लोप भइरहेको पुस्तक संसारको आख्यान

युयुत्सु आरडी शर्मा

विश्वभरि एउटा असजिलो त्रास व्याप्त छ  । भन्ने गरिन्छ, मानव उत्पत्तिको उद्गमपछि पहिलो चोटि यति तीव्र गतिले मानव समवेदनाको ह्रासको प्रक्रिया शुरु भइसकेको छ  ।

यो पनि भनिन्छ, हाम्रा संवेदनाको समृद्धिका सूत्रधार पुस्तकहरूको संसार पनि लोप हुने स्थितिमा छन् र पुस्तकलाई प्रवर्द्धन गर्ने संस्थाहरू विशेष रुपले स्वतन्त्र, ससाना निजी पारिवारिक पसल र उनीहरूसित सम्बन्धित स्थल फटाफट लोप भइरहेका छन् । तैपनि केही वर्षयता केही अदृश्य कारणहरूले गर्दा पश्चिमेली संसारमा किताब पसलले अचानक एउटा देवस्थलजस्ता हैसियत आर्जन गरिसकेका छन् ।


गत वर्ष मैले जर्मनीको पुरानो विश्वविद्यालय नगर हाइडलवर्गको एउटा सानो किताब पसलमा कविता पाठ गर्दा यस्तो अनुभूति पाएको थिएँ । चर्चित जर्मन उपन्यासकार निकोल इकहार्टले सो कार्यक्रम आयोजना गरेका थिए । त्यहाँ पुग्नु एक महिनाअघि नै उनले मलाई त्यस कार्यक्रमको गाइडलाइन पठाएका थिए । कवितापाठको विषय नै किताब पसल र पुस्तकालयहरू हुने निधो गरिएको थियो । कविता पाठका लागि यो विषय मलाई निकै असजिलो लागेको थियो ।

हामीकहाँ कवितापाठ अति उच्चस्तरीय विषयवस्तु र कदममाथि केन्द्रित हुने गरेकाले मैले यस्तो विषयमाथि कविता वाचनको औचित्यबारे प्रश्न गरेको थिएँ । कुनै राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय विषयमाथि मात्र केन्द्रित गर्न अनुरोध गरेको थिएँ । निकोलले कार्यक्रममा किताब र पुस्तकालयमाथि केन्द्रित गर्न पुनः आग्रह गरेपछि मैले यस विषयमा कलम कोरेको थिएँ ।

इकहार्टका लागि नेपाल कुनै अपरिचित ठाउँ होइन । दुई दशकअघि नै उनले चर्चित पत्रिका ‘डर फर्युन्ड’ को स्थापना काठमाडौंमा गरेका थिए । उनी नेपालमा गरेको अवतरणको सम्झना अति अविस्मरणीय रहेको बताउँछन् । हवाइजहाज काठमाडौं उपत्यकामा प्रवेश गर्नेबित्तिकै देखिएको मनोरम परिदृश्यको रोमाञ्चित क्षण उनले कहिल्यै बिर्सन सकेका छैनन् । ‘मैले यस्तो अद्भूत एयरपोर्ट कहिल्यै देखेको थिइनँ,’ उनले भनेका थिए । हवाइजहाजबाट बाहिर निस्केपछि उपत्यकालाई घेरेका हिमशृंखलालाई नियाल्दा उनी मन्त्रमुग्ध भएका थिए । विश्वको कुनै पनि राजधानीको विमानस्थलमा यस्तो दृश्य हेर्न सकिँदैन ।


त्यस रात इकहार्टले वसन्तपुरको फ्रिक स्ट्रिटस्थित होटल सुगतमा चेकइन गरेका थिए । ब्रेकफास्ट गरेपछि उनलाई जीवनभरि देखेको एउटा अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यिक पत्रिका निकाल्ने सपना साकार गर्ने समय आएको जस्तो लागेको थियो । उनले सुगत होटलको साहुजीलाई भेटेर लामो समयका लागि एउटा अफिस भाडामा लिन प्रस्ताव राखेका थिए ।

माथिल्ला दुईवटा कोठाको बीचको पर्खाल भत्काएर पत्रिकाका लागि उपयुक्त हुने अफिस बनाएर ‘डर फर्युण्ड’ को स्थापना उनका मित्र प्रसिद्ध जर्मन उपन्यासकार क्रिस्चियन कराचसित मिलेर गरेका थिए । पछि गएर यो पत्रिका जर्मन साहित्यको इतिहासमा एउटा महत्त्वपूर्ण मञ्चका रूपमा स्थापित भएको थियो ।

सन् २००९ को हाराहारीमा उनीसितको मेरो भेट निकै महत्त्वपूर्ण सिद्ध भएको थियो । किनकि त्यसबेला म पहिलोचोटि नेपालबाट बाहिर जाने तरखरमा थिएँ । एउटा असल मित्र स्रष्टाझैँ इकहार्टले मलाई निकै हौसला दिएका थिए र मैले नचिनेको अञ्जान गन्तव्यतिर हिँड्ने त्रास उनलाई भेटेपछि हराएको थियो । यो रुपमा बाँच्नु कसरी ? कति पैसा चाहिन्छ होला एक दुई हप्ता बस्दा ? त्यहाँ खानेकुरा कति महँगो छ ? के खान्छु होला म ? त्यो मेरो फ्रयान्कफ्रर्ट पुस्तक मेला जाने प्रथम तरखर थियो । उनले भनेका थिए, ‘चिन्ता नगर्नू तपाईंको स्वागत हुनेछ, डराउनु पर्दैन अनेकौँ रिसेप्सनहरू हुन्छन् त्यहाँ । खाने खर्चको चिन्ता लिनुपर्दैन । तपाईंको लेखनले त्यहाँका मानिसको मन जित्नेछ ।’ त्यसमाथि उनले केही दिनका लागि फ्रयांकफर्टमा रहेका उनका साथीहरूसित परिचय गराएर त्यहाँ बस्ने व्यवस्था पनि मिलाइदिएका थिए ।

हाइडलवर्गको सानो पसलमा राखिएको कविता पाठ कार्यक्रम निकै सफल भएको थियो । मैले राणाकालदेखि किताबको स्थिति र पछिको प्रकाशनको विकासमाथि कुरा गरेर गोपालप्रसाद रिमालको जीवन संघर्ष र कविहरूको भाग्यमाथि कुराकानी गरेँ ।

इकहार्टले काठमाडौँमा पत्रिका निकाल्ने प्रकरणमाथि र त्यससित सम्बन्धित यात्रामा आधारित पुस्तकबाट केही अंश पढ्नाका साथै किताब र त्यससित सम्बन्धित संस्थाहरूको निर्माण रचनात्मक ऊर्जाको अभिन्न अङ्ग रहेको तथ्यमाथि जोड दिएका थिए ।

उनको भनाइअनुरूप हाल केही वर्षयता विश्वभरि नै किताब र किताब पसलप्रति अनाकर्षण देखिन्छ । कर्पोरेट हाउसहरूको जगजगी भएको विलिनेयरहरूले संसारको अर्थव्यवस्थामाथि आफ्नो पकड मजबुत गर्ने प्रयासमा ससाना बिजनेस र संस्थाहरू कुडादानमा फ्याँकिरहेको देखिन्छ । हलउडले पनि ‘नटिङ हिल’, ‘यु ह्याभ गट मेल’ र ‘बिफोर सनसेट’ जस्ता चलचित्रमा पुस्तक संसारको कुरा उठाएको छ ।

कुनै बेला अमेरिका र विश्वको सांस्कृतिक केन्द्र मानिने न्युयोर्कको ग्रिनेच भिलेज बीसौँ शताब्दीको संस्कृति र राजनीतिलाई प्रभाव पार्न सक्ने शक्ति केन्द्रका रूपमा रहेको थियो । यो अहिले ‘जेन्ट्रफिकेसन’ को कुप्रभावअन्तर्गत अत्यधिक महँगो रेजिडेन्सियल एरिया बनेको छ । लेखक र कलाकारहरूलाई भिलेजबाट निष्कासित हुन बाध्य बनाइएको छ । यो कुनै आश्चर्य होइन, हाल धेरैजसो लेखक, कलाकार बुक्रलिनको ससाना शहरतिर सरेका छन् । बुक्रलिन ‘नयाँ वेस्ट भिलेज’ बनेको छ, एउटा नयाँ सांस्कृतिक टापु ।

न्युयोर्कमा एक दशकभन्दा बढी समयदेखि भ्रमण गरिरहँदा मैले अनेकौँ पुस्तक पसल र अन्य सम्बन्धित सांस्कृतिक पसलहरू बन्द भइरहेको देखेको छु । गत वर्ष चर्चित पुस्तक पसल सेन्टमार्कस बन्द भयो भने ओर्क लेखक, गीतकार र कलाकारहरूको प्रिय स्थल मानिने कोर्निलिया स्ट्रिट क्याफे पनि बन्द भयो ।

लेखकहरूको स्वर्ग मानिने चार दशक पुरानो यस रचनास्थलको क्याफेको भुइँतलामा रहेको स्टेजमा नोबेल पुरस्कार, विजेता रोल्द होफ्फमन, सुजान वेगा, ओलिवर साक्स, युजिन मचकार्थी, विलियम कुशनरजस्ता हस्तीहरूले नियमित प्रस्तुति दिएका थिए । इव अन्स्लरले आफ्नो चर्चित ‘भजाइना मोनोलोग’ यहीँ नै पहिलो चोटि पढेका थिए । गत वर्ष मैले ‘प्रतीक’ पत्रिकाको शीतकालीन अंकको विमोचन पनि यहीँ नै गरेको थिएँ । अनेकौँ पुस्तकहरूको विषयवस्तु बनेको यो क्याफे चर्चित उपन्यासकार एरिका जोगको ‘फियर अफ फ्लाइङ’ र अन्य अनेकौँ विश्व प्रख्यात जज सङ्गीतकारहरूको विकासमा साझेदारी राखेको भेटिन्छ ।

यही वर्ष न्युयोर्कबाट नेपाल आउने दिन म प्रसिद्ध वाइट होर्सेज बार पनि बन्द हुने समाचार सुन्दा अति दुःखी भएको थिएँ । मेरो अमेरिकाको प्रथम भ्रमणमा नै म ग्रिनेच भिलेजको बैंक स्ट्रिटमा बस्न पाएको थिएँ जो यस बारको निकै नजिक छ ।

मेरो न्युयोर्कमाथि लेखेको ‘ए वलिजिड्ज इनमाई बोन्ज’ (हिउँहुरी मेरा हाडहरूमा) यही भिलेजको वरिपरिको ऐतिहासिक स्थलको पृष्ठभूमिमा केन्द्रित छ । विश्वप्रख्यात कवि डिलन थमसले आफ्नो जीवन यही वाइटर्हसज बारमा बिताएका थिए । विट कविहरूसितको सम्बन्ध र कार्यभार साझा गरेका थिए । यस्ता स्थलमा रक्सी खाएर कविता पाठ गर्दै उनको अवसान भएको थियो र पछि उनी एउटा लेजेण्ड बनेका थिए ।

मेरो विश्व भ्रमणका दुई दशकमा किताब पसलहरूमा भएका कविता पाठहरू मेरो बाँच्ने आधार बनेका थिए । लण्डनको पहिलो भ्रमणमा मैले चेरिङक्रस रोड र वेस्ट एन्डको छेउछाउमा रहेका दर्जनौँ ससाना पुस्तक पसलहरूमा अधिकांश समय बिताएको हुँ । फोयलज बुक स्टोर मेरो प्रियस्थल बनेको थियो र अधिकांश लेखन त्यस पुस्तक पसलको क्याफ्टेरियामा नै गरेको तथ्य म सम्झन्छु । त्यसैगरी पेरिसको पुस्तक पसल शेक्सपियर एन्ड कम्पनीले पनि मेरो जीवनमा युरोपेली संसारमा पस्न निकै मद्दत पुर्‍याएको थियो ।

यो पसल सफलतापूर्वक चलिरहेको छ । प्रसिद्ध ऐतिहासिक स्थल नोट्रेडेमको ठीक बायाँतिर रहेको यो पुस्तक पसल विश्वको साहित्यिक इतिहासमा एउटा प्रमुख स्थल मानिन्छ । नाम चलेका प्रायः सबैजसो साहित्यकारले यहाँ पुगेर पाठ गरेको पाइन्छ । अर्नेस्ट हेमिङ्वेले आफ्नो संस्मरण ‘ए मुवेबल फिस्ट’ मा आफ्नो प्रारम्भिक कालका संघर्षका दिनहरूमा यस पुस्तक पसल र यसकी मालिक्नी सिल्भियाबाट प्राप्त आर्थिक सहयोगको कुरा विस्तृत रुपमा गरेका छन् ।

हेमिङ्वेले पेरिसमा आफ्नो बसाइ र निर्धनताको चित्रण अति मार्मिक ढंगले गरेका छन् । पेरिसका गल्लीहरूमा भोको पेट हिँड्दा त्यहाँका रेस्टुरेन्टहरूबाट आएको स्वादिष्ट खानाको बास्नाको वर्णन गर्दा मेरो आँखाबाट आँसु झरेको थियो । दयालु दाता सिल्भियाले केही पसलसम्बन्धी काम अह्राएर उनलाई आर्थिक सहयोग गरेपछि उनी अमेरिकी नोबल पुरस्कार विजेता तथा सफल लेखक बनेका थिए ।

किताब पसलहरू कुनै पनि घुमन्ते लेखकका लागि एउटा ऊर्जा पम्पझैँ रहेका छन् भन्ने कुरा मैले भ्रमण गर्ने क्रममा थाहा पाएको हुँ । सेक्रामेन्टोको टावरबुक्स र टाइम टेस्टिङ बुक्स, कलिभलयण्डको मैकस वैकस बुक्स, बेइजिङको बुकवार्म, एम्स्टर्डामको वाटर स्टोनज र अमेरिकन बुकशप, बोस्टनको गऐलियर बुकशप, डबलिनको बुक्स अपस्टेयरज, फ्र्यांकफर्टको हुगनदुब्ल बुक्स सप, लस एन्जेलसको वियान्ड बारोक इत्यादि पुस्तक पसल मेरा घुमन्ते साहित्यिक जीवनको आधारशिला नै बनेको जस्तो मलाई लाग्छ । सन फ्रान्सिस्कोमा कवि लारेन्स फर्लन्यङ्हिटीको सिटिलाइट बुक्स अमेरिकी साहित्यको धरोहर नै मानिन्छ ।

यस अर्थमा पुस्तकहरू कुनै पनि देशको चेतनाको मानचित्र हुन् भन्न सकिन्छ । कुनै पनि राष्ट्रको परिदृश्य त्यहाँ भएको सांस्कृतिक चेतनाबाट निर्धारित गरिन्छ । तीन दशकअघि काठमाडौंमा बस्दा मैले चिनेको काठमाडौँं त्यहाँ भएका पुस्तक पसलबाट नै हो । मेरो पहिलो संग्रह ‘ए प्रेयर इन डेलाइट’ भर्खर प्रकाशन भएको थियो ।

त्यसबेलाको काठमाडौंको सम्झनाले मेरो मस्तिष्कमा एउटा स्थायी छाप छाडेको छ । घन्टाघरको हिमालयन पुस्तक पसल, असनको रत्न पुस्तक भण्डार, महाकालको एजुकेसन बुकस्टोर, पुतलीसडकको पैरवी पुस्तक पसल, विमल निभाको नयाँ सडकको साहित्यघर, थापाथलीको एकता बुक सप इत्यादि ल्यान्डमार्कहरूको मानचित्र बोकेर म अहिले पनि मेरो ३७ सालतिरको काठमाडौंको सम्झनालाई लिएर धुवाँ र धुलोले घेरिएको सहरमा हिँडिरहेको आफूलाई पाउँछु ।

ठमेल क्षेत्रमा त्यस बखत तीन चार ससाना पुस्तक पसल मात्र देखेको थिएँ जहाँ मेरो अनुरोधमा साहुजीले मेरो प्रथम पुस्तक त्यहाँ राखिदिएका थिए । मलाई लाग्छ यी पुस्तक पसलहरू नभएको भए म कहिल्यै कवि बन्ने थिइनँ । पछि गएर ठमेलको पुस्तक पसलको विस्तारले मलाई लेखक भएर पनि बाँच्न सकिन्छ भन्ने महसुस गराएको थियो । पोखरा जाँदा त्यहाँका ससाना पसलहरूले गर्दा नै म निरन्तर अन्नपूर्णतिर जान थालेको हुँ र अहिले त्यहाँको अलौकिक चकमन्नता मेरो लेखनमा उतार्न सकेको छु ।

दुई दशकयता काठमाडौं एसियाको सबैभन्दा बढी पुस्तक पसल हुने सहरको ख्यातिबाट पनि सुशोभित भइसकेको हो । गत दशकमा काठमाडौं सबैभन्दा बढी पुस्तक पसल भएको सहरका रूपमा चिनिने भएकाले यसले एउटा विश्वका उच्चतम ठाउँमा रहेको अद्भूत सहरका रूपमा नाम कमाएको थियो ।

यस दशकमा भने वातावरण विनाश र अनियन्त्रित सहरीकरणले गर्दा राजधानीको उज्ज्वल विम्ब दूषित भएको छ । त्यसका साथै वर्तमान सरकारले किताबमाथि कर लगाएर विश्वकै उचाइमा रहेको सर्वाधिक आकर्षक प्राचीन सहरको मनोरम छविलाई धमिल्याएको छ । यो सत्य हो– नेपाल पाइरेट, नक्कली र चोरिएका पुस्तकहरूको स्वर्ग बनेकाले, पुस्तक व्यवसायमाथि नियन्त्रणको आवश्यकता छ तर सम्पूर्ण किताब जगत्माथि कर लाग्नु निकै आश्चर्यलाग्दो हो जसले राणाकालको सम्झना दिलाएझैँ लाग्छ ।

विश्वमै किताबको साम्राज्य लोप हुने बेला एसियाको सर्वाधिक युवा गणतन्त्रबाट किताब जगत्माथि यस्तो व्यवहार हुन अति अशोझनीय छ ।

प्रकाशित : कार्तिक १६, २०७६ १०:३४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

किन लुकाउँछन् जन्ममिति ?

लक्ष्मी लम्साल

गत जुन १५ मा पन्ध्रौं एसियाली आत्मविश्वास निर्माण मापदण्ड एवं अर्न्तक्रिया (सीआईसीए)को सम्मेलनका लागि चीनका राष्ट्रपति सी चिनफिङ ताजकिस्तानको राजधानी दुशान्बे पुगेका थिए  । त्यस दिन बिहान अचानक रूसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन सी बसेको होटलमै आइपुगे र चीन–रसिया सम्बन्ध विकासमा गरेको योगदानको प्रशंसा गर्दै जन्मदिनको शुभकामना दिए  ।

उनी जन्मदिनको उपहार, चिनियाँ विशेषतायुक्त केक र आइसक्रिमको बाकस बोकेर गएका थिए । सीले जवाफमा चिनियाँ चिया दिँदै भने, ‘भ्लादिमिर पुटिन चिनियाँ जनतामाझ निकै लोकप्रिय हुनुहुन्छ ।’

यसअघि सन् २०१५ को जुलाई १ तारिखका दिन भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले चिनियाँ ट्वीटर मानिने ‘सिना वैपो’मा चिनियाँ प्रधानमन्त्री ली ख छ्याङलाई शुभकामना सन्देश लेखे । त्यतिखेर ली युरोपको भ्रमणमा थिए । मोदीले चीन भ्रमणका क्रममा टेम्पल अफ हेभनमा प्रधानमन्त्री लीसँग लिएको सेल्फी पनि राखेर बिहान ६ बजेतिर वैपोमा लेखे, ‘प्रधानमन्त्री ली खछ्याङ, जन्मदिनको शुभकामना र दीर्घजीवनको शुभेच्छा । गत मेमा भएको हाम्रो भेटवार्ता मैले सम्झिरहेको छु ।’

यो सन्देश सार्वजनिक भएपछि धेरै विदेशीहरूले पनि चिनियाँ प्रधानमन्त्री लीको जन्ममितिबारे थाहा पाए । चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीको समाचार अनलाइनले धरी ‘ली ख छ्याङ, जन्मः सन् १९५५ जुलाई’ मात्रै लेख्ने गरेका बेला मोदीले पूरा मितिको खुलासा गरिदिए ।

प्रधानमन्त्री बनेपछि मोदीले आफ्नो ६४औं जन्मोत्सव मनाउन प्रथमपटक भारतको राजकीय भ्रमणमा निस्किएका चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङलाई २०१४ सेप्टेम्बर १७ तारिख गुजरातमै निम्त्याएका थिए । गुजरातमा जन्मदिन मनाउँदै उनले भने, ‘सीसँग जन्मदिन मनाउनु निकै अर्थपूर्ण छ जुन अविस्मरणीय हुनेछ ।’

उपराष्ट्रपति छँदा सन् २०१० को जुन १४ तारिखदेखि सी चिनफिङ बंगलादेश, लाओस, न्युजिल्यान्ड र अस्ट्रेलियाको भ्रमणमा थिए । बंगलादेशको भ्रमण सकेर लाओस पुगेका बेला त्यहाँका नेताहरूले एउटा लञ्च कार्यक्रमलाई सी चिनफिङको जन्मोत्सव पार्टीका रूपमा रूपान्तरण गरिदिए । जन्मदिन मनाउनका लागि लाओस सरकार र नेताहरूले एउटा ठूलो ‘बर्थडे केक’ नै व्यवस्थापन गरेका रहेछन् । वरिपरि थुप्रै मानिसहरू भेला भएर ‘हृयाप्पी बर्थ डे’ गीत गुञ्जायमान गरिदिए । त्यतिखेर चकित हुँदै सीले भने, ‘यो निकै चलाखीपूर्ण काम होजस्तो लाग्छ । म चीनको ड्रागन बोट फेस्टिभलका दिन जन्मिएको थिएँ र आज त्यही दिन परेको छ ।’

चिनियाँ नेताहरूले आफ्नो बायोडाटामा जन्म वर्ष र महिना मात्रै लेख्ने तर पूरा मिति लेख्ने गरेका छैनन् । सी चिनफिङ १९५३ जुन, ली ख छ्याङ १९५५ जुलाई, हु चिन्थाउ १९४२ डिसेम्बर, वन च्या पाओ १९४२ सेप्टेम्बर, चु रोङचि १९२८ अक्टोबर भनेर लेख्ने गरिएको छ । पूर्व राष्ट्रपति च्याङ च मिनको मात्रै पूरा जन्ममिति भेटिएको थियो, १७ अगस्ट १९२६ ।

थाहा भएअनुसार चिनियाँ नेताहरू आफ्नो जन्मदिनको बारेमा खुलासा गर्दैनन् । चिनियाँ विदेश मन्त्रालयअन्तर्गत अनुवाद कक्षका पूर्व निर्देशक एवं स्विडेनका लागि पूर्व चिनियाँ राजदूत छन मिङमिङका अनुसार च्याङ च मिनको जन्ममिति राष्ट्रिय नेता हुनुअगावै सार्वजनिक भइसकेको थियो ।

जब राष्ट्रिय नेता भए, त्यसपछि सर्वसाधारणले नै जन्मदिन मनाइदिन थालेपछि लुकाउन सकिएन । मृत्यु भएका नेताको मात्रै पूरा मिति देखाउने प्रचलन चिनियाँमा देखिन्छ । जस्तै माओको जन्ममित १८९३ डिसेम्बर २६ र मृत्यु १९७६ सेप्टेम्बर ९ तारिख । तङ स्याओ फिङ जन्मः १९०४ अगस्ट २२ र मृत्यु १९९७ फेब्रुअरी १९ तारिख ।

चिनियाँ नेताहरू आफ्नो पूरा जन्ममिति किन खुलाउँदैनन् भन्नेबारेमा ठोस कारण छैन । छन मिङमिङ भन्छन्, ‘माओ र तङले उनीहरूको जीवनकालभरि पूरा जन्ममिति खुलाएनन् । यो व्यक्तिपूजा रोक्नका लागि हुनुपर्छ ।’

चिनियाँ नेताहरूले जन्मदिन मनाउन कडाइका साथ निषेध गरिएको छ । यो राजनीतिक अनुशासनका रूपमा प्रस्ताव गरिएको छ । यो प्रचलन माओकालदेखि नै चल्दै आएकाले पनि हुन सक्छ । त्यसयता राष्ट्रिय नेताहरूको राष्ट्रव्यापी जन्मदिन मनाउने प्रचलन छैन । केही मानिसहरू नेताहरूका जन्मदिन प्रयोग गर्दै व्यक्तिगत स्टाटस देखाउन खोज्छन्, चन्दा उठाउन सक्छन्, नकारात्मक गतिविधि गर्न सक्छन् । त्यस्ता कुरालाई रोक्न पनि यस्तो गरिएको हुनुपर्छ ।

चीन नेताप्रधान मुलुक हो । अगुवाले जे जस्तो गरेको छ, त्यसका अनुयायी धेरै हुन्छन् । जसरी अहिले अन्तरदेशीय वा घरेलु सानातिना कार्यक्रमलाई पनि बेल्ट एण्ड रोड इनिसियटिभ भन्ने शब्दावली थप्ने फेशन नै बनेको छ । ‘जन्मदिन मनाउनु व्यक्तिगत गतिविधि हो, यसलाई राजनीतिक बनाइनुहुँदैन,’ छन मिङमिङ भन्छन्, ‘स्टालिनले जन्मदिन मनाउँथे, माओले कूटनीतिक शिष्टाचारका लागि शुभकामना सन्देश त पठाउँथे तर आफैं भने कहिल्यै मनाउँदैन थिए ।’

पहिलेदेखि चल्दै आएको चलनबमोजिम चिनियाँ नेताहरूले जन्मदिन मनाएको सुनिएको छैन । उतिखेर सामन्ती राजतन्त्रकालमा जन्मोत्सव मनाउन उर्दी नै जारी गरिन्थ्यो । त्यस्तो नेपालमा पनि थियो । अहिले नेपालका सत्तासीन नेताहरूले पनि बेलाबेलामा केक काटेको फोटोहरू देख्न सकिन्छ । तर चिनियाँ नेताहरू यस्ता मामिलामा गुपचुप रहन खोज्छन्, बरू बाहृय नेताहरूका कारण उनीहरूको जन्ममितिबारे सर्वसाधारणले थाहा पाउँदै गएका छन् ।

केही समयअघि पिपुल्स डेलीको वीच्याट अकाउन्ट मिररले एसिया–युरोपको डिसेम्बर संस्करणमा प्रधानमन्त्री ली ख छ्याङको जुलाई १ तारिखका दिन पर्ने जन्म दिनमा कजाखस्तानका प्रधानमन्त्री मासिमोभले शुभकामना दिएको समाचार प्रकाशित गर्‍यो । सन् २०१३ को जुन १५ मा पनि कोरियन नेता किम जोङ उनले सीको ६० औं जन्मदिवसको उपलक्ष्यमा शुभकामना पठाएको कुरा त्यहाँका मिडियाहरूले सार्वजनिक गरे । अन्ततः चिनियाँ राष्ट्रपतिको जन्मदिन पनि सार्वजनिक भयो, तर त्यो बाहृय नेताहरूका कारण ।

गत वर्ष अप्रिल पहिलो साता चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी, केन्द्रिय अनुशासन अनुगमन आयोगले आफ्ना पार्टी कार्यकर्ताहरूलाई वर्षमा दुई वटा जन्मदिन मनाउन सूचित गर्‍यो । एउटा उनीहरू भौतिक रूपमा जन्मेको दिन र अर्को पार्टीमा प्रवेश गरेको दिन । यो निर्देशानुसार ‘राजनीतिक जन्मदिन’ ले कम्युनिष्ट पार्टीका सिद्धान्त र प्रतिबद्धता पुनःस्मरण गर्न सहयोग पुग्नेछ । तर यो दुईथरी जन्मदिन सर्वसाधारणका लागि भने होइन । आयोगले यस कदमबाट राजनीतिक जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा थपिने विश्वास लिएको बताएको छ ।

चीनमा कम्युनिस्ट पार्टी प्रवेश पनि चानचुने परीक्षा होइन । पार्टीको महत्त्व दर्साउन पनि जन्मदिनको विशेषण लगाएर सानो काम गरिएको होइन भन्ने दृष्टान्त दिन खोजिएको हुन सक्छ । राष्ट्रपति सी चिनफिङले पनि त्यति सजिलै पार्टी सदस्यता पाएका थिएनन् । कुनै पनि सदस्यले कडा मेहनतपछि मात्रै पार्टी प्रवेश गर्न सक्छ । त्यसको लागि पारिवारिक पृष्ठभूमि, शैक्षिक योग्यता, एक वर्षसम्म पार्टी विधानको अध्ययन र परीक्षा पास भएपछि मात्रै सदस्य बन्न योग्य वा अयोग्य भनेर फैसला गरिन्छ ।

माओ वा अन्य पूर्व नामी नेताहरूको जन्म वा मृत्युका बेलामा नेपालका वामपन्थी नेताहरूले पनि सन्देश पठाइरहेका हुन्छन् । विश्वका अन्य देशबाट पनि यस्ता सन्देशहरू प्राप्त हुन्छन् । अलिअलि गर्दागर्दै चिनियाँ शीर्ष नेताहरूको जन्ममितिबारे खुल्दै गएको छ ।

तैपनि जन्ममिति आएको गएकोबारे न त नेताहरूले वास्ता गर्छन् न त चिनियाँ सर्वसाधारणले नै चाल पाउँछन् । यस्तो बेलामा कुनै विदेशी नेताले यी नेताप्रति जन्मदिनको शुभकामना सन्देश पठाएर आत्मीयता देखाउन खोज्यो भने पनि ‘हाँसको बथानमा बकुल्ला’ हुने सम्भावना हुन्छ ।
shree3laxmi@yahoo.com

प्रकाशित : कार्तिक १६, २०७६ १०:३३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT