर्ण र कार्यान्वय पक्षमा द्विविधाजनक हुनाले सो शब्दावली नै संविधानबाट
झिकिने गरी संशोधन गर्न’ सुझाव दिएको प्रस्टीकरण दिए ।

सो प्रतिवेदनले अंगीकृत नागरिकलाई केही सीमित महत्त्वपूर्ण पदमा बन्देज लगाउन सुझाव दिएको थियो, जुन हालको नेपालको संविधानमा राखिएको छ ।

नेपाल र भारतबीचको खुला सिमानाले दुवै देशमा समस्या ल्याएको कुरा बेलाबेलामा सुन्न पाइन्छ । डा. गुरुङको नेतृत्वमा तयार भएको सो प्रतिवेदनले नेपाल भारत सिमानालाई नियमित गर्न त्यतिबेलै सुझाव दिएको थियो । यस विषयमा डा. गुरुङको मत थियो, ‘दुई देशबीचको अन्तर्राष्ट्रिय सिमाना मानचित्रको बुट्टा मात्र होइन । राष्ट्रिय सिमाना भनेको सम्बन्धित राष्ट्रहरूको राजनीतिक, आर्थिक र वित्तीय दोसाँध हो ।...दुई घडेरीबीचको बलियो पर्खालले राम्रो छिमेकी बनाएसरह दुई देशबीचको सिमाना वास्तविक भएमा त्यसबाट एकको समस्या अर्काको क्षेत्रमा नपोखिने, अवाञ्छनीय तत्त्वले दोहोरो फाइदा उठाउन नपाउने, राष्ट्रिय नीतिहरूको कार्यान्वयनमा सघाउ पुग्ने हुन्छ र छिमेकी राष्ट्रहरूबीच बढी प्रस्टता आउँछ । ...यस्तो व्यवस्थाले नेपालबाट भारत जाने र भारतबाट नेपाल आउने क्रममा गतिरोध आउँदैन, परिमाण र प्रकृतिमा परिवर्तन आउन सक्छ । ...हालको जस्तो गरिबको साटासाट अवश्य नै दुई स्वतन्त्र राष्ट्रबीचको दिगो लक्ष्य हुन सक्तैन भने सानो र गरिब देशको आर्थिक क्षेत्रमा ठूलो र सम्पन्न देशका मानिसको बढ्दो आधिपत्य पनि सुमधुर सम्बन्धको परिचय अवश्य होइन । ...आप्रवासन सँगाली राखेको समस्या पनि हो, जुन प्रत्येक बितेका पुस्ताले आउँदो पुस्तालाई भारी बिसाउँदा बिसाउँदा अझ बढी गह्रौं बन्दै गइरहेको छ ।’

२०३६ सालको राजनीतिक उथलपुथलपछि नेपालमा आदिवासी, जनजाति र अल्पसंख्यकको अधिकारका विषयमा कुरा उठ्न थाल्यो । २०४६ सालको परिवर्तनपछि यो अझ टड्कारो भएर आयो । त्यसपछि डा. गुरुङले आदिवासी, जनजाति र अल्पसंख्यकको अधिकार आन्दोलनलाई बौद्धिक धरातल र उचाइ दिए ।

नेपालजस्तो धेरैवटा भाषा भएका देशमा विभिन्न भाषाबीच गरिएको भेदभावका बारेमा बोल्दा/लेख्दा उनी जेम्स तोरे बोदेको यो भनाइ उल्लेख गर्ने गर्थे, ‘एउटै देशमा कुनै विशेष वर्ग शिक्षा र विकासका सबै तकनिकी सुविधाउपर जबसम्म हावी रहन्छ, अन्य धेरैको लिपिसम्म पनि हुँदैन, सामाजिक क्रान्ति एउटा हास्यास्पद कल्पना मात्र हुनेछ ।’

भाषाका हकमा २०४७ सालको संविधानले भेदभाव गरेको विषयमा उनी टिप्पणी गर्थे, ‘नेपालको संविधान १९९० ले भने मातृभाषाको परिभाषा सम्बन्धमा नौलो व्याकरण प्रस्तुत गर्दै ठालु खसकुरालाई ‘राष्ट्रभाषा’ को संज्ञा दिएको छ— जोत्नका लागि गोरु र राँगालार्ई नारेजस्तै । यस प्रकारको भाषा एकाधिकार नीतिले गर्दा नेपालमा कति भाषा–भाषिका छन् भन्ने नै ठेगान लाग्न सकेको छैन ।’ यस्तो भाषिक भेदभावको ऐतिहासिक पक्ष देखाउन डा. गुरुङ संवत् १९७४ को भाषा नीतिको उदाहरण दिने गर्थे, जसमा गोर्खा (हाल नेपाली भनिने) भाषाले अरू जंगली भाषालाई गलहत्ती नलगाई यस भाषाको विकास हुन्न भनिएको छ । २०१४ सालको राष्ट्रिय शिक्षा आयोगको प्रतिवेदनलाई पनि उनी उल्लेख गर्ने गर्थे, जसमा नेपालीबाहेकका भाषालाई स्कुलमा प्रतिबन्ध लगाउनुपर्छ भनिएको छ ।

यस विषयमा भने डा. गुरुङको जीवनको एउटा खण्ड आफ्नै जीवनको अर्को खण्डसँग मेल खाँदैन । आफू सत्तामा भएका बेलामा नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानले आयोजना गरेको नेपाली भाषा अधिगोष्ठी २०३३ लाई विशेष सम्बोधन गर्दा डा. गुरुङले नेपाली भाषाका पक्षमा फरकमत व्यक्त गरेका थिए । उनले भनेका थिए, ‘...हामीले भोगेका अनुभव र आज राष्ट्रिय शिक्षापद्धतिको योजना लागू भैसकेपछि अधिराज्यको ७५ जिल्लामा जुन नेपाली भाषा व्यापक रूपमा प्रयोग भइरहेको छ त्यो बडो ठूलो उपलब्धि हो ।

त्यसैले नेपाली भाषा एउटा विशेष जातिको भाषा नभैकन राष्ट्रिय भाषा, त्यो पनि कस्तो भनेदेखि एउटा राष्ट्रिय एकीकरणको माध्यमको रूपमा आएको छ । ...हाम्रो अभिप्राय के हुनुपर्‍यो भने अधिकांश जनताको मातृभाषा नेपाली नै हुनुपर्छ, भविष्यको नेपालका लागि । ...अरू जातीय वा स्थानीय भाषा, प्रान्तीय भाषाको ठाउँ उनीहरूको समाजमा छ र त्यस समाजमा नेपाली भाषा भिज्नुपयो, तिनलाई नेपालीभाषीमा परिणत गर्नुपयो । ...त्यसैले के प्रस्ट हुनुपर्‍यो भने, जातीय भाषाहरूको आफ्नो ठाउँमा महत्त्व छ, तर ती अनुभवहरूलाई समेटेर हामीले राष्ट्रिय धारमा ल्याउनुपर्छ । मुख्य रूपले नेपाली भाषालाई नै विस्तार गर्दै लैजानुपर्छ । ...राष्ट्रिय एकीकरणको माध्यमको रूपमा आउने र नौलानौला अनुभव, विज्ञानका माध्यम र साधनहरूलाई उपयोग गरेर विकास र उद्योग गर्ने एउटै भाषा हुन सक्छ— त्यो हो नेपाली भाषा ।’

उनको विचारमा आएको यो परिवर्तनलाई समयक्रममा आफैंलाई सच्याउने डा. गुरुङको क्षमताका रूपमा लिन सकिन्छ । यो सानो विरोधाभासले डा. गुरुङको व्यक्तित्व र योगदानलाई ओझेल पार्दैन । नेपालको विकास योजना, भूगोल, साहित्य, पर्वतारोहण तथा आदिवासी जनजाति आन्दोलन र नेपालीलाई नेपाल बुझाउने अभियानमा उनको योगदान सधैँ स्मरणीय रहन्छ ।

डा. गुरुङको निधन भएको केही समयपछि हिमाल बुक्सका वसन्त थापाले मलाई डा. गुरुङसँग सम्बन्धित अर्को काम पनि लगाएका थिए । त्यो हो— ‘मैले देखेको नेपाल’ प्रेसमा जानुअघि एकपटक पढ्ने र कुनै गल्ती भेटिएमा सच्याउन सुझाव दिने । अहिले, फलेडाँडातिर मुख फर्काएर घाम तापेका बेलामा मैले त्यतिबेला पढेको डा. गुरुङको यो वाक्य सम्झिएँ, ‘लमजुङको एउटा सानो गाउँमा सुरु भएको यात्रा म पुगेको अन्तिम पाटी, पुल, भञ्ज्याङ र उच्चस्थलभन्दा पर्तिर पनि जारी रहनुपर्छ ।’

डा. गुरुङको इच्छा र दृढताबमोजिम फलेडाँडाको यो भीरभन्दा पर्तिर पनि उनको यात्रा जारी रहन्छ, रहँदैन म भन्न सक्दिनँ । के कुराचाहिँ ठोकेर भन्न सक्छु भने यात्रा जारी रहेका खण्डमा पनि उनको यहाँसम्मको यात्राबाट हामीले जे–जस्ता लाभ पाएका थियौँ, त्यस्ता लाभ भने यहाँभन्दा पर्तिरको यात्राबाट पाउन सक्दैनौँ  ।

प्रकाशित : पुस १९, २०७६ ११:०७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×