अमिश, रामकथा र शिवकथा

छुट्टाछुट्टै शृंखलाका आख्यान भए पनि अमिशका यी कथाहरू एकार्कासँग जोडिएका छन् । बेग्लै कालखण्डका पात्रहरू ऐतिहासिक समयरेखामा उपस्थित गरिएकाले फरक रूपमा भए पनि जोडिन आइपुगेको भान हुन्छ ।
राम लोहनी

पृष्ठभूमि
हिन्दु धर्ममा शिवलाई महादेव मानिन्छ  । महादेवको अर्को रूप रुद्र पनि हो  ।

हिन्दुहरूका अर्का दुई मुख्य देवता विष्णु र ब्रह्मा हुन् । ब्रह्माको कुनै अवतार छैन । विष्णुका विभिन्न अवतार छन् । ब्रह्माको काम सृष्टि, निर्माण र आविष्कार गर्नु हो । सृष्टिलाई टिकाउने र निर्माण तथा आविष्कारलाई सही ढङ्गबाट उपयोग गर्ने, गराउने अविभारा महादेव र विष्णुमा रहन्छ । सृष्टि अघि बढ्नेक्रममा प्रकृतिको दोहन हुन्छ ।

सिर्जना र आविष्कारले प्रकृतिको दोहनलाई सघाइरहेको हुन्छ । हरेक सिर्जना र आविष्कारका पाटा सकारात्मक मात्र हुँदैनन्, नकारात्मक पनि हुन्छन् । सकारात्मक तत्वको पहिचान गरेर त्यसको सही उपयोग गर्न सक्नुपर्छ । स्वार्थ, लोभ र अज्ञानताले नकारात्मक तत्त्वको वृद्धि गराउँदै जान्छ, सकारात्मक फल दिने तत्त्व पनि नकारात्मक हुन थाल्छ । त्यसैले यी दुई तत्त्वलाई सन्तुलनमा राख्नु जरुरी हुन्छ । अमिशले यही सूत्रलाई आफ्ना उपन्यास शृंखलाको आधार बनाएका छन् ।


अमिश सृष्टिको निरन्तरतालाई एउटा समीकरणको रूपमा प्रस्तुत गर्छन् । समीकरणमा सकारात्मक र नकारात्मक दुबै तत्त्व विद्यमान रहन्छन् । मान्छे स्वाभाविक रूपले सकारात्मकप्रति आकर्षित हुन्छ । तर वस्तुको अधिकतम खपतले पैदा गर्न सक्ने असन्तुलनलाई देख्ने दृष्टि सामान्य मानिसमा हुँदैन । समीकरणको असन्तुलनलाई पहिचान गर्ने र त्यसको उचित समाधान गर्ने दायित्व महादेव र विष्णुको हो । विष्णुको दायित्व सकारात्मक तत्त्वको पहिचान गर्ने र मानव कल्याणका लागि त्यसको उपयोग गर्न प्रेरित गर्ने हो । नकारात्मकता अत्यधिक बढ्न गइसकेको अवस्थामा नकारात्मक तत्त्वलाई सकारात्मक बाटोमा हिँडाउने वा नयाँ सकारात्मक तत्त्वद्वारा त्यसलाई प्रतिस्थापन गर्ने विकल्प बाँकी रहँदैन । यो अवस्थामा नकारात्मकको कारकलाई नै समीकरणबाट हटाउनुपर्ने हुन्छ । यो दायित्व महादेवको हो । यसप्रकार विष्णुले समीकरणमा सकारात्मक तत्त्वको वृद्धिको काम गर्छन् र भने महादेवले समीकरणबाट नकारात्मक तत्त्वलाई हटाउने काम गर्छन् ।

विष्णु र महादेवको परम्परा
अमिशले विष्णु र महादेवलाई फरक–फरक परम्परा मानेका छन् । परिस्थितिजन्य आवश्यकताअनुसार उनीहरूको अवतरण हुन्छ । विष्णु र महादेवको अवतरणलाई अमिश पारलौकिक चेतनाको परिणाम मान्दैनन् । उनीहरू लौकिक सिर्जना हुन् । हरेक विष्णु र महादेवले आफ्नो जीवनकालमा आ–आफ्ना उत्तराधिकारी समूह (ट्राइब) खडा गरेका हुन्छन् । उनीहरूको काम समीकरणमा पैदा भएको असन्तुलनको पहिचान गर्नु र आवश्यकताअनुसार नयाँ विष्णु वा महादेवको आविर्भाव गराउनु हो । नयाँविष्णुको आविर्भावमा महादेवका ट्राइबले सहयोग गर्छन् र नयाँ महादेवको आविर्भावमा विष्णुका ट्राइबले सहयोग गर्छन् ।


अमिशले रामको जीवनकाललाई आजभन्दा बाउन्न सय वर्षअघिको र शिवको जीवनकाल अड्तीस सय वर्षअघिको मानेका छन् । अमिशले शिव र रुद्रलाई छुट्टाछुट्टै कालखण्डमा प्रकट भएका महादेवका अवतारको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । रुद्र रामभन्दा पनि अघिका हुन् । कथाअनुसार रुद्रको समयमा आमविनाशका दैवीअस्त्रहरूको प्रयोगमा व्यापकता थियो भन्ने अनुमान हुन्छ । दैवीअस्त्रहरूले सकारात्मकताको वृद्धि गरेन, बरू समीकरणमा नकारात्मकता बढ्न गई सृष्टि निरन्तरता नै अप्ठेरो स्थितिमा पुग्यो ।

त्यसैले रुद्रले समीकरणबाट दैवीअस्त्रहरूलाई हटाइदिने उद्घोष गरे । रुद्रको उद्घोषले दैवीअस्त्रहरूको पूर्ण बन्देज लगाइदियो । प्रतिबन्ध रुद्रको आदेशात्मक कानुन थियो । रुद्रले खडा गरेको ट्राइब वायुपुत्र रुद्रको यो कानुन लागू गराउन प्रतिबद्ध थियो ।


रुद्र पाचौँ विष्णु मोहिनीको समकालीन थिए । रुद्रको उत्तराधिकारी ट्राइब वायुपुत्र भएजस्तै मोहिनीको ट्राइब वाल्मीकि थियो । वाल्मीकिहरूले नै विष्णुको छैटौँ अवतार परशुरामको योजना गरेका थिए । परशुरामको आविर्भाव हुनुअघि समाजमा क्षत्रियहरूको निरंकुशता हाबी भयो । परशुरामको अभियानले शासनमा ब्राह्मणहरूको महत्त्व बढ्न थाल्यो र समाजमा सन्तुलन देखियो ।

परशुरामले मलायापुत्र नामको ट्राइब खडा गरेका थिए । समयक्रममा मलायापुत्र र वायुपुत्र दुवै सातौँ विष्णुको आवश्यकता भएको निष्कर्षमा पुगे । यो पृष्ठभूमिमा अमिशको रामचन्द्र शृंखलाको कथा आरम्भ हुन्छ ।

रामकथा
क्षत्रियहरू हाबी हुनुअघि समाजमा ब्राह्मणहरूको दबदबा थियो । अरू वर्ग उठ्नै सकेका थिएनन् । कट्टर वर्ण व्यवस्थाले गर्दा समाजलाई समय समयमा अवरुद्ध गर्थ्यो । परशुरामपछि सत्तामा ब्राह्मण र क्षत्रियहरू दुबै रहन थाले । तर उनीहरू व्यापार, व्यवसायलाई निम्न कोटीको कर्म ठान्थे । त्यसैले आर्यावर्तको व्यापारमा बाहिरियाहरूको हालीमुहाली भयो । व्यापारमा लंकाधिपति कुवेरको राज थियो । आर्यावर्तका सम्राट् र राजाहरू कुवेर आदि व्यापारीसँग कर असुलेर आफ्नो वैभव जमाउँथे । रावणले कुवेरको राज्य र व्यापारमाथि अधिकार जमाएपछि आर्यावर्तको अवनति सुरु भयो । ब्राह्मण कुलमा जन्मेको रावणमा क्षत्रिय र वैश्य गुणको उच्चता थियो ।


एकै गुरुकुलका विश्वामित्र र वशिष्ठबीच गुरुकुलकी छात्रा नन्दिनीसँगको सम्बन्धलाई लिएर योगायोग भयो र उनीहरू एकार्काका कट्टर दुश्मन बने । कालान्तरमा विश्वामित्र मलायापुत्रहरूको कुलपति चुनिए । मलायापुत्रको कुलपतिको रूपमा विश्वामित्रको महत्त्व आर्यावर्तभरि फैलियो । वशिष्ठ अयोध्याको राजगुरु भएपछि विश्वामित्र वशिष्ठको झन् आलोचक बने ।


वर्ण विभाजन आर्यावर्तको परम्परा थियो । व्यक्तिको वर्ण कर्मले होइन, जन्मले निर्धारण गर्थ्यो । ब्राह्मण स्वभावको व्यक्ति क्षत्रीय वा अन्य कूलमा जन्म लिएको भए पनि ऊ ब्राह्मण कर्म गर्न बाध्य हुन्थ्यो । त्यस्तै कर्मले वैश्य स्वभावको व्यक्ति ब्राह्मण कुल वा अन्यत्रै जन्म लिन पुग्थ्यो । ऊ पनि जन्मको कारण वैश्य कर्म गर्न बाध्य थियो । यसले गर्दा व्यक्तिको क्षमता विकास अवरुद्ध हुन पुग्यो र समग्र सामाजिक संरचनामै असन्तुलन पैदा भयो । फलस्वरूप आर्यावर्तको अवनति हुन थाल्यो । वशिष्ठ र विश्वामित्र दुवैलाई विष्णुको आवश्यकता महसुस भयो । उता वायुपुत्रहरू पनि नयाँ विष्णुका लागि उपयुक्त समय भएको बारे सचेत थिए ।

उनीहरूको रोजाइमा अयोध्या नरेश दशरथका पुत्र परेका थिए । राम वा भरतमध्ये कसलाई चयन गर्ने भन्नेबारे हनुमानमार्फत वशिष्ठसँग सम्पर्कमा थिए । विष्णु चयनको मुख्य अधिकार मलायापुत्र र विश्वामित्रमा थियो । विश्वामित्रको आँखा मिथिलाकी राजकुमारी सीतामाथि परेको थियो । विश्वामित्रले गोप्य रूपमा सीतालाई सातौँ विष्णुको रूपमा चयन गरेर त्यसअनुसार संस्कार र शिक्षादीक्षा सुरु गरिसकेका थिए ।


रत्नाकर वाल्मीकिकी छोरी राधिका सीताकी सहपाठी थिइन् विश्वामित्रको आश्रममा । राधिकामार्फत सीताको हनुमानसँग परिचय भएको थियो । रत्नाकर नियन्त्रित वन्यक्षेत्रमा वशिष्ठको आश्रम थियो । वशिष्ठको गतिविधिसँग राधिका परिचित थिइन् । आगामी विष्णुका लागि वायुपुत्र र वशिष्ठको रोजाइमा राम परेको जानकारी राधिकामार्फत सीतालाई भयो । पृष्ठभूमिमा भैरहेको यो मञ्चनसँग विश्वामित्र जानकार थिएनन् । नकारात्मक तत्त्वको प्रतिनिधिको रूपमा रावणको प्रभाव बढ्दो थियो । उपयुक्त समयमा विष्णुद्वारा रावणको वध गरेर समीकरणलाई सन्तुलनमा ल्याउन सकिने विश्वामित्रको सोच थियो । रावणसँगको सम्भावित युद्धका लागि विश्वामित्र दैवीअस्त्रको पनि निर्माण गर्दै थिए । यसको परीक्षण गर्न उपयुक्त पात्रको खोजीमा थिए विश्वामित्र । दैवीअस्त्रको प्रयोग गर्ने व्यक्ति रुद्रको नियमअनुसार दण्डभागी हुन्थ्यो । विश्वामित्रको कानमा दशरथ पुत्र रामको जानकारी पुग्यो ।


भारतको पश्चिम सीमा करचपामा रावणसँगको युद्धमा दशरथ पराजित भएकै दिन रामको जन्म भएको थियो । त्यसैले रामको जन्मलाई अपशकुन मानेर दशरथले रामलाई तिरष्कार गरेका थिए । राम कानुनको कट्टर पक्षपाती थिए । कानुनको भेदरहित पालनामा यिनको जोड थियो । यिनकै प्रयासबाट अयोध्यामा शान्ति सुव्यवस्था कायम भएको थियो । विश्वामित्रको आश्रममा ताडका र यिनको छोराका गणहरूले दुःख दिइरहेका थिए । ताडकाको समूहलाई नियन्त्रण गर्न विश्वामित्रले रामलाई आफ्नो साथमा लिएर गए । खासमा विश्वामित्र आफूले निर्माण गर्न लागेको दैवीअस्त्र रामका हातबाट परीक्षण गर्न लगाउन चाहन्थे भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । यद्यपि अमिशले त्यो प्रस्ट गरेका चाहिँ छैनन् । तर रामले कूटनीतिक तरिकाबाट ताडकाको समस्या समाधान गरेपछि विश्वामित्रको तत्कालको योजना तुहिएको देखिन्छ ।


सीतालाई रामप्रति चासो बढेको थियो । सीताको आग्रहमा विश्वामित्र रामलाई लिएर मिथिला पुगे । मिथिलामा सीताका लागि स्वयंवरको प्रतियोगिता आयोजना गरिएको थियो । मिथिलाका राजा शिरध्वजका भाइ कुशध्वजले रावणलाई पनि स्वयंवरमा निम्ता पठाइदिएका थिए, यद्यपि रावणलाई निम्ता गर्ने कुनै योजना थिएन । स्वयंवर सभाको सञ्चालक विश्वामित्रले स्वयंवरका लागि योग्यता देखाउने पहिलो अवसर रामलाई दिए । मिथिलाजस्तो तुच्छ राज्यमा समेत अग्राधिकार नपाएकोमा रावणको मन क्षुब्ध भयो । अपमानको बदला लिन रावणको सेनाले मिथिलामा आक्रमण गर्‍यो । रावणको सेनालाई परास्त गर्न विश्वामित्रले रामको हातबाट असुरास्त्र प्रक्षेपण गराए । असुरास्त्र पनि एक प्रकारको दैवीअस्त्र भएकाले राम रुद्रको कानुनअनुसार चौध वर्ष वनबास जानुपर्ने निश्चित भयो ।


अमिशले रामचन्द्र शृंखलाअन्तर्गत अहिलेसम्म तीनवटा खण्ड प्रकाशित गराइसकेका छन् । तीनवटै खण्डका कथाहरू समानान्तर रूपले अघि बढेका छन् । पहिलो खण्डमा राम, दोस्रो खण्डमा सीता र तेस्रो खण्डमा रावणलाई केन्द्रमा राखिएको छ । रावणद्वारा सीताको अपहरण भएको घटनासम्म पुग्दा तीनवटै खण्डको कथा एउटै विन्दुमा पुगेका छन् । कथा समानान्तर भएकाले घटनाहरू स्वाभाविक रूपमा दोहोरिएका छन् । प्रस्तुतिको दृष्टिकोणको फरकले त्यसलाई आकर्षक तुल्याएको छ । तर दोहोरिएका केही प्रसंगका वर्णन तीनवटै खण्डमा हुबहु पनि भेटिन्छन् । अन्यथा कथाको बुनोट आकर्षक छ र पाठकलाई कथाले तानिरहन्छ ।


घटना र पात्रलाई वास्तविक देखाउन लेखकले भरमग्दुर प्रयन्त गरेका छन् । रावणको जन्म भारतको उत्तर पश्चिमको ब्राह्मण परिवारमा भएको थियो । रावणलाई जन्मजात शारीरिक खोटको कारण घरबाट भाग्नुपरेको थियो । समुद्री व्यापारले रावणलाई असाधारण सफलता दिलायो । रावण सानो छँदा वैद्यनाथ मन्दिरकी कुमारी तीर्थाटनको क्रममा रावणको निवासमा पुगेकी थिइन् । कुमारीले रावणलाई सकारात्मक सोचको ऊर्जा प्रदान गरेकी थिइन् ।

तिनको नाम वेदवती थियो । वेदवतीप्रति रावणको अगाध श्रद्धा थियो । असामान्य परिस्थितिमा वेदवती र तिनका पतिको हत्या भएको घटनाले रावणलाई सम्पूर्ण आर्यावर्तप्रति वितृष्णा पलायो । सीतालाई यिनै वेदवतीको पुत्रीको रूपमा प्रस्तुत गरेर लेखकले कथालाई सनसनीपूर्ण र कौतूहलले भरपूर बनाइदिएका छन् । सीता रामभन्दा पाँच वर्ष जेठी मात्र छैनन्, कतिपय अवस्थामा बुद्धि, विवेकमा पनि यिनी रामभन्दा अब्बल देखिन्छिन् । तर सीता आफूलाई भन्दा रामलाई विष्णुको रूपमा स्थापित गर्न अग्रसर देखिन्छिन् । दैवीअस्त्र प्रहार गर्न रामलाई बाध्य तुल्याएकाले सीता विश्वामित्रप्रति सशंकित पनि थिइन् ।

शिवकथा
शिवको कथा रेखीय छ— पहिलो खण्ड जहाँ समाप्त हुन्छ, दोस्रो खण्ड त्यही विन्दुबाट सुरु हुन्छ, दोस्रो समाप्त भएको विन्दुबाट तस्रो खण्ड सुरु हुन्छ । शिव शृंखलाले सम्बोधन गर्न खोजेको समस्या रामले स्थापना परेको परम्पराबाट पैदा भएको नकारात्मकताबाट मुक्ति हो । शिवकथाका लागि रामकथा जान्नु जरुरी छैन । तर रामकथा पढिसकेपछि शिवकथाको पृष्ठभूमि रामकथामा जोडिएको ज्ञान हुन्छ । रावणसँगको युद्धमा असुरास्त्र प्रयोग गरेपछि रुद्रको नियमअनुसार चौध वर्ष वनबास जानेमा राम प्रस्ट थिए । वनबासमा सीताले साथ दिने भइन् । वनबासबाट फर्केपछि राज्य कसरी चलाउने भन्नेबारे राम र सीताको छलफल भएको थियो । राममा वशिष्ठको प्रभाव परेको थियो भने सीतामा विश्वामित्रको ।


राम र सीताले वशिष्ठ र विश्वामित्रको शिक्षालाई फ्युजन गरेर राज्य सञ्चालन गर्ने योजना बनाएका थिए । उनीहरूको योजनाअनुसारको राज्यमा सबैलाई समान व्यवहार हुन्थ्यो । समानताको प्रत्याभूति सोमरसको वितरणमा समेत देखिनुपर्ने अडान रामको थियो । सोमरसले मानिसलाई बूढो हुनबाट रोक्थ्यो र अजम्बरी हुन मद्दत गर्थ्यो । रामको समयसम्म सोमरस शासक वर्गका व्यक्तिहरूले मात्र प्राप्त गर्न सक्थे । रामले सोमरसको ठूलो कारखाना स्थापना गरेर राज्यका सबैलाई बिनाभेदभाव आवश्यक सोमरस उपलब्ध गराउने योजना अघि सारे ।

रामराज्यमा वर्णको पहिचान जन्मको आधारमा नभएर कर्मको आधारमा निर्धारित हुने निश्चित भयो । यसका लागि राज्यभित्र जन्मेका सबै बच्चा राज्यले जिम्मा लिने र निश्चित उमेरसम्म सबै प्रकारको आधारभूत शिक्षा उपलब्ध गराउने जिम्मा पनि राज्यकै हुने भयो । बच्चाले कर्मअनुसारको आचरण देखाउन र आफ्नो वर्णअनुसारको स्वभाव प्रदर्शन गर्न थालेपछि उसको वर्ण निर्धारण हुने निश्चित भयो । वर्ण निर्धारण भएपछि मात्र उक्त बच्चा थप शिक्षा पाउनयोग्य ठानिन्थ्यो । यो प्रथालाई अमिशले शिवकथामा माइका नाम दिएका छन् । सन्तानका आकांक्षी परिवारले आफ्नो वर्णअनुसारका बच्चा राज्यबाट प्राप्त गर्न सक्थ्यो । यसप्रकारको राज्यको नाम ‘मेलुहा’ रहने सहमति राम र सीताबीच भएको थियो ।


शिवको कथा यही मेलुहाको हो । शिवकथाको पहिलो खण्डमा मेलुहाका अजम्बरी नागरिकहरूको वर्णन गरिएको छ । सोमरसको कारण यहाँका बासिन्दाहरू लामो समयसम्म बाँच्थे । उनीहरूमा अतुलनीय देशप्रेम थियो, कानुनप्रति उनीहरूको सम्मान असाधारण थियो । रामले लगभग बाह्र सय वर्षअघि स्थापना गरेको राज्य थियो यो । मेलुहामा तामा, चाँदी र सुनको तीनवटा आकर्षक पुरहरूको निर्माण गरिएको थियो । मेलुहाको कथालाई अमिशले सरस्वती नदीको किनारमा विकसित हरप्पा र मोहन्दो जारोको सभ्यता (सिन्धु सभ्यता) को विनाशसँग जोडका छन् ।

लगभग त्यही समयतिर गएको शक्तिशाली भुइँचालोको कारण सरस्वती नदी सुकेको र त्यहाँको सभ्यता विनाश भएको बताइन्छ । पुराणहरूमा सरस्वती नदी जमिनमुनि धसिएर इलाहाबादस्थित त्रिवेणीमा गंगा र जमुनाको संगममा मिसिएको कथा पाइन्छ । मेलुहा सरस्वतीको किनारमा खडा थियो । अमिशको कथाअनुसार शिवले पाशुपतास्त्र प्रहार गरेर यसलाई समाप्त ध्वस्त पारिदिएका हुन् । शिवद्वारा एकै वाणबाट ध्वस्त पारिएको पुराण वर्णित त्रिपुरको कथालाई पनि लेखकले मेलुहामै समावेश गरिदिएका छन् ।


मेलुहावासीको सोमरसप्रतिको असामान्य लगाव नै मेलुहा ध्वस्त हुनुको कारण बन्यो । सोमरसले मेलुहावासीलाई दीर्घजीवी तुल्यायो । साथसाथै यसको नकारात्मक असर पनि भयंकर थियो । मेलुहावासीमा सन्तान उत्पादन गर्न सक्ने क्षमता गिर्दो थियो । जन्मेका सन्तान पनि विकृत शरीरको हुने क्रम बढ्दो थियो । सोमरसको कारखानाबाट पैदा भएको रासायनिक फोहोरले वातावरणीय विनाश र भयंकर रोग निम्त्याउन थालिसकेको थियो । सोमरसको बढ्दो उत्पादनबाट सिर्जित यो परिणामप्रति मेलुहावासी जागरुक थिएनन्, सोमरसप्रतिको उनीहरूको आकर्षण कम भएको थिएन । यो यथार्थ बोध गरेर शिवले सोमरसको उत्पादनमाथि प्रतिबन्ध लगाइदिए ।


रामकथामा जस्तै शिवको कथा रचना गर्दा पनि अमिशले पौराणिक पात्र र अवधारणालाई ऐतिहासिकता प्रदान गर्ने प्रयास गरेका छन् । मेलुहाका सम्राट्को नाम दक्ष थियो । दक्षकी छोरी सतीदेवीसँग शिवको विवाह भयो । शिव कैलाश–मानसरोवर क्षेत्रका बासिन्दाका गणपति थिए । मेलुहामा बसोबास गर्न बाहिरका मानिसहरू निम्त्याउने क्रममा नन्दीको नेतृत्वमा गएको समूहले शिव र शिवको गणलाई मेलुहा ल्याएको थियो । मेलुहालगायत सम्पूर्ण आर्यावर्तमा नीलकण्ठको आविर्भाव हुने र नीलकण्ठले दुःखहरण गर्ने विश्वास लामो समयदेखि कायम थियो । पहिलोपटक सोमरस ग्रहण गर्दा जसको घाँटी नीलो हुन्छ, उही नीलकण्ठ ठहर्ने विश्वास थियो उनीहरूमा । शिवमा त्यो घटना घट्यो, तर स्वयम् शिवका लागि भने यो घटना अप्रत्याशित थियो ।


शिवको घाँटी नीलो बन्नुमा उनका काका मानोभुको भूमिका थियो । शिव वायुपुत्रकै अंश थिए । त्यो पनि शिवलाई थाहा थिएन । वायुपुत्रहरूको नेतृत्व मण्डलीसँगको विवादपछि मानोभु मातृभूमि तिब्बत फर्किएका थिए । नीलकण्ठको रूपमा शिवको चर्चा चलेपछि मात्र वायुपुत्र कुलपति मिथ्राले शिव मानोभुले नीलकण्ठ अवतारमा उतार्न तयार पारेको व्यक्ति भएको चाल पाएका थिए । मानोभु एक्लैले तयार पारेका नीलकण्ठ शिवप्रति प्रारम्भमा वायुपुत्रहरूले समर्थन दिएनन् । सोमरस हानिकारक सिद्ध भैसकेको छ भन्नेमा पनि उनीहरू विश्वस्त थिएनन् । आर्यावर्तका ठूला ऋषि भृगु पनि शिवको विरोधी थिए । वायुपुत्रहरू भृगुसँग सम्पर्कमा थिए । भृगुले शिव र शिवका सहयोगीलाई समाप्त पार्न दैवीअस्त्र प्रयोग गरेपछि भने वायुपुत्रहरू भृगुसँग असन्तुष्ट भए । यसपछि मात्र शिवलाई वायुपुत्रहरूको समर्थन प्राप्त भयो ।


सातौँ विष्णु रामले आफ्नो जीवनकालमा स्थापना गरेका ट्राइब वासुदेव नामले परिचित थियो । शिवलाई वासुदेवहरूको समर्थन थियो । रामराज्यको उत्तराधिकारीको रूपमा मेलुहावासीले बेथिति निम्त्याएपछि वासुदेवहरूले महादेवकै नयाँ अवतारको आवश्यकता बोध गरेका थिए । यिनै वासुदेवहरूले कालान्तरमा आठौँ विष्णु वासुदेव कृष्णको चयन गरेको तर्फ अमिशको संकेत देखिन्छ । रामले खडा गरेको ट्राइब विश्वामित्र र वशिष्ठ दुवैलाई गुरु स्विकार्थे । जीवनकालको उत्तरार्द्धमा शिवले पनि आफ्नो ट्राइब गठन गरे । तिब्बतका लामाहरू नै शिवले गठन गरेको ट्राइब हो भन्ने अर्को दाबी अमिशको रहेको छ ।


मेलुहावासी सूर्यवंशी थिए र यसप्रति गौरव गर्थे । उनीहरू रामराज्यलाई आर्यावर्तभरि फैलाउन चाहन्थे । परिणामस्वरूप स्वद्वीपसँग उनीहरूको शत्रुता बढ्यो । गंगादेखि उत्तरको मैदानमा खडा स्वद्वीप साम्राज्य सम्राट् दिलीपबाट शासित थियो । स्वद्वीपवासी चन्द्रवंशी थिए । उनीहरू मेलुहाको निरंकुश शासनको विरोधी थिए । स्वद्वीपमा मेलुहामा जस्तो सोमरसको वितरण जनस्तरसम्म पुगेको पनि थिएन । सोमरसको संरक्षणका लागि भृगुले स्वद्वीप र मेलुहालाई एउटै मञ्चमा उभ्याइदिएका थिए ।


नीलकण्ठ शिवको अभियानमा केही मेलुहावासी र स्वद्वीपका राजकुमारसहित धेरैको सहयोग थियो । शिवको मुख्य सहयोगी थिए नाग । विकृत शरीर लिएर जन्मने मानव नाग मानिन्थ्यो र उनीहरूलाई राज्यले निष्कासन गर्थ्यो । सोमरसको सेवन बढ्दै गएपछि नागहरूको शय्या पनि बढ्दै गयो । विकृत शरीरधारी मात्र होइन, त्यस्ता सन्तान जन्माउने आमाबाबु पनि राज्यबाट बहिष्कृत हुन्थे । सतीदेवीले पहिलो विवाहबाट जन्माएको सन्तानको कान ठूलाठूला थिए, नाक पनि हात्तीको सूँढजस्तो लामो थियो । यो सन्तान नाग थियो । दक्षकी पत्नी विरणीले सतीसँगै जन्माएकी अर्की जुम्ल्याहा छोरीको काँधको दुवैतिरबाट एक–एकवटा अतिरिक्त हातजस्तो अंग झुन्डिएका थिए । निख्खर कालो रङको भएकीले यिनलाई काली भनिन्थ्यो । यिनी पनि नाग थिइन् ।

दक्षकी छोरी काली नागहरूकी रानी बनिन् र नागहरूको नेतृत्व गरिन् । सतीको छोरा गणेश कहलियो र कालीको संरक्षणमा रह्यो । विभिन्न राज्यबाट निष्कासित नागहरू नर्मदाको दक्षिणतिर पञ्चवटीमा बस्थे र त्यहाँबाट नागहरूको हकहितका लागि गोरिल्ला युद्ध गर्थे । शिव शृंखलाको दोस्रो भाग ‘नागहरूको रहस्य’ मा काली, गणेशलगायतका नागहरूको वर्णन गरिएको छ । रामकथाका रावण र कुम्भकर्ण पनि नाग नै थिए । नाग भएका कारण पिता विश्रवाको कोपभाजनबाट जोगिन उनीहरू घरबाट भागेका थिए ।


शिव नागहरूको इमानदारीबाट प्रभावित भए । काली, गणेश र कार्तिकको सहयोग शिवलाई प्राप्त भयो । कार्तिक शिव र सतीदेवीका छोरा थिए । उता ब्रह्मपुत्रको किनारको बस्ती ब्रांगामा सोमरसको कारखानाबाट फ्याँकिएको फोहोरको कारण हरेक वर्ष प्लेगको महामारी हुन थालेको थियो । ब्रांग्राका सम्पूर्ण सेनाको साथ शिवलाई थियो । यही क्रममा दक्ष र मेलुहाका एक सेनापति विद्युन्मालीको षड्यन्त्रमा परी सतीदेवीको मृत्यु भयो । सतीको मृत्युबाट विक्षिप्त शिवले पाशुपतास्त्र प्रयोग गरी मेलुहालाई ध्वस्त पारिदिए । शिवले सोमरसको प्रतिबन्धलाई स्वीकार नगर्ने मेलुहावासीविरुद्ध गरेको कारबाहीको बिस्तृत वर्णन नै शिव शृंखलाको तेस्रो भाग ‘वायुपुत्रहरूको शपथ’ को कथावस्तु हो ।

निष्कर्ष
छुट्टाछुट्टै शृंखलाका आख्यान भए पनि अमिशका यी कथाहरू एकार्कासँग जोडिएका छन् । बेग्लै कालखण्डका पात्रहरू ऐतिहासिक समयरेखामा उपस्थित गरिएकाले फरक रूपमा भए पनि जोडिन आइपुगेका भान हुन्छ । अमिशले एकातिर मिथलाई विमिथकीकरण गरेका छन् भने अर्कोतिर मिथकीय पात्रहरूलाई ऐतिहासिकता दिलाउने प्रयास पनि गरेका छन् । केही अपवादबाहेक घटनाहरूलाई सकेसम्म आधुनिक पाठकले स्विकार्न सक्ने ढंगबाट प्रस्तुत गरिएको छ ।

जंगलमा फ्याँकिएकी नवजात शिशु सीताको संरक्षण गिद्धले गरेको, पाँच वर्षका बालक कार्तिकको असाधारण युद्धकौशलता र सोमरसको ज्ञान संरक्षण गर्ने अभियानजस्ता घटना सामान्य अवस्थामा पत्याउन गाह्रो पर्ने प्रसंगहरू हुन् । अन्यथा उपन्यास पौराणिक पात्रहरूका कथा हो भन्ने भान पर्दैन । उपन्यासको अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा अमिशले आफ्नो कथा संरचनामा लैंगिक विभेदको छाया पर्न दिएका छैनन् ।

पौराणिक प्रसंगलाई सजिलै बुझिने गरी आधुनिक ज्ञानको आलोकमा प्रस्तुत गर्न खोजिएको छ । यसले पुराण र काव्यमा कथा र कल्पना मात्र हुँदैन, इतिहास पनि हुन सक्छ भन्ने सम्भावनालाई उधिनेको छ । भाषाशैली पनि आजका पाठकहरूले रुचाउने खालको रहेकाले दुवै शृंखलाले पाठकलाई अन्तसम्मै बाँधिराख्छ । प्रकाशित : मंसिर ७, २०७६ ११:३६

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

माओवादको विश्व–यात्रा

सोभियत संघको नेताको रूपमा ख्रुस्चेव आफूलाई कम्युनिस्टको सर्वमान्य ठान्थे । स्टालिनको मृत्युपछि माओ आफूलाई कम्युनिस्टहरूको एकमात्र नेता मान्न थालेका थिए । माओलाई भियतनामका हो ची मिन्हसँग पनि भय थियो ।
राम लोहनी

नेपालको वामवृत्तमा माओ–त्से–तुङले चीनमा अपनाएको पद्धति ‘माओवाद’ हो वा ‘माओ विचारधारा’ हो भन्ने विवाद अझै कायम छ  ।

माओवादको नाममा भएको हिंसात्मक विद्रोहले नेपालको राजनीतिक कलेवर नै फेरिदिएको यथार्थ पनि हाम्रोसामु छ । माओ नेतृत्वको चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीले दीर्घकालीन जनयुद्धलाई साम्यवादी क्रान्तिको रणनीतिको रूपमा अपनाएको थियो । माओवाद भने पनि, माओ विचारधारा भने पनि, औद्योगीकरण नभइसकेको समाजमा कसरी समाजवाद लागू गर्ने भन्ने चिनियाँ क्रान्तिको नमुनाले बीसौँ शताब्दीको उत्तरार्द्धको विश्वलाई राम्रै गरी प्रभावित भने पारेको थियो ।


माओ शस्त्रास्त्रमा मात्र होइन, शस्त्रास्त्र समात्ने हातमा अझ बढी भर गर्थे । प्रतिरोधका लागि ‘मानव बाढी’ माओको चर्चित रणनीति नै थियो । विशाल जनसंख्या भएको मुलुकमा ‘केही’ मानिसको हताहत सम्भवतः सामान्य नै हुन्थ्यो होला । तर, माओको ‘मानव बाढी’ को रणनीतिले कोरिया युद्ध र भियतनाम युद्ध हताहत हुनेको संख्या तुलनात्मक रूपले बढ्न पनि पुग्यो । माओ नेतृत्वको चीनले विश्वका विभिन्न मुलुकमा निर्यात गर्ने प्रयास गरेको ‘माओवाद’ यस्तै रणनीतिसहितको थियो । माओको देहावसान भएपछि भने माओवाद र क्रान्ति निर्यात गर्ने चिनियाँ विदेश नीतिमा अंकुश लाग्यो । चीनको सहयोग नरहँदा पनि विभिन्न मुलुकमा माओवादको नाममा विद्रोह हुन भने छाडेन । जुलिया लोभेलको ‘माओइज्म ः अ ग्लोबल हिस्ट्री’ विश्वका विभिन्न मुलुकहरूमा चीनको अनुभवलाई दोहोर्‍याउन अभ्यास गरिएका प्रयासहरूको दस्तावेज हो ।


माओ ल्याटिन अमेरिका, अफ्रिका र दक्षिण पूर्वी एसियाका मुलुकहरूमा सोभियत संघमा अभ्यास गरिएको युरोपेली मोडेलको साम्यवाद उपयोगी हुँदैन भन्ने तर्क गर्थे । चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको माओवाद मूलतः राष्ट्रवादी चरित्रको थियो । सोभियत संघले स्थापना गरेको कम्युनिस्ट इन्टरनेसनलसँग यसको सहमति थिएन । कम्युनिस्ट चीनको राष्ट्रिय मुक्तिको नाराले उत्तरऔपनिवेशिक राष्ट्रका साम्यवाद समर्थकलाई अतिरिक्त आकर्षण गर्‍यो । क्रान्तिपछि माओले चीनमा ‘क्रान्ति विश्वविद्यालय’ सञ्चालन गरेका थिए । ‘विश्वविद्यालय’ मा चिनियाँ नेताहरू विश्वका विभिन्न मुलुकबाट आएका प्रशिक्षार्थीहरूलाई चीनको अनुभव बाँड्थे । चीनले गुरिल्ला युद्धको तालिमका लागि अनुभवी प्रशिक्षकहरू गोप्य रूपमा विभिन्न मुलुकमा पठायो पनि । आर्थिक र विभिन्न प्राविधिक सहयोगमार्फत क्रान्ति निर्यात गर्ने रणनीति पनि चीनले अपनायो ।


लोभेलको पुस्तक माओवादको परिभाषाबाट उठान भएको छ । उनका अनुसार ‘माओवाद’ सिद्धान्तभन्दा पनि रणनीति हो । विभिन्न सामाजिक तथा वैचारिक पहलुहरू र रणनीतिक सवालहरूमा माओको चिन्तन सूत्रात्मक पाइन्छन् । शक्ति बन्दुकको नालबाट निस्किन्छ, क्रान्ति कुनै भोजभतेर होइन, सत्यको एकमात्र कसी व्यवहार हो, महिलाहरूले आधा आकाश ढाकेका हुन्छन्, त्रुटिलाई नलुकाऊ तर कमजोरीको आलोचना गर, साम्राज्यवाद कागजी बाघ मात्र हो, विद्रोह कहिल्यै गलत हुँदैनजस्ता व्यावहारिक सूत्रको सहायताद्वारा लोभेलले माओवादको सार खिच्न खोजेकी छन् । यस्ता सूत्रहरू खास गरेर सामान्य मानिसहरूलाई प्रभावित गर्न बढी नै उपयोगी हुन्थे । वास्तवमा माओको बल भनेकै सर्वसाधारण जनता थिए । माओका कतिपय उक्तिहरू परम्परागत सैद्धान्तिक चिन्तनलाई चुनौती दिने खालका पनि हुन्थे । उदाहरणका लागि, शास्त्रीय मार्क्सवादले साम्राज्यवादलाई पुँजीवादको अनिवार्य परिणति मान्छ । तर माओ साम्राज्यवाद हौवा मात्र हो, यसलाई सजिलै परास्त गर्न सकिन्छ भन्ने ठान्थे । माओको यस्तै उक्ति नै माओप्रतिको विश्वासको आधार थियो ।


दोस्रो पाठमा माओलाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलाउने पुस्तक ‘रेड स्टार ओभर चाइना’ को चर्चा छ । १९३८ मा अमेरिकी पत्रकार एड्गर स्नोको अंग्रेजीमा छापिएको उक्त पुस्तक तुरुन्तै चिनियाँ र विश्वका विभिन्न भाषामा अनुवाद पनि भयो । लोभेलका अनुसार स्नोले माओलाई चीनको आकाशमा उदाएको चम्किलो तारा उपमा दिएर लेखेको उक्त पुस्तकले दुईवटा लक्ष्य प्राप्त गर्‍यो । पहिलो, पश्चिमी जगत्लाई माओ त्से तुङको परिचय दियो । दोस्रो, तेस्रो विश्वका शोषित–पीडितलाई माओले नै मुक्ति दिलाउन सक्छन् भन्ने सन्देशको प्रचार गर्‍यो । त्यसताक माओ ‘लङ मार्च’ पछि चीनको उत्तरपश्चिमी इलाका येनानमा थिए । कम्युनिस्टहरूको नियन्त्रणमा रहेको उक्त क्षेत्रमा तीन महिना जति बस्दा माओसँग स्नोले लिएको अन्तर्वार्ता र अवोलकन नै पुस्तकको रूपमा प्रकाशित भएको थियो । स्नोको उक्त किताब प्रकाशित नभएको भए माओको घरेलु तथा अन्तर्राष्ट्रिय दुवै व्यक्तित्वको कल्पना गर्नु कठिन हुन सक्थ्यो (पृ. ६२) ।


१९४९ को डिसेम्बरमा च्याङ काई सेक भागेर ताइवान पुगेपछि माओले चीनलाई कम्युनिस्ट मुलुक घोषणा गरेका थिए । चीनमा कम्युनिस्टहरूको उदयले शीतयुद्धको प्रारम्भमै अमेरिकालाई ठूलो झट्का लाग्यो । उता भियतनाममा फ्रान्सविरुद्ध हो ची मिन्हको नेतृत्वमा स्वतन्त्रता युद्ध चलिरहेको थियो । इन्डोनेसियामा सुकार्नोको उदय भएको थियो र सुकार्नोले सोभियत संघबाट समर्थन पाएका थिए । कोरियामा पनि युद्ध भड्कियो । यो पृष्ठभूमिमा अमेरिकी प्रशासन पूरै आतंकित भयो र एसिया पूरै कम्युनिस्टहरूको नियन्त्रणमा आउन लागेको ठहर गर्‍यो । अमेरिकालाई दक्षिण पूर्वी एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्रमा आफ्नो स्थान सुरक्षित गर्नु थियो । अमेरिका आफ्नो सरकारको नीतिको विपक्षमा भए गरेका सबै कुरालाई स्वतन्त्रताविरोधी ठान्थ्यो । अमेरिकी सरकार तथा प्रेस अमेरिका र स्वतन्त्रताको विरोधमा चीनको कम्युनिस्ट सरकारले मनोवैज्ञानिक युद्ध सुरु गरेको निष्कर्षमा पुग्यो । अमेरिकी प्रोपगन्डाअनुसार माओ नेतृत्वको चीनले सर्वसाधारण जनताको ‘ब्रेनवास’ गर्थ्यो । मानिसहरूको दिमागलाई नियन्त्रण गर्ने कम्युनिस्ट प्रविधिको अनुसन्धान गर्न अमेरिकाले करोडौँ डलर लगानी गर्‍यो र आफ्नै प्रकारको प्रतिरोध कार्यक्रमहरूको प्रचार–प्रसार पनि गर्न थाल्यो । प्रस्तुत पुस्तकको तेस्रो पाठ चिनियाँ ब्रेनवास र अमेरिकी प्रतिरोधी कार्यक्रमको चर्चामा केन्द्रित छ ।


यसैबीच चिनियाँ गुरिल्ला युद्ध कोरियन प्रायद्वीप र मलायामा विस्तारित भैसकेको थियो । उत्तरकोरियामा किम इल सुङको उदय भयो भने मलायामा चिन पेङको नेतृत्वमा बेलायती उपनिवेशविरुद्ध युद्ध सुरु भयो । यस प्रकार प्रशान्त महासागरको यो किनारा कम्युनिस्टहरूको रातो रङले आच्छादित बन्न पुग्यो । कम्युनिस्टहरूको रातो रङभित्र भने पारस्परिक प्रतिस्पर्धाको कीटाणु संक्रमित भैसकेको थियो । सोभियत संघको नेताको रूपमा ख्रुस्चेव आफूलाई कम्युनिस्टहरूको सर्वमान्य नै ठान्थे । स्टालिनको मृत्युपछि माओ आफूलाई कम्युनिस्टहरूको एक मात्र नेता मान्न थालेका थिए । कोरियाका किमले छुट्टै जुछे विचारको प्रादुर्भाव गरेका थिए । माओलाई भियतनामका हो ची मिन्हसँग पनि भय थियो । पचासको दशकमा कोरिया, मलायालगायतका फ्रन्टहरूमा चीन र पश्चिमा मुलुक आमने–सामने हुँदाका परिदृश्यलाई पनि पुस्तकको तेस्रो च्याप्टरले समेटेको छ ।


चौथो पाठ माओको विश्व नेता बन्ने प्रयासको वरिपरि केन्द्रित छ । यसका लागि माओले कसरी सोभियत संघ र ख्रुस्चेवसँग द्वन्द्व सिर्जना गरे भन्ने विस्तृत चर्चा छ । माओ आफूलाई कहाँ उभ्याउनुपर्ने हो, सो स्थान पहिचान गरेर त्यहाँ झगडाको बीउ रोप्ने गर्थे भन्ने लोभेलको ठहर छ । साठीको दशकमा चीनको स्थितिको चित्रण र अमेरिकी तथा सोभियत साम्राज्यवादविरुद्ध चीनले तेस्रो विश्वमा आफूलाई विस्तार गर्न खोजेको प्रयास यो च्याप्टरको विषयवस्तु हुन् । माओले आफू तेस्रो विश्वका गरिबहरूको मात्र होइन, अमेरिकालगायतका देशहरूमा गोराहरूको उत्पीडनमा परेका कालाहरूको पनि तारणहार भएको सन्देश दिने प्रयास गरे । यता आफ्नो मुलुकभित्र पनि कोही प्रतिस्पर्धी नरहून् र सम्पूर्ण चीन, चिनियाँ जनता र कम्युनिस्ट पार्टीमा आफ्नो एकछत्र राज रहोस् भन्ने विषयमा माओ अत्यन्त सजग रहने गर्थे । लोभेल ‘महान् फड्को’, ‘सांस्कृतिक क्रान्ति’ आदि नाममा भएका आन्तरिक राजनीतिक तथा सामाजिक उथलपुथल यिनै सजगताका परिणति हुन् भन्ने तर्क गर्छिन् ।


पाँचौँदेखि एघारौँ पाठहरूमा विभिन्न मुलुकमा भएका माओवादप्रेरित क्रान्ति तथा अन्य वैचारिक घटनाहरूको संक्षिप्त चर्चा गरिएका छन् । यिनमा इन्डोनेसिया, भियतनाम, कम्बोडिया, तान्जानिया, कंगो, जिम्बावे, पेरू, भारत, नेपाल, संयुक्त राज्य अमेरिका, फ्रान्स आदि मुलुक पर्छन् । इन्डोनेसियामा प्रत्यक्ष रूपले चिनियाँ मोडेलको सशस्त्र क्रान्ति भएको होइन । इन्डोनेसिया डचहरूको साम्राज्यमा थियो र विश्वयुद्धको समयमा जापानको आक्रमणमा परेको थियो । विश्वयुद्ध समाप्तिको लगत्तै सुकार्नोले शासन हातमा लिएका थिए । सुकार्नो कम्युनिस्ट सिद्धान्तसँग नजिक त थिए तर कम्युनिस्ट थिएनन् । सुकार्नोले इन्डोनेसियामा एकदलीय तानाशाही नै लागू गरेका थिए । कम्युनिस्ट पार्टीको विस्तारप्रति उदार पनि बन्दै गएका थिए । चीनको समर्थनमा दीपा नुसनतारा आइदित नेतृत्वको इन्डोनेसियन कम्युनिस्ट पार्टी बिस्तारै शासन हत्याउने योजनामा थियो । चिनियाँ सल्लाहको बाबजुद आइदितले जनसेना निर्माण गरेका थिएनन् । अन्ततः आफ्नो सेना नहुनु नै आइदितका लागि प्रत्युत्पादक ठहरियो । चीनको प्रभाव, शारीरिक अस्वस्थता र लम्पट चरित्रसमेतको कारण सुकार्नो कम्युनिस्ट पार्टीको नियन्त्रणमा पुगिसकेका थिए । त्यही क्रममा १९६५ मा कम्युनिस्टहरूले सात जनरलहरूको हत्या गरेर सुकार्नोलाई अपदस्त गर्न गरेको प्रयास सफल भएन । त्यही निहुँमा अर्का जनरल सुहार्तोले शासन हातमा लिए र आइदितलगायत कम्युनिस्ट र कम्युनिस्ट समर्थकहरूको ठूलो संख्यामा हत्या गराए । इन्डोनेसिया चिनियाँ मोडेलेको सत्ता स्थापनाको असफल प्रयास सावित भयो ।

अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिका युरोपेली बजारका लागि कामदार निर्यात गर्ने थलो थियो । युरोपको उपनिवेश रंगभेदी नीतिले कालाहरू आक्रान्त थिए । चीनले आफूहरू पहेँलो वर्णका भएकाले कालाहरूसँग नजिक रहेको बताउँदै यही मितेरी साइनोमार्फत क्रान्ति निर्यात गर्ने प्रयास गर्‍यो । लामो समयदेखि प्रताडित अफ्रिकीहरू चिनियाँ मोडेलको मुक्तिकथाबाट प्रभावित नहुने कुरै थिएन । अफ्रिकी स्तन्त्रताका नेता नेल्सन मन्डेला पनि माओबाट प्रभावित भएका थिए । ठूलाठूला योजनामा चिनियाँ लगानीको बाढी नै आयो । अफ्रिकी टोलीलाई चीनमा निमन्त्रणा गरेर भ्रमण तथा तालिम दिने, अफ्रिकी विद्यार्थीहरूलाई छात्रवृत्ति दिने आदि योजनाहरू लागू भए । यस क्रममा जन्जिबारका कम्युनिस्ट नेता मोहम्मद बाबु, घानाका क्वामे न्क्रुमाह्, तान्जानियाका जुलियस न्येरेरेलगायत क्यामरुन, जिम्बावे, कंगो, जाम्बियाजस्ता मध्यअफ्रिकी मुलुकका नेताहरू चिनियाँ क्रान्ति मोडेलबाट प्रत्यक्ष प्रभावित थिए ।


चीनको अफ्रिकामा लगानी गर्ने नीति यथार्थमा सोभियत संघसँगको प्रतिस्पर्धाबाट बढी प्रेरित रहेको लोभेलको निष्कर्ष छ । वास्तवमा चीन अफ्रिकामा क्षमताभन्दा ठूलो लगानी गरिरहको थियो । माओको मृत्युसँगै चीनको लगानीमा भारी कटौती हुन थाल्यो । अफ्रिकीहरू पनि अपेक्षित रूपले चीनसँग नजिक रहिरहन सकेनन् । भौगोलिक दूरी र चीनकै आन्तरिक स्थिति पनि अफ्रिकामा क्रान्ति सफल नहुनुका कारण देखिन्छन् । स्वतन्त्र विश्लेषकहरूका अनुसार अफ्रिकामा चीनको रणनीति अन्य साम्राज्यवादी मुलुकहरूको भन्दा खासै भिन्न हुन सकेको पनि थिएन । एकपछि अर्को गर्दै रुस, चीन, कोरिया र भियतनामका घटनाहरूले अमेरिकाको ‘डोमिनो थिअरी’ को पुष्टि हुँदै थियो । डोमिनो थिअरीअनुसार कुनै मुलुकमा कम्युनिस्टको सत्ता स्थापना भयो भने छिमेकी मुलुकहरूमा त्यसको प्रभाव स्वाभाविक रूपले विस्तार हुन्छ । विश्वयुद्धपछि भियतनामलाई स्वतन्त्र घोषणा गर्दा हो ची मिन्हले अमेरिकी स्वतन्त्रताको घोषणाका हरफहरू दोहोर्‍याएका थिए । तर अमेरिकाले त्यस क्षेत्रबाट फ्रान्सलाई हटाइहाल्न चाहेन । चीन र सोभियत संघमा लामो समय बिताएका हो स्टालिन र माओप्रति नतमस्तक थिए । अमेरिकी सहयोगको अपेक्षा गरिरहेकाले उनी खुलेर आफूलाई कम्युनिस्ट भन्न पनि तयार थिएनन् । भियतनामी प्रतिरोधबाट पराजित भएपछि फ्रान्स इन्डोचाइना छाड्न बाध्य भयो । भियतनामलाई विभाजन गर्ने पश्चिमाहरूको योजनामा चीनले सुँढेनीको काम गर्‍यो । ताइवानलाई विशाल चीनमा एकीकरण नगर्दै कोरियामा विद्रोह सुरु गरेकोमा किमसँग असन्तुष्ट माओ कोरिया एकीकरणमा जसरी उदासीन भएका थिए, त्यसैगरी भियतनामी जनताको एकीकृत भियतनामको चाहनाप्रति पनि उदासीन नै रहे ।


होलगायत भियतनामका कम्युनिस्टहरूको ठूलो समूह चीनमा प्रशिक्षित थियो । हो नेतृत्वको उत्तरी भियतनामलाई धेरथोर चिनियाँ सहयोगचाहिँ प्राप्त भइरह्यो । होले चिनियाँ मोडेलको भूमिसुधार पनि लागू गर्ने प्रयास गरे । तर माओ भियतनामी नेता आफूभन्दा अगाडि नबढून् भन्ने चाहन्थे । फ्रान्सले छाडेर गएपछि अमेरिकासँग भियतनामको युद्ध भएरै छाड्यो । अमेरिकाले इन्डोचाइना छोड्दासम्म चीन र भियतनामको द्वन्द्व उत्कर्षमा पुगिसकेको थियो । भियतनाम चीनको नीतिलाई साम्राज्यवादी नीति ठान्थ्यो । कम्बोडिया भियतनामलाई साम्राज्यवादी ठान्थ्यो । चीन पोल पोट र इएङ सारी नेतृत्वको कम्बोडियाली क्रान्तितर्फ आकर्षित थियो । १९७५ मा कम्बोडियामा विद्रोह सफल भएपछि पहिलो पटक माओवाद निर्यात सफल भएकोमा चीनले खुसी पनि मनायो । पोल पोटको कम्बोडिया भियतनामविरुद्ध आक्रामक थियो । कम्बोडियामा कम्युनिस्ट सत्ता स्थापना भएको तीन वर्षपछि भियतनामले नोम पेनमा आक्रमण गरेर पोल पोटलाई अपदस्त गर्‍यो । माओ स्वयंले खुसी मनाएको चीनबाहिरको पहिलो माओवाद चार वर्षमै समाप्त भयो ।


माओ नेतृत्वको सांस्कृतिक क्रान्तिको ज्वरोले पश्चिमा मुलुकका पढे–लेखेका जमातलाई पनि प्रभावित गर्न सुरु गर्‍यो । अमेरिकामा रोबर्ट विलियम, माल्कोम एक्सजस्ता अश्वेत नेताहरू माओवादी क्रान्तिले काला जातिलाई गोराहरूको भेद्भावबाट मुक्त तुल्याउने सपना देख्न थाले । सांस्कृतिक क्रान्तिले परम्परागत मूल्य मान्यतामाथि प्रश्न मात्र उठाएको थिएन, त्यसलाई पूर्ण रूपले विस्थापित गर्ने प्रयास गरेको थियो । सांस्कृतिक क्रान्तिको यो आदर्श पश्चिममा लोकप्रिय भयो । तर युरोप, अमेरिकाका युवाहरू चालीस, पचासको दशकका चिनियाँ जनताजस्ता थिएनन् । भियतनाम युद्धले निम्त्याएको चरम निराशालाई माओवादले आकर्षण त गर्‍यो तर सांस्कृतिक क्रान्तिको मूल्यविरोधी चिन्तनले युवाहरूलाई व्यक्तिगत स्वच्छन्दता र निस्पृह जीवनतर्फ प्रेरित गर्न थाल्यो । फ्रान्स, जर्मनीजस्ता मुलुकमा खडा भएका माओवादी संगठनहरू मध्यमवर्गीय पढे–लेखेका जमातको असन्तुष्टि पोख्ने माध्यममा सीमित भए । तत्कालीन पश्चिम जर्मनी र अमेरिकामा माओवादको नाममा केही आतंकवादी समूहहरू पनि जन्मिए । सांस्कृतिक क्रान्तिको नाममा हुने हिंसात्मक राजनीतिको झिल्काले लगाएको डढेलोको अवशेष अझै पनि छिटपुट देख्न पाइन्छ (पृ. ३०४) ।


पेरूका माओवादीहरू देङ सियाओ पिङलाई संशोधनवादी भनेर तिरस्कार गर्थे । क्युबामार्फत हुँदै गरेको सोभियत प्रभावलाई तटस्थीकरण गर्न माओ ल्याटिन अमेरिकी मुलुकहरूमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्ने प्रयासमा थिए । तर माओको जीवनकालमा ल्याटिन अमेरिकी क्षेत्रमा कुनै त्यस्तो उल्लेखनीय विद्रोह जन्मिन सकेन । नब्बेको दशकमा पुगेर मात्र पेरूमा विद्रोहले उत्कर्ष लियो । साइनिङ पाथका नाममा पेरूका कम्युनिस्ट सशस्त्र आन्दोलनमा होमिए । विद्रोहको नेतृत्व आबिमेल गुज्म्यान गोन्जालोले लिएका थिए । जसरी माओ पूर्वको चम्किलो तारा भनेर प्रचारित थिए, आबिमेल पश्चिमी आकाशको चम्किलो तारा बन्ने दौडमा थिए । संसारका अन्य कम्युनिस्ट नेताहरूले जस्तै आबिमेलले पनि चीनको भ्रमण गरेका थिए । सायद चीनलाई आबिमेलसँग धेरै अपेक्षा थिएन । त्यसैले उनलाई माओले भेट दिएनन्, टाढाबाट एक झल्को मात्र देखे । ‘डढेलोका लागि एक झिल्का आगो नै काफी हुन्छ’ भन्ने माओको भनाइजस्तै माओको एक झलक नै गोन्जालोका लागि प्रेरक थियो । स्थानीय आदिवासी क्वेचुआभाषीहरूलाई गोलबन्द गर्दै गाउँबाट सहर घेराउ गर्ने रणनीतिअनुरूप विद्रोह उत्तरोत्तर हिंसात्मक बन्दै थियो । अल्बर्टो फुजिमोरीको सरकारले आबिमेललाई पक्राउ गरेपछि राजधानी लिमासम्मै आइपुगेको विद्रोह एकाएक सेलायो ।


चीन र भारतको परिस्थिति लगभग उस्तै थियो । धर्म तथा जातिको बहुलता र विभेद भारतमा अझ चर्को छ । तर भारतमा माओवाद अपेक्षाकृत ढिलो आइपुग्यो । माओवादको पहिलो विद्रोह पश्चिम बंगालको नक्सलबाडीलाई केन्द्र बनाएर चारु मजुमदारको नेतृत्वमा भयो । तेलांगाना, झारखण्ड र छत्तीसगढ तीन नयाँ राज्यको स्थापनाको पछाडि माओवादी विद्रोह नै थियो । बेलाबेलामा हुने गरेको भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीको विभाजनले माओवादी आन्दोलनलाई पनि प्रभावित पार्‍यो । भारत–चीनको सीमा द्वन्द्वको बाबजुद भारतीय माओवादीहरू माओलाई आफ्नो पनि अध्यक्ष मान्थे । माओको राष्ट्रिय स्वतन्त्रताको नाराले भारतमा क्षेत्रीय र जातीय स्वायत्तताको रूप लिएको थियो । नेपाली माओवादी पार्टीको उभारको राजनीतिक आधार पनि जातीय उत्पीडन र भेद्भाव नै बनेको थियो । राजनीतिक कारण देखाई चीनले बंगलादेशको स्वतन्त्रताविरुद्ध पाकिस्तानको समर्थन गरेपछि भारतीय माओवादी आन्दोलन दिग्भ्रमित हुन थाल्यो । माओको माओवादको वास्तविक उद्देश्यलाई लिएर भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीमा विवाद पैदा हुन थाल्यो । चारु मजुमदारसँग विवाद भई अलग्गिएका कानु सन्यालले २०१० मा आत्महत्या गरेपछि माओवादी आन्दोलनको इतिहास र औचित्यमाथि नै प्रश्न उठेको छ । दिल्लीले विद्रोहलाई विभिन्न हथकण्डा अपनाएर दबाउने प्रयास गरिरहकै छ । अहिले माओवादी पार्टीहरू विशेषगरेर झारखण्ड र छत्तीसगढको आदिवासी क्षेत्रमा ज्यादा केन्द्रित छन् ।


पछिल्लो समय नेपालको राजनीतिक परिवर्तनमा माओवादी आन्दोलनको योगदानलाई पनि लोभेलको किताबले समेटेको छ । सशस्त्र क्रान्तिको आडमा सत्ता कब्जा गर्ने रणनीति लिएको माओवादी पार्टी संसदीय पार्टीहरूसँग सम्झौता गरेर सत्तामा पुगेको छ । नेपालमा माओवादी पार्टी शान्तिपूर्ण अवतरणबाट शक्तिमा पुगेको उदाहरणलाई लोभेलले महत्त्वका साथ उल्लेख गरेकी छन् । तर नेपाली माओवादी विद्रोहका गतिविधिको अपेक्षाकृत चर्चा पुस्तकले समेटेको छैन । नक्सलाइट विद्रोहबाट प्रेरित भएर १९७० को दशकमा नेपालको पूर्वी सीमाक्षेत्रमा भएको विद्रोहलाई पनि लोभेलले उल्लेख गरेकी छैनन् । पुस्तक बाह्रौं भागमा फेरि चीनतिरै फर्किएको छ । देङ सियाओ पिङको उदय भएपछि चीनले अपनाएको वि–माओवादीकरण र पछिल्लो समय सी चिनफिङको नेतृत्वमा फस्टाउन लागेको नव–माओवादी प्रवृत्तितर्फ संकेत गर्दै पुस्तक टुंगिएको छ । यो बीचमा माओवादको नाममा भएका विद्रोहहरूमा चीनको समर्थन नरहेकोसम्म स्पष्टीकरण दिनुपर्ने स्थिति आएको थियो । यसप्रकार, प्रस्तुत पुस्तकलाई विश्व राजनीतिक परिवेशमा माओवादको यात्राको संक्षेपीकृत दस्तावेजको रूपमा लिन सकिन्छ । पुस्तकले माओ र माओवादबाट प्रभावित भएका मसिना प्रसंगहरूलाई उठाएको छैन । उदाहरणका लागि माओको चीन र अल्बानियाका एनबर होजाबीचको सम्बन्धको आरोह–अवरोह पुस्तकको सीमाभन्दा बाहिरै परेको छ । लाओस, मंगोलिया, बर्मा, थाइल्यान्ड आदि मुलुकमा भएका कम्युनिस्ट विद्रोह र तिनमा माओवादको प्रभावलाई पनि पुस्तकले छोएको छैन ।


पुस्तक मूलतः वर्णनात्मक छ । समाज र मानव विकासको विश्लेषण गर्ने छुट्टै दार्शनिक आधार विकास गर्न नसकेको ‘माओवाद’ को भविष्य बदलिँदो विश्व परिवेशमा कस्तो होला भन्ने प्रश्न अनुत्तरित नै छ । अर्धऔपनिवेशिक र अर्धसामन्ती रूपमा विश्लेषण गरिएको चालीसको दशकको चीनको जस्तो समाज अहिले पक्कै पनि छैन । पेरू, भारत, नेपालको उदाहरणले फरक मुलुकमा समाजको वर्गीय चरित्र पनि फरक भएको देखिएको थियो । फरक सामाजिक संरचनामा माओको रणनीति जस्ताको तस्तै लागू हुन नसक्नेतर्फ लोभेलको पुस्तकले संकेत गरेको छ । तर, स्वयम् चीनमा कम्युनिज्मको भविष्य कस्तो होला भन्ने प्रश्नको उत्तर दिनुचाहिँ पक्कै पनि सजिलो छैन ।

प्रकाशित : श्रावण १८, २०७६ ०९:४८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×