यमदूतको आत्मसमर्पण

साधना प्रतीक्षा

यमराजको सभाकक्ष, चित्रगुप्तलगायत सबै पार्सद आ–आफ्नो स्थानमा बसेर उत्सुकताका साथ पर्खिरहेका छन्  । आज एउटा अनौठो समस्या आएको छ जुन यसअघि कहिल्यै आएको थिएन  ।

अब यमराजबाट कस्तो निर्णय हुनेहोला भनेर सबैको मनमा केही शंका र केही त्रासको भाव सल्बलाइरहेको छ । गद्दीमा बसेका यमराज यसै पनि भयंकर झन् अहिले आफ्नो एऊटा दूतले गरेको अवज्ञाका कारण अत्यन्त त्रुद्ध देखिएका छन् । अन्य दूतहरू पनि डराइरहेका देखिन्छन् । अपराधीको कठघरामा उभिएको त्यो दूत दुवै हात जोडेर शिर झुकाउँदै थरथरी कामिरहेको छ । उसलाई निश्चित भैसकेको कि ऊ अब यमराजको प्रलयकारी क्रोधाग्निबाट बच्न सक्दैन । त्यसैले उसले आफ्नो सास गनिरहेको छ । महाराज यमराजको आज्ञा उल्लंघन गर्ने दुस्साहस उसले किन गर्‍यो त्यो पनि बिर्सिसकेको छ । उसलाई यति मात्र थाहा छ ऊ कसैलाई लिन मर्त्यलोक गएको थियो तर रित्तो हात फर्केर आएको छ । यमराजले गर्जंदै भने, ‘आजसम्म यो यमराजको आज्ञाको अवज्ञा गर्ने दुस्साहस कसैले गरेको थिएन किनभने यमको आज्ञा सदैव विधिविधानसम्मत हुन्छ । मृत्युलोकमा जसको भोग समाप्त हुन्छ उसलाई मेरो दरबारमा हाजिर हुनुपर्दछ । आज तैंले मिति पुगिसकेकी त्यस स्त्रीलाई यहाँ उपस्थित नगराएर मेरो मात्र होइन विधाताको विधिलाई नै चुनौती दिइस् । तँ भयानक दण्डको भागी छस् तर तँलाई उपयुक्त दण्डको घोषणा गर्नुअघि यस सभासमक्ष म यो जान्न चाहन्छु कि त्यस्तो कुन परिस्थिति आइलाग्यो जसका कारण तैंले यो यमराजको अवज्ञा गरिस् ?’ अब भने त्यो यमदूत घुँडा टेकेर बिन्ती गर्न थाल्यो, ‘प्रभू ! क्षमादानको योग्य छैन म त्यसैले क्षमायाचना गर्न पनि सक्दिनँ । म दण्डको पात्र हुँ । मैले मर्त्यलोकको त्यस घरमा गएर ती युवतीका जुन गतिविधि देखेँ त्यसले द्रवीभूत भएर प्रभूको आज्ञा उल्लंघन गर्न पुगें ।’ यमरज झनै गर्जिएर बोले, ‘लौ भन् त्यहाँ के देखिस् तैंले ? के गर्दिरहिछ त्यो स्त्री ? अनि किन छोडर आइस् त्यसलाई ?’ महाराज यमराजको क्रोधका कारण काम्दै गरेको यमदूतले आफ्नो अनुभव सुनाउँदै गर्दा त्यहाँको ठूलो पर्दामा मर्त्यलोकको परिवेश चित्रित हुन थाल्यो ।
सहरबीचको सानो घर, एउटा कोठाको खाटमा एक वृद्धा पल्टिरहेकी छ । अर्को, सायद भान्सा होला, चालीसको हाराहारीकी युवती काम गरिरहेकी छ । मध्यमवर्गीय परिवारकी उसलाई निकै हतार भएको देखिन्छ । छिटोछिटो काम सकेर ऊ अर्को कोठामा पस्छे । अस्तव्यस्त कोठा एकै छिनमा मिलाएर ऊ पुनः अर्को कोठामा छिर्छे । कोठाभरि किताबैकिताब हुन्छन् । किताबैले भरिएको टेबुलमा लेख्दालेख्दै छाडेको कागज थियो । त्यहीं कुर्सीमा बसेर उसले लेखनलाई निरन्तरता दिने प्रयास गर्छे । ‘ओहो ! यसलाई आजै पूरा गर्नुपर्ने ।’ मनमनै भनेर भित्ताको घडीमा आँखा पुर्‍याउँछे ‘ओहो ! १२ बज्न लागेछ । कक्षामा पनि त जानु छ । ठीकै छ पाठको तयारी त छँदै छ, बरु यसैलाई पूरा गर्छु ।’ उसले कलम चलाउन सक्दिन । कसैको उपस्थितिको आभास हुन्छ । यताउति आँखा डुलाउछे, कता–कता भित्तामा कालो छायाजस्तो देख्छे । अलि सशंकित भएर बोल्छे, ‘को छ त्यहाँ ?’ त्यो कालो छायाजस्तो आकृति दृढ भएर बोल्यो, ‘म यमदूत । तिमीलाई लिन आएको । तिम्रो आयु सकिंदै छ । अबको केही मिनेट मात्र तिमी यस लोकमा बस्न पाउँछ्यौ ।’ पलभरका लागि युवती स्तब्ध भई अनि अलि आत्तिँदै बोली, ‘यति चाँडै ! मेरो उमेरै... ओहो !
मैले कति गर्न बाँकी छ, अहिल्यै कसरी जान सक्छु ? होइन, होइन यो मेरो भ्रम मात्र हो ।’ ऊ पुनः आफ्नो काममा लाग्न खोजी तर यमदूत नजिकै आएर बोल्यो, ‘भ्रम होइन, यो सत्य हो । यता हेर म तिमीलाई आफ्नो प्रस्ट स्वरूप देखाइदिन्छु ।’ युवतीले हेर्दा अजंगको यमदूत उभिएको देखी । उसले हातमा लिएको एउटा घडीजस्तो यन्त्र देखाउँदै भन्यो, ‘यता हेर, यसमा तिम्रो आयु तोकिएको छ । अब केही पला मात्र...।’ अब भने युवतीलाई पत्यार नगरी सुखै भएन । उसले यमदूतसँग बिन्ती गर्न थाली, ‘हे यमदूत π म तपाईंसँग जान राजी छु तर दया गरेर मलाई केही समय दिनुहोस् । केही जरुरी काम गर्नु छ । यदि मैले त्यसो गरिन भने धेरैलाई नराम्रो असर पर्छ । बिन्ती... !’ यमदूतलाई त्यस्तो बिन्तीले के छुन्थ्यो ? ऊ गर्जज थाल्यो, ‘यमदूतका अघि बिन्ती ? मिति पुगेपछि आजसम्म के यहाँ कसैले बस्न पाएको छ र ? ढिपी नगरीकन हिंड खुरुक्क ।’ उसले युवतीलाई समात्न मात्र के लागेको थियो अर्को कोठाबाट वृद्धाको जीर्ण स्वर सुनियो,
‘दुलही ! पानी लेऊ न, अलि गाह्रो हुन थाल्यो ।’ उसले, ‘ऊ हेर्नुस् बिरामी सासूले बेलाउँदै हुनुहुन्छ । म पानी दिएर आइहाल्छु’ भनी र त्यहाँबाट हिंडी । अलि शान्त भएजस्तो यमदूत पनि अदृश्य रूपमा उसलाई पछ्याउँदै त्यहीँ पुग्यो । युवतीले सासूलाई औषधि खुवाएर सुम्सुम्याउँदै सुताई अनि पुनः त्यही कोठामा आई ।
यमदूत बोल्यो, ‘ल अब त हिंड ।’ युवतीले भनी, ‘हुन्छ, तर बिन्ती ! केही बेर पर्खनोस् । सासूआमा भर्खर सुत्नुभएको छ, औषधिको असर सकिएपछि पुनः पीडाले छट्पटाउनुहुनेछ र पनि औषधि दिने कोही हुनेछैनन् ।
उहाँलाई अर्को डोज औषधि दिएपछि जाऔँला । त्यसको असर सकिँदासम्म त अरू पनि आइहाल्छन् ।’ यमदूतलाई यसरी पर्खाउने साहस आजसम्म कसैले गरेको थिएन, त्यसैले उसलाई के गरूँ के गरूँजस्तो लाग्यो । ऊ केही बोल्न सकेन । उसको मौनतालाई युवतीले स्वीकृति सम्झी अनि विनम्र भएर बोली, ‘यता सजिलोसँग बस्नुस् न ।’ सोफातिर इसारा गरेर ऊ पुनः बोली, ‘मेरो हातको एक कप चिया पिउनुहोस् । म अहिल्यै ल्याइहाल्छु ।’ एकै छिनमा चिया लिएर आएकी उसले यमदूतका सामु कप राख्दै भन्न थाली, ‘श्रीमान्लाई अचार नभई हँदैन । म नभएपछि कसले बनाइदेला ? एक–दुई सिसा अचार हाल्छु भनेर तयार पार्दैथिएँ... म तुरुन्तै त्यो बनाएर आइहाल्छु नि ।’ जवाफको प्रतीक्षा नै नगरी ऊ निस्की । यमदूत अक्क न बक्क भयो । युवती बाहिरिइसकेकी थिई । केही बेरमा ऊ पसिना पुछ्दै आइपुगी । यमदूत अलि रिसाएको पारमा बोल्यो,
‘हेर आजसम्म मैले कसैलाई पर्खेर यसरी विलम्ब गरेको थिइनँ । अब खुरुक्क हिंड, अन्यथा उठाएर लैजान्छु...।’ उसको भनाइ नटुङ्गिँदै युवती आत्तिएर बोली, ‘त्यसो नगर्नुस् बिन्ती π मलाई जानु त छँदै छ, म गैहाल्छु केवल सासूआमाको औषधि... उहाँ पीडाले छटपटाउनुभएको मैले मात्र होइन तपाईंले पनि सहन सक्नुहुन्न ।’ यमदूतको मौनता देखेर ऊ पुनः आशावादी भएर बोली, ‘त्यतिन्जेल म यो शोधपत्र स्वीकृतिका लागि सिफारिस गरिदिन्छु । बिचरी ! त्यो छात्रा दुईजीउकी अझ, भरेभोलिको अवस्थामा छ । भाइभा सकेर अस्पताल जान पाए हुन्थ्यो म्याम भन्दै आँखाभरि आँसु बनाउँदै थिई । उसलाई यो लगेर बुझाउन भनी फोन गरिदिन्छु ।’
कागजमा सही गरेर फोन गरिसकेपछि ऊ ल्यापटप उठाउँदै बोल्छे, ‘तपाईंलाई त थाहै छ नि कसैको केही खाएर मर्नु हुँदैन । एउटा परियोजना प्रस्तावका लागि अग्रिम पैसा लिइसकेकी छु । सायद मासिइ पनि सक्यो । काम थोरै मात्र बाँकी छ, केवल निष्कर्ष । त्यसैले यसलाई पनि पूरा गरेर पठाइहाल्छु है ?’ यमदूतले यस्तो परिस्थितिको सामना कहिल्यै गरेको थिएन, फेरि उसलाई कसैले सुनाएको थियो, ‘कलियुगका आइमाई मापाका हुन्छन्’ भनेर । त्यसैले उसलाई यी आइमाई कस्ता हुँदा रैछन् त भनेर हेर्न मन लाग्यो । ‘जे पर्ला पर्ला आज यसको चर्तिकला हेरेरै छाड्छु’ भन्ने सोचेर ऊ चुप लाग्यो । युवती भने हौसिँदै आफ्ना अधुरा काम पूरा गर्न थाली । अचानक केही सम्झेझैं ऊ बोली, ‘ओहो π मेसिनमा लुगा धुन राखेकी भुसुक्कै बिर्सेछु । केटाकेटीका न्याना लुगा सुकाइहाल्नुपर्ने...।’ भन्दै फुत्त निस्की अनि केही बेरमा स्याँ स्याँ गर्दै आइपुगी । ‘कलेज त अब जाने कुरै भएन, विद्यार्थीहरू कुरेका कुर्‍यै हुने भए । अँ, उनीहरूको आन्तरिक मूल्यांकनको नम्बर चढाउन बाँकी छ त्यो गरिहाल्छु’ भन्दै उसले एउटा फाइल पल्टाउन लागी । त्यसपछि फेरि केही सम्झेर बोली, ‘एउटा किताब तयार भैसकेको छ । अन्तिम प्रुफ हेर्न ल्याएकी थिएँ, मेल गरेर पठाइहाल्छु नि ।’ हस्याङफस्याङ गर्दै काममा लागेकी उसको मोबाइलको घण्टी बज्छ । छोटो कुराकानीपश्चात् यमदूतको नजिक आएर भन्छे, ‘साथीको बच्चा सिकिस्त भएर अस्पताल लगेकी छ रे । उसलाई तत्काल केही पैसा चाहिएछ, तल बस्ने भाइमार्फत उसलाई पैसा पठाइदिन्छु नि π बिचरीको त्यही एउटा बच्चा... श्रीमान् पनि पोहोर साल दुर्घटनामा परेर...।’ वाक्य पूरा नगर्दै हावाको वेगमा बाहिरिई ऊ ।
एकै छिनमा आइपुगेकी उसले भित्ताको घडीमा आँखा लगाउँदै भनी, ‘अब आधा घण्टा मात्र बाँकी छ, त्यसपछि त... !’ अलि निराश र पीडामिश्रित भावमा बोली, ‘केटाकेटी आउनासाथ खाजा खान खोज्छन्, यसो बनाइहाल्छु नि ।’ ऊ भान्सातिर दौडी । यमदूतको छाया पनि उसको पछिपछि लाग्यो । भान्सामा खाजा बनाउँदै उसले बरबरी आँसु झारी र बोली, ‘आमाको हातको अन्तिम खाजा हो यो । अब तिमीहरूलाई... !’ सिक्रीमा बाँधेको सानो कुकुरलाई सुम्सुम्याउँदै खाने कुरा दिई । कौसीमा ढकमक्क फुलेका फूल हेरी मनमनै ‘ओहो π पानी त सुकेछ’ भन्दै पानी हाल्न थाली । ‘थाहा छैन अब तिमीहरूलाई पानी दिने कोही होला कि नहोला !’ गुलाफको फक्रनै लागेको कोपिला गालामा टाँसेर माया गरी । यमदूतको छायाको अनुभव भैरहेको हुनाले सोधी, “एकफेरा आमासँग कुरा गर्छु नि ! अस्ति फोनमा ‘दसैंमा त आउली नि नानी π कस्तो देख्न मन लागेको छ, म डाँडामाथिको घाम’ भन्दै थिइन् असी नाघेकी मेरी आमाले ।”
आमासँग कुरा गर्दा उसले आफूलाई यति संयमित गरी कि यमदूत चकित भयो । हाँसीहाँसी कुरा गरी । आमाको कुशलमंगल सोध्दै उनलाई चिन्ता नगरी नियमित औषधि सेवन गर्न सुझाव दिई । फुर्सद मिलाएर आफू भेट्न आउने आश्वासन दिन पनि बाँकी राखिन । फोन बन्द गरेपछि सप्कोले मुख छोपेर पीडा ओकल्दै थिई सासूको ऐया ऐयाको कहर सुनेर त्यतैतिर हानिई । यमदूतको छायाले पछ्याएकै थियो । सासूलाई औषधिका साथ दूध, फलफूल आदि खान दिई । उनको छरपस्टिएको कपाल समेटेर बाटिदिई । हातगोडा मुसारिदिई अनि बिस्तारै सुताएर ओढ्ने मिलाइदिई । थाहा नपाउने गरी गोडा ढोगेर मनमनै भनी, ‘आमा अब तिमीले दुःख पाउछ्यौ कि ?’ तत्कालै भान्सामा पुगी ‘ओहो ! केही सामान सकिएका छन् । अर्डर गरिहाल्छु’ भन्दै फोन गरी । ‘ए ! उहाँले एउटा जरुरी फाइल खोजिदिनु भन्नुभएको थियो, खोजेर आइहाल्छु ।’ भन्दै यन्त्रवत् आफ्नो कोठामा पुगेर पतिको तस्बिर हेर्दे केही वि≈वल बनी र पनि गर्न आएको काम तत्कालै सम्पन्न गरी ।
‘ओहो π मैले मलाई यहाँसम्मको योग्य बनाउने गुरुलाई कसरी बिर्सन सक्छु र ? यसो एउटा म्यासेज लेखिहाल्छु है ?’ भनेर मोबाइल चलाउन थाली । ‘अब एउटा अन्तिम काम मात्र बाँकी छ । त्यसपछि त म गैहाल्छु । अँ छोरो त अलि ठूलो छ बुझिहाल्ला । छोरी सानै छ । स्कुलबाट फर्कंदा बाहिरैबाट मलाई बोलाउँदै आउँछे । मलाई देखिन भने विचलित हुन्छे । एकफेरा उसलाई माया गरेर सुम्सुम्याएर आउँछु नि !’ हानिँदै केटाकेटीको कोठामा पसेकी उसले छोरीले बिहान फुकालेर गएका लुगा छातीमा च्यापी, म्वाई खाई, ऊ सुतेको ओछ्यान सुँघी अनि उसको ठूलो फोटो समातेर भनी, ‘छोरी, मलाई थाहा छ आज पनि तिमी बाहिरबाटै मलाई बोलाउँदै आउनेछौ तर... अब तिमीले सम्हालिनैपर्छ छोरी । यही सम्झ है म यहीँ कतै सदा तिम्रै साथ हुनेछु ।’ आँखाबाट बलिन्द्रधारा आँसु झार्दै छोरीको फोटो यथास्थानमा राखेर यमदूतसमक्ष बोली, ‘ल अब गैहालौं । अलिबेरमा छोरी आइपुग्छे । त्यसपछि उसले मलाई छाड्नेछैन । छिटो लैजानुस् मलाई !’
यमराजको उही सभा, आफ्नो कथा सुनाएर यमदूतले बिन्ती गर्‍यो, ‘प्रभु π मैले त्यो आमालाई त्यहीँ छाडी आएँ । मलाई जस्तो दण्ड बक्सन्छ शिरोपर छ ।’ यमराजको हातको विशाल गदा अचानक भुइँमा खस्छ ।

प्रकाशित : कार्तिक ३०, २०७६ १०:३२
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

रूख रोप्दैमा बन्छ जंगल ?

रातारात रूख रोप्न त सकिएला, जंगल होइन । जंगल निर्माण एउटा लामो पर्यावरणीय प्रक्रियाबाट गुज्रन्छ । पर्यावरणका सबै अंगको पचासौँ/सयौँ वर्षको अथक र निरन्तर प्रयासबाट वास्तविक जंगलको निर्माण हुन्छ ।
कान्तिपुर संवाददाता

मोलाई फरेस्टअमेजन जलिरहन्छ– अमेजनसँगै विश्वको मन  । तर ब्राजिल आफैँलाई रत्तिभर फिक्री छैन  ।

सरकार जसरी पनि यो काम फत्ते गर्न लागेको छ । संसारभरि सबैले यस्तै गर्ने हो भने पृथ्वीको आयु अब कति वर्ष बाँकी रहला ! तर यस्तो मात्र छैन । थुप्रै सुन्दर काम गर्नेहरू पनि छन् । त्यसैले त पृथ्वी जीवित छ ।
एउटा सुन्दर हृदय हुन्– जादब मोलाई पाएङ । उनले ५५० हेक्टर ब्रह्मपुत्रको बालुवाको किनारलाई घना जंगलमा परिणत गरिदिएका छन् । आसामको मिसिङ आदिवासी पाएङ एउटा सामान्य कामदार हुन् । दूध बेचेर जीविकोपार्जन गर्नु उनको नियमित पेसा हो । अहिले पनि उनी यही नै गर्छन् । तर उनले विगत ४० वर्षमा गरेको वन विस्तारलाई विश्वले नै आश्चर्यसँग लिएको छ ।
सन् १९८९ मा पाएङ १६ वर्षका किशोर थिए । उनी ब्रह्मपूर्णको किनारामा हिँड्दै थिए । त्यहाँ उनले बाढीले बगाएर ल्याएका असंख्य सर्प रूखको छहारी नपाएर मरेको देखे । त्यति बेला उनले त्यस बगरमा २० वटा बाँसका तामा रोपे । त्यसपछि लगत्तै गोलाघाट जिल्लाको वन विभागले नजिकैको अरुनाचपारीमा २०० हेक्टर जंगल विस्तार गर्ने पाँचवर्षे योजनामा मजदुरको रूपमा खटिए । यो परियोजना सकिएपछि अरू कामदार फिर्ता भए तर उनी रोपेका बिरुवाको मलजल र संरक्षणमा निरन्तर खटिए ।
सँगसँगै उनी आफ्नो नजिकैको ब्रह्मपुत्रको बगरलाई जंगल रूपान्तरण गर्न लागिपरे । यो उनको एकल प्रयास थियो । यो अहिले एउटा संरक्षण क्षेत्रमा परिणत भैसकेको छ । जसलाई भारत सरकारले उनको नामबाट ‘मोलाई फरेस्ट’ को उपमा दिएको छ । अहिले यो क्षेत्र पाटे बाघ, गैंडा र हात्तीको बासस्थान भएको छ । यो बाँदरहरू एवं गिद्धलगायतका थुप्रै पशुपन्छीको आश्रयस्थल बनेको छ । यहाँ अहिले सयौँ प्रजातिका लाखौँ रूख छन् । ३०० हेक्टर त बाँसका प्रजातिले मात्र ओगटेको छ । त्यसो त झन्डै १०० संख्याको हात्तीको वथान बर्सेनि मोलाई फरेस्टमा आउने गर्छ र झन्डै ६ महिना यहीं नै बस्ने गर्छ । केही वर्ष पहिला एकै वर्ष १० वटा छावा यो वनभित्र जन्मिएका थिए । यसबाट अनुमान लगाउन सकिन्छ जादभ मोलाई पाएङ एक्लैले कत्रो ठूलो जंगल उमार्न सफल भएका छन् ।
उनले सन् १९७९ मा यो अभियान सुरु गरेका थिए । यद्यपि उनको यो कर्मको परिणाम २००८ मा मात्र बाहिर आएको थियो । यो जंगलबाट डेढ किलोमिटर टाढा अरुनाचपारीमा ११५ वटा हात्तीको बथानले मान्छेको बस्ती विनाश गरेको थियो । त्यो हात्तीको बथान खोज्दै जब सरकारी अधिकारीहरूको टोली मोलाईको जंगलमा पुगे उनीहरू आफैँ तीनछक परे । यत्रो घनाजंगलको बारेमा उनीहरू मात्र होइन सबै सरकारी निकायहरू अनभिज्ञ थिए । इतिहासदेखि नै यो क्षेत्र केवल बालुवाको थुप्रो थियो । त्यसपछि यस क्षेत्रलाई पनि वन विभागले नियमित अनुगमन गर्दै आएको छ । यहाँको वन्यजन्तु संरक्षणमा तिनले पाएङसँग सहकार्य पनि गर्दै आएको छ ।
त्यसो त मोयाङ राज्यका अन्य क्षेत्रमा गएर यस्तै जंगल विस्तार गर्न तयार छन् । तत्काल भने उनी अर्को किनारामा पनि यस्तै जंगल निर्माण गर्दै छन् । पाएङ कुनै सरकारी कर्मचारी या एकेडेमिसियन होइनन् । न त उनले एनजीओ, आईएनजीओको पैसा लिएर वन बनाएका हुन् । उनी गाई/भैंसीको गोठबाट दूध बेचेर गुजारा चलाउँछन् । उनका सयौँ गाई/भैंसी बाघले खाइसकेका छन् । यद्यपि उनीे यो पीडाको जड कारण मान्छेले गरेको वन विनाशलाई दिन्छन् ।
‘तपाईं एक्लैले यत्रो विशाल जंगल कसरी रोप्नुभो/हुर्काउनुभो ?’ पाएङको चेत कुन स्तरको छ, उनको उत्तरले प्रस्ट पार्छ, ‘यसमा म एक्लो छैन । मैले एक्लै केही गर्न सक्दिनँ । बरु यो सब यहाँ बग्ने हावाले गर्छ । यो ब्रह्मपुत्रको पानीले गर्छ ।
मैले त एउटा बीउ रोप्ने हो । बाँकी यहाँको हावापानीले त्यसलाई हुर्काउँछ, फुलाउँछ, फलाउँछ । यहाँको हावा र ब्रह्मपुत्रको पानीले तिनका बीज यत्रतत्र छरिदिन्छ र अरू सयौँ बिरुवा उमारिदिन्छ ।’ ‘फरेस्टिङ लाइफ’ नामको उनको बारेमा बनेको डकुमेन्ट्रीमा पाएङ भन्छन् ।
पाएङ अहिले पनि सामान्यसँग पहिलाजस्तै आफ्नो काममा तल्लीन छन् । यद्यपि, उनले २०१५ मा भारत सरकारले पद्मश्री अवार्ड दिइसकेको छ भने आसाम एग्रिकल्चरल र कान्जिरावा विश्वविद्यालयले उनलाई मानार्थ विद्यावारिधी दिइसकेका छन् ।

द ग्रेट ग्रिन वाल
पाएङ त एउटा व्यक्ति मात्र हुन् । संसारमा प्रायः सबैतिर जंगल विस्तार भइरहेको छ । आश्चर्यसँग सिङ्गो अफ्रिका महादेशले काम गरिरहेको छ । यो अभियानलाई ‘ग्रेट ग्रिन वाल’ नाम दिइएको छ भने यसमा अल्जेरिया, बुकिनो फासो, इजिप्ट, इथियोपिया, नाइजेरिया, सेनेगललगायत २० अफ्रिकन मुलुकको प्रत्यक्ष संलग्नता छ । खासमा उत्तर अफ्रिका मुख्यतः सहारा मरुभूमिले ढाकिएको छ । यो पूर्वीदेखि पश्चिमी कोस्टसम्मै फैलिएको छ । सहाराको दक्षिणी बेल्टलाई साहेल क्षेत्र भनिन्छ ।
खासमा ‘ग्रेट ग्रिन वाल’ भनेको साहेल क्षेत्रमा सिङ्गो अफ्रिका महादेशको पूर्वदेखि पश्चिमसम्म न्यूनतम १५ किमि चौडाइको नयाँ जंगल उमार्नु हो । यसको लम्बाइ ७,६०० किमि हुन आउँछ भने यो एउटै जंगलले २० मुलुकको सिमाना पार गर्छ । पूर्वी मुलुक इथियोपिया र पश्चिमी मुलुक सेनेगल छुने यो जंगलको प्रमुख औचित्य भनेको जलवायु परिवर्तनसँग लड्नु नै हो । यसले भू–विनाश र मरुभूमिकरणलाई रोक्नेछ । त्यस्तै १०० मिलियन हेक्टर मरुभूमिलाई यसले फेरि जीवन्त मात्र पार्दैन, २०३० सम्ममा ग्रामीण क्षेत्रमा ३५,००० रोजगारीहरू सिर्जना गर्दै वातावरणको २५० मिलियन टन कार्बनडाइअक्साइड सोसिदिन्छ ।
यो अभियान २००७ मा मात्र सुरु भएको हो । ५,५३१,०४२ रूख त २०१८ सम्ममा बुर्किनाफासोले मात्रै रोपिसकेको छ जुन आफैँ गृहयुद्धमा फसेको छ । नाइजेरिया, सेनेगल र इथियोपियाजस्ता मुलुकले लक्ष्य प्राप्ति गरिसकेका छन् । यो जंगलमा रोपिएका आकाकियाजस्ता रूखको जराहरूले जमिनमा पानी संरक्षण गरेर राख्छन् जसले जमिनलाई मरुभूमिकरण हुनबाट बचाउँछ । पर्यावरणमा मात्र होइन, अहिले ‘ग्रेट ग्रिन वाल’ आसपासका ग्रामीण बस्तीहरूबाट बसाइसराईबाट विस्थापित हुने क्रम रोकिएको छ । वन पैदावर समुदायको दिगो विकासका लागि कोसेढुंगा बन्ने कुरा निश्चित देखिन्छ । वास्तवमा यी अफ्रिकन मुलुकहरू चीनको ‘थ्री नर्थ सेल्टर फरेस्ट प्रोगाम’ बाट प्रभावित भएका थिए । चीनले १९७८ मै २०५० मा सक्ने गरी थालेको यो अभियानले ४,५०० किलोमिटर लामो एउटै जंगल बनाउँछ जसले चीनका उत्तरका तीन ठूला प्रान्तलाई नै समेट्छ । अन्ततः यसले गोभी मरुभूमिलाई ब्युँझाउन पनि ठूलो भूमिका खेल्छ । चीनले सबैतिर जंगल विस्तार गरिरहेको छ । ऊसँग संसारकै सबैभन्दा ठूलो मानव विस्तारित जंगलक्षेत्र छ । यद्यपि चीनको जंगल विस्तारलाई ‘मोनोकल्चरल प्लान्टेसन’ को आरोप पनि आइरहन्छ ।

हाम्रा छिमेकी मुलुकहरू
जंगल विस्तारमा हाम्रा दुई छिमेकी मुलुक चीन र भारत विश्वमै अग्रणी स्थानमा छन् । नासाको २०१९ को रिपोर्टले भन्छ, ‘विश्वलाई नै हरियो बनाउने काममा चीन र भारतले सबैलाई उछिनेका छन् ।’ त्यसो त भारतको वन विस्तार चीनको जस्तो विवादास्पद पनि छैन । यही वन विस्तारकै कारण भारतले पछिल्लो चार वर्षमा बाघको संख्या ३३ प्रतिशत वृद्धि गर्न सफल भएको छ । भारत र चीन त ठूलो अर्थतन्त्र भएका मुलुक हुन् । पछिल्लो ५ वर्षयता वृक्षरोपण र वन विस्तारमा पाकिस्तानले विश्वलाई नै चकित पारेको छ । भूक्षयीकरण र मरुभूमिकरणका विरुद्ध सन् २०१३ मा एउटा ठूलो जेहाद नै छेड्यो । ‘बिलियन ट्री प्रोजेक्ट’ अथवा ‘बिलियन ट्री सुनामी’ नाम दिइएको यो अभियानले पाँच वर्षमा एक अर्ब दुई करोड रूख रोप्ने र हुर्काउने महत्त्वाकांक्षी योजना अघि सारेको थियो । ‘हामी बनाउँछौं पाकिस्तान’ नाराका साथ सुरु गरिएको यो कार्यलाई अहिलेसम्मकै सबैभन्दा महत्त्वाकांक्षी राष्ट्रिय योजनाका रूपमा लिइएको थियो । प्रायः असम्भवजस्तो लाग्ने यो ‘मिलियन ट्री सुनामी’ अन्ततः पूर्ण रूपमा सफल भयो । सरकारी निकाय र सरोकारवाला मात्र होइन– हरेक पाकिस्तानी नागरिक यो अभियानमा जुटे । सबै जंगल संरक्षण र विस्तारमा उत्तिकै जागरुक देखिन्छन् ।
हुन त पाकिस्तानको वृक्षरोपण पनि चीनको जस्तै अलिक कम वैज्ञानिक देखिन्छ । किनकि संख्याको तुलनामा त्यहाँ न्यून प्रजातिका रूखहरू रोपिएका छन् । सल्लाको जंगल विस्तार ज्यादा देखिन्छ । यद्यपि यो अभियानले ल्याएको उत्साह, परिणाम र आम नागरिकको वातावरण संरक्षण क्षेत्रमा देखिएको जागरुकताका कारण यसलाई विश्वस्तरबाटै सराहना मिलेको छ । यो प्रशंसनीय छ ।
अझ भुटानलाई त ‘ग्रिन कन्ट्री’ नै भनिन्छ । सन् १९९१ मा भुटानको कुल भूभागको ५३ प्रतिशत मात्र जंगलको ढाकेको थियो । अहिले भुटानमा ७१ प्रतिशत भूभाग जंगलले ढाकेको छ भने त्यहाँ ८०० मिलियन रूख रहेको आकलन छ । भुटानको जंगलले २२ मिलियन कार्बन बर्सेनि उत्पादन गर्छ भने यसको तीन गुणा बढी कार्बनडाईअक्साइड खपत गर्छ । समग्रमा भुटानले आफूले खपत गर्नेभन्दा दुई गुणा बढी अक्सिजन उत्पादन गर्ने गर्छ ।
विश्वले यसरी वन विस्तार गरिरहेको छ कि धनीभन्दा धनीदेखि गरिब अफ्रिकी मुलुकहरू पनि उत्तिकै लागिपरेका छन् । यसको ठीक उल्टो दिशामा हिँड्न हामीलाई केले उत्प्रेरित पारिरहेको छ ? हुन त नेपालको वन क्षेत्र पछिल्लो समय ४ प्रतिशत हाराहारीमा वृद्धि भएको छ । यसका पछाडि दुई प्रमुख कारण छन् ः पहिलो त पहाडी क्षेत्रतिरका कतिपय कृषिजन्य भूभाग बसाइसराइका कारण बुट्यान/झाडी र वनमा परिणत भइरहेका छन् । अर्को प्रमुख कारण भनेको सामुदायिक वन पैदावरको वृद्धि र व्यवस्थापन पनि हो । सामुदायिक वनमा उल्लेख्य रूपमा वृद्धि भएको छ । यो खुसीको कुरा हो । यद्यपि बुझ्नुपर्ने कुरा यो छ कि सामुदायिक वन विस्तार पनि २/४ दिनमा भएको होइन । यो आफैँमा पर्यावरणीय प्रक्रियाबाट गुज्रेर बनेको प्राकृतिक जंगल हो ।

मोनोकल्चरल प्लान्टेसन
एकातिर स्थानीय स्तरमा हाम्रा साना वन क्षेत्रहरू व्यवस्थित रूपमा विस्तार पनि भइरहेका छन् । तर अर्कोतिर, ठूला परियोजनाका नाममा परम्परागत राष्ट्रिय जंगलहरू पनि मास्दै छौं । सम्बन्धित निकायसँग यसको ‘रेडिमेट’ जवाफ छ, ‘एउटा रूखको सट्टामा २५ नयाँ बिरुवा रोपिन्छ ।’ तर कस्ता बिरुवा रोप्ने, कहाँ रोप्ने र कसरी हुर्काउने भन्ने विषयमा सम्बन्धित निकाय सदैव बेखबर रहन्छ ।
बुझ्नुपर्ने कुरा यो हो कि, पुरानो जंगलको एउटा वयस्क रूख काट्दा एउटा रूख मात्र ढल्दैन ! चराका गुँड, फूल र बचेराहरू पनि झर्छन्, टोड्कामा आश्रय लिएका विभिन्न सरिसृपहरू घरबारविहीन हुन्छन् । अर्किड र झ्याउ वर्गका असंख्य परजीवी वनस्पतिहरू लोप हुन्छन् । रूखको सहारामा आकाशतिर लम्किने लहरा प्रजातिहरू नास हुन्छन् । समग्रमा एउटा बृहत् पर्यावरणीय चक्रमा खलल पुग्छ । जंगल नै विनाश गर्दा त सयौँ वर्षदेखि लडेका रूखका ठुटामा आश्रित कमिला/धमिरा, थासो र विस्टामा जीवन चक्र बिताउने गोब्रेकीरा र भुसुनाजस्ता स–साना जीवहरूदेखि हात्ती, गैंडा र बाघजस्ता भीमकाय प्राणीहरूसम्मलाई असर पुर्‍याउँछ ।
के मानव निर्मित वनले प्राकृतिक वनको क्षतिपूर्ति गर्ला त ? अहँ गर्दैन । उदाहरणका लागि केरलाको ‘वायनाद संरक्षण क्षेत्र’ लाई लिन सकिन्छ । संरक्षण क्षेत्रको ठूलो हिस्सा ‘टिक प्लान्टेसन’ ले ढाकेको छ । ‘टिक’ यहाँको रैथाने वनस्पति होइन । हलुका र बलियो टिकको काठ पानी जहाज र फर्निचरको लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । उच्च आर्थिक महत्त्व बोकेको ‘टिक प्लान्टेसन’ लाई ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीले अभियानकै रूपमा अघि सारेको थियो ।
टिक प्लान्टेसनले त्यहाँ अन्य स्थानीय वनस्पतिलाई उम्रन र हुर्कन दिएन । जंगलमा टिकले एकाधिकार जमायो । हात्तीले टिकको पात खाँदैन । यसले आफ्नो आसपास अन्य वनस्पति र घाँसहरू उम्रन दिँदैन । फलस्वरूप आहाराका लागि सयौँ हात्ती यो जंगलबाट विस्थापित हुनुपर्‍यो । त्यति मात्र होइन हिउँदमा टिकका सुकेको पातले भुइँ भरिन्छ– आक्कलझुक्कल लाग्ने डढेलोले जंगल ढाक्छ र कमिला–गँड्यौलालगायतका जमिनमा आश्रित स–साना प्राणीहरूको पनि विनाश निम्त्याउँछ ।
ठ्याक्कै यही प्रवृत्ति नेपालका पहाडहरूमा गरिएको ‘मोनोकल्चरल’ सल्लाको जंगल विस्तारमा पनि देखिन्छ । बाक्लो गरी सल्ला रोपिएको क्षेत्रमा अन्य वनस्पति र झाडीहरू पलाउँदैनन् । यस्तो जंगलमा साँच्चै भन्नुपर्दा चराले गुँड लाउनसम्म पाउँदैनन् । सल्लो मात्रै रोपिएको जंगलमा पानीको स्रोतहरू पनि मासिन्छन्– देख्दा हरियो देखिए पनि त्यहाँ ‘बायो डाइभर्सिटि’ शून्य हुन्छ । प्राणीहरूको सन्तुलित अस्तित्व असम्भव हुन्छ । यस्ता ‘मोनोकल्चरल प्लान्टेसन’ ले पर्यावरणलाई दीर्घकालीन असर पार्ने गर्छ । सबैलाई थाहा छ ‘वायनाद’ संरक्षण क्षेत्रको ‘टिक’ को जंगलले त्यहाँको ‘बायो डाइभर्सिटी’ लाई तहस–नहस पारेको छ । यद्यपि संरक्षण क्षेत्रभित्र भएकाले यसलाई काटेर विस्थापित गर्न पनि वन ऐनले दिँदैन । रातारात रूख रोप्न त सकिएला, जंगल होइन । जंगल निर्माण एउटा लामो पर्यावरणीय प्रक्रियाबाट गुज्रन्छ ।
मोलाई फरेस्ट यसको एउटा ज्वलन्त उदाहरण हो । मान्छेको एउटा सानो प्रयासमा पर्यावरणका सबै अंगको पचासौँ/सयौँ वर्षको अथक र निरन्तर प्रयासबाट वास्तविक जंगलको निर्माण हुन्छ । अहिले हामीले विमानस्थलको नाममा मास्न लागेको जंगल पचास/सय या हज्जार वर्षमा मात्र निर्माण भएको होइन । यसको ‘रुट’ त्योभन्दा लामो छ । यस्तो सामरिक वन विनाश गर्नु भनेको घर पोलेर ललाटमा विगुत धस्नुजस्तो मात्र हो । कुनै पनि प्रकारको वृक्षरोपण र वन विस्तारले यसको क्षतिपूर्ति दिन सक्दैन ।

प्रकाशित : कार्तिक ३०, २०७६ १०:३१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×