गन्तव्यको दर्शन

हेमप्रभास

साठीको दशकमा गजलकृतिहरू प्रकाशित गरेर औपचारिक रुपमा लेखनमा होमिएका शैलेन्द्र अधिकारीको ‘निर्वेद’ उपन्यास हालै बजारमा आएको छ  । अधिकांश लेखकहरूले उठाउनेभन्दा फरक विषयवस्तुको उठान गरेर लेखिएको यस उपन्यासको शैली र प्रस्तुती पनि फरक छ  ।

पाठकहरूले शैलेन्द्रको भाषाशैलीमा आफूलाई अभ्यस्त गराउन तारणीप्रसाद कोइराला, दौलतविक्रम बिष्ट वा भवानी भिक्षुको समयसम्म पुग्नुपर्छ भन्ने मलाई लाग्छ ।

बलियो कथानकमा ‘निर्वेद’ बुनिएको छ । कथानकमा वर्णन भएका सम्पूर्ण घटना र प्रसंग एकै ठाउँमा शृंखलित र सुसम्बद्ध भएर आएका छन् । जसले गर्दा एकता र अन्विति संश्लिष्ट हुन पुगेको छ । भौतिकवाद र अध्यात्मबीचको द्वन्द्वको पेरिफेरिमा पात्रहरूको कार्यव्यापार हुन पुगेको छ । कथाभित्र पलाएर आएका उपकथाहरूले पनि ‘निर्वेद’ को पूर्णतातर्फको यात्रालाई सघन तुल्याएको छ ।

म पात्रलाई सँगै लिएर हरिद्वार पुगेको निर्वाणानन्दको पलायनले आजको समाजको सम्भाव्यता र यथार्थताको खोजी गर्दछ । चप्पलको निशानी छोडेर स्वामी हराउनु भनेको भौतिक र अध्यात्मबीचको संघर्ष र परिणामको खोजीमा भौँतारिने आजको समयको बलियो रुपक हो । उनले ‘निर्वेद’बाट गन्तव्यको दर्शन गर्न खोजेका छन् ।

यस उपन्यासको सबैभन्दा शक्तिशाली पक्ष भनेको आन्तरिक द्वन्द्व हो । नायक निर्वाणानन्द पटकपटक आफैँभित्रको करुणाको भूकम्पले भत्किएका छन् । उनको अस्थिर मनोदशाले नै उनलाई सिध्याएको छ । हरिद्वार पुगेर गराइएको उनको सहज अन्त्यका लागि तदनुरुपको ‘प्लान्टेसन’ गराइँदै लगिएको पाइन्छ ।

नैतिकता र अभिवृतीय गुणले कुनै पनि व्यक्तिलाई व्यक्तिकै रुपमा पहिचान गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ । यी दुई गुणका माध्यमबाट लेखकले पात्रको टेम्पारामेन्ट र नेचर प्रस्तुत गरेका छन् । जुन व्यक्तिमा जुन किसिमको स्वभाव र प्रकृति आरोपित छ, त्यसैको पृष्ठभूमिमा टेकेर निर्वाणानन्दको चरित्रको अभिप्रेरणा प्रकट भएको छ । उनी मोक्षका लागि आएको चिनारी दिइएको छ र उनी त्यसैका लागि अभिप्रेरित भएका छन् । सतही रुपमा हेर्दा उनी परिवर्तनीय पात्रजस्तो देखिए पनि मिहीन ढंगबाट वस्तुनिष्ठ भएर हेर्दा उनी ‘स्टेबल’ पात्रमै पर्छन् । अभिप्रेरणाको कारणतर्फ अभिप्रेरित भइरहनु र आफ्नो लक्ष्यमा सफल हुनुले उनलाई अचर पात्र बनाएको छ ।

यहाँ प्रस्तुत भएको जीवनचेतना अत्यन्त बौद्धिक र विकसित समाजको परिकल्पना पनि हो । चरित्रहरूको चित्रण पनि सहज र रुचिकर छन् । ‘टेलिङ मेथड’लाई गौण राखी लेखकले चलाखीपूर्ण तवरबाट ‘सोइङ मेथड’लाई बढी महत्व दिएका छन् । जसले गर्दा पाठकलाई उपन्यासको हरेक परिच्छेद पढ्दै जाँदा कुनै सुन्दर चित्र हेरिरहेजस्तो अनुभूति हुन्छ । यसका साथै लेखकले यहाँ आवश्यकतानुसार विवरणात्मक, वर्णनात्मक, विश्लेषणात्मक, आत्मकथात्मक, सङ्केतात्मक र नाटकीय पद्धतिको पनि छिटपुट प्रयोग गरेका छन् ।

मञ्चीय पात्रका रुपमा आएका निर्वाणानन्द, उनका बालसखा एवम् प्रेमिकाको भूमिका जति रोचक छ, नेपथ्य पात्रका रुपमा वर्णनमा आएका सहायक पात्रहरूको छोटोछोटो भूमिका पनि कम उल्लेखनीय छैन । यहाँ बद्ध पात्रहरूका तुलनामा मुक्त पात्रहरू अत्यन्त कम छन्, उपन्यासको अर्को सफल पाटो यो पनि हो ।

उपन्यासको घटनास्थल पाशुपत क्षेत्र, शिवपुरी, काठमाडौं सहर, धादिङ र हरिद्वार मुख्य हुन् भने घटनाकाल तीसको दशकदेखि हालसम्मको छ । यद्यपि वर्तमानबाट हेर्दा साठीको दशक र ‘फ्ल्यासब्याक’मा गएर हेर्दा चालीसको दशकको घटनाकाल प्रस्तुतिका हिसाबले बढी रुचिकर देखिएको छ । नेपाली समाजको सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक, भौगोलिक स्वरुप र सांस्कृतिक पक्षले निम्त्याएको विदीर्ण रुपको चित्र पनि यहाँ सजीव लाग्दछन् । ग्रामीण भेगमा व्याप्त अन्धविश्वास र त्यसले चरित्रको मनोदशामा पारेको प्रभावको प्रतिफल स्वरुप पात्रको गन्तव्य र भाग्यभविष्य निर्धारण भएको छ ।

बाल्यकालीन बिठ्याइँ, गाउँ र सहरबीचको दूरी, शारीरिक परिपक्वतासँगै उत्पन्न भएको समस्या र सोही समस्याको सेफ ल्यान्डिङका लागि गरिएको प्रयास बनावटी लाग्दैन । छिटपुट आञ्चलिकता र स्थानीय रङको प्रयोगले यस उपन्यासको क्यानभासलाई थप चम्किलो बनाएको छ ।

उपन्यासकारले प्रयोग गरेको भाषा र उपन्यासमा प्रयुक्त पात्रहरूले प्रस्तुत गरेको भाषामा त्यति धेरै अन्तर त छैन यद्यपि पात्रहरूको लवजलाई यथाशक्य सरलीकरण गर्न खोजेको चाहिँ देखिन्छ । सन्दर्भअनुरुप प्रयोग भएको हिन्दी भाषा र न्युन प्रयोग भएको संस्कृत भाषाले पठनमा रोचकता प्रदान गरेको छ । जीवन के हो ? पचास जनालाई यही प्रश्न सोध्यो भने पचास थरीकै उत्तर आउन सक्छ । ‘निर्वेद’ले जीवनलाई भोगाइको रुपमा चित्रण गर्न खोजेको छ । आखिर हामीले जेजे भोग्दै गयौँ, त्यहीत्यही जीवन हुने रहेछ ।

यहाँ जीवनदर्शनलाई आख्यानीकरण गर्ने प्रयास गरिएको छ । दर्शन भनेको नुन हो, हामीलाई दैनिक चाहिन्छ । तर, त्यसको मात्रा ठीक हुनु आवश्यक छ । नुन हामीलाई नभई हुँदैन, नुन मात्र खाएर बाँच्न पनि हामी सक्दैनौँ । पौरस्त्य दर्शनको मान्यता र शिल्पसज्जालाई सहजीकरण गर्दै आख्यानात्मक मूल्य प्रदान गर्न खोजिएको प्रयास प्रशंसनीय नै लाग्दछ ।

अनपेक्षित यात्रा र यात्रीमा समयप्रतिको कटाक्षलाई लेखकले यसरी प्रस्तुत गरेका छन्,
जसरी उज्यालो बोकेर आउँछ घाम
त्यसै गरी जीवनमा कोही आएन
जसरी प्रकृतिलाई हरियो रङमा रङ्गाएर वसन्त आउँछ
त्यसरी पनि कोही आएन ।
शीत बोकेर आएको जून जस्तो,
कोही आयो थाहै नदिई
साँझको पाहुना जस्तो अचानक
आयो पीडा ... ।
जीवनप्रतिको मोह भङ्ग भएर निष्काम कर्मयोगी बन्नेतर्फको सुन्दर लक्षणको संकेत गर्दै लेखकले अध्यात्मचेत नै ब्रहृमज्ञानको सूचक भएको तर ब्रहृमत्व प्राप्ति र जीवनबीचको दूरी निकै लामो भएकोले अधिकांश हामी बीचैको दूरीमा कुहिरोको काग भइरहनुपरेको कटु यथार्थको रहस्योद्घाटन गरेका छन् ।

भाषा सलल बगेकै छ । तर, अघिल्ला ‘एक्ट’ हरूमा भन्दा पछिल्ला ‘एक्ट’ हरूमा विषयवस्तु र प्रस्तुति दुवै फितला छन् । निर्वाणानन्दको जीवनको अन्त्य भएसँगै उपन्यासको ‘फलिङ एक्सन’ सुरु हुन्छ । निर्वाणानन्दको ल्यापटपमा भेटिएको फाइल निर्वेदले उनलाई त्यो चरणसम्म पुर्‍यायो भनेर पत्याउन कठिन हुन्छ ।

फ्ल्यासब्याकमा आएका ती घटना सन्दर्भहरू रोचक र रुचिकर त छन् तर त्यस किसिमको जीवन भोगाइबाट आएका मानिसहरू सहजै त्यसरी योगी बन्ने बाटोतर्फ उद्यत हुने र हुन सक्ने हुँदो हो त यतिखेर देशमा सामान्य मानिसको भन्दा योगीको संख्या बढी भइसक्थ्यो । यस भनाइको तात्पर्य के हो भने त्यसरी फ्ल्यासब्याक आएपछि त्यो सामान्य समयको अन्त्य र संन्यासी समयको सुरुवातको बीचमा लेखकले कुनै एक मेजर ‘रिभर्सल’ दिन सक्नुपर्थ्यो जसले गर्दा पाठकले नमे अर्थात् नमराज नै योगी निर्वाणानन्द बनेका हुन् भनेर पत्याउन सक्थे । यसरी हेर्दा ‘क्लाइमेक्स’को लागि ‘प्लान्टेसन’ झुर भएको देखिन्छ ।

‘निर्वेद’मा घटनाक्रमहरूको त सहज आंगिक विकास भएकै छ । तर, पात्रहरूको मूल्य परिवर्तन (भ्यालु चेन्ज) मा भने लेखकले खासै ध्यान पुर्‍याएको पाइँदैन । त्यसो त रहस्य र खुलासामा पनि पाठकले खासै नवीनता भेट्दैनन् । अझ शीर्षकहरू दिँदै खण्डीकरण गरिएकोले पाठकले अब कथा कता जाँदै छ भन्ने भेउ पहिले नै पाइसक्छन् ।

यो एउटा जोगीको कथा हो । जोगीको ‘एक्सपोजिसन’का लागि म पात्र अनुसन्धाताको रुपमा प्रकट भएको छ । यसरी आरम्भ भएको कथामा वैराग्य र त्यसपछिको मोक्षप्राप्तिका लागि गरिएको मानसिक संघर्ष एवम् संघर्ष विकासले निम्त्याएका संकटावस्थाहरूलाई अत्यन्त तरल ढंगबाट प्रस्तुत गरिएको छ । संघर्ष ह्रासका क्रममा भएका गतिविधिहरूलाई सूत्रात्मक तवरले प्रस्तुत गर्न खोज्दा विश्लेषणको अभावले पठनमा ब्रेक लाग्नुका साथै केटास्ट्राफी त्यति रोचक बन्न सकेको छैन ।

समग्रमा ‘निर्वेद’लाई चलनचल्तीको उपन्यासभन्दा माथिल्लो श्रेणीमै राख्न सकिन्छ । सांसारिक मोहभन्दा पर पनि अर्को सुन्दर जीवनको खोजी सम्भव छ भन्ने कुरामा लेखकको ध्यान केन्द्रित भएको देखिन्छ । सत्यको खोजीमा भौँतारिएका पात्रहरू परिस्थितिको चपेटामा कसरी जकडिएका छन् भन्ने सन्दर्भको दार्शनिक पक्षलाई उद्घाटन गर्ने प्रयास यस उपन्यासमा गरिएको छ ।

प्रकाशित : कार्तिक १६, २०७६ १०:३१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

संगत गुनाको फल

बालिका थपलिया

‘तिमी यस नेपालमा खेर गइरहेका नदी सरह हौ,’ श्रीमान् गोविन्दराज भट्टराईले आफूलाई यस्तो वाक्य प्रयोग गरेपछि अञ्जनाको मनमा काँडा बिझेझैं भयो  । यही वाक्यले उनलाई नियात्राकार पनि बनायो  ।

केही लेखेर देखाउन मन लाग्यो । उनको क्षमताले उनलाई चुनौती दियो । त्यसपछि उनले ‘जीवनका घुम्ती र देउरालीहरू’ नामक कृति जन्माइन् । ‘यात्रामा पनि ठूलो शिक्षा लुकेको हुँदो रहेछ’ अञ्जना आफनो आत्मसंस्मरणमार्फत् यही वास्तविकतालाई प्रस्ट्याउन चाहन्छिन् ।

उनले कृतिको सुरुवातमा ताप्लेजुङको महत्त्वलाई बयान गर्दै ‘ताप्लेजुङ यात्राको संयोगले ब्युँझाएका सम्झनाका पत्रहरू’ शीर्षकको संस्मरण लेखेकी छन् । त्यो ठाउँ उनको श्रीमान्का पुर्खाहरूको थातथलो पनि हो । दोस्रो लेखले इलामको महत्त्वलाई दर्सार्एको छ । जहाँ उनले इलामको शैक्षिक र प्राकृतिक महत्त्वको चर्चा गरेकी छन् । तेस्रा नियात्रामा उनले नगरकोटको प्राकृतिक सुन्दरताको बयान गरेकी छन् ।

चौथो संस्मरणमा उनले श्रीलंका यात्राबारे लेखेकी छन् । राष्ट्रसंघको महासभाका निम्ति उनलाई जाने अवसर मिलेको थियो । कोरिया भ्रमण गर्दा सियोल, ग्वाङ्जु, मोक्पो, दक्षिण कोरियाको दक्षिणी सिमाना आदि ठाउँ घुम्दाको अनुभवको बयान गरेकी छन् ।
परिवारसँग भारत भ्रमण गर्दा अनि धार्मिक स्थलमा जाँदा उनले गरेको अनुभवलाई यसरी व्यक्त गर्छिन्, ‘शक्तिका प्रतीक देवीस्थलहरू किन उचाइमा हुँदा रहेछन् ? शक्तिछेउ पुग्न सजिलो हुँदैन, कडै परिश्रम गर्नुपर्छ भनेर होला त ।

हुन त अन्य कति देवताका मन्दिर पनि चुचुरामा हुन्छन् । उदाहरणस्वरूप नेपालको मुक्तिनाथ, भारतको बद्री केदारलाई लिन सकिन्छ तर उचाइमा हुने देवीस्थलको संख्या अन्यको तुलनामा बढी नै देखिन्छ ।’ त्यसपछि उनी अमेरिकाको नेब्रास्का जाँदा घुमेका विभिन्न ठाउँको बारेमा आफनो अनुभव लेख्छिन् । त्यहाँको युनिभर्सिटी, पुस्तकालय, फार्मर्स मार्केट, चिडियाखाना, बेलेभ्यु विश्वविद्यालय, प्रविधि विभाग, ग्यालप, डेरी, स्टेट क्यापिटल, स्ट्राटेजिक एयर कमाण्ड म्युजियम, वासिङटन, स्टेट डिपार्टमेन्ट र क्यापिटल हिल आदि ।

‘मोक्पो राष्ट्रिय विश्वविद्यालयको निमन्त्रणा’ शीर्षकको संस्मरणमा कोरिया यात्राको बारेमा लेखेकी छन् । यात्राको क्रममा भेट भएकी एउटी पाकी महिलाले जुस पिएका ग्लासलाई टिसुले पुछपाछ पारेर आफ्नो ब्यागमा खुसुक्क छिराएको देख्दा मानवीय स्वभावमा समानता भएको अनुभव गर्छिन् लेखक ।

मानवीय स्वभावलाई जाति, धर्म, भाषा, भूगोलले अन्तर नल्याउने उनको ठम्याइ छ । अर्को संस्मरण ‘एक आकस्मिक यात्रा’ मा जीवनका आरोह–अवरोहलाई यसरी परिभाषित गरेकी छन् ‘आरोह–अवरोह जीवनका अभिन्न गहना हुन् । कुन क्षण के हुन्छ सधैं अनिश्चित ।’ यसभित्र उनले आफूलाई मुटुको समस्या हुँदा झेलेको समस्या र उपचारको बारेमा उल्लेख गरेकी छन् । अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थानमा नयाँदिल्लीमा गएर मुटुको उपचार गरेको बारेमा उनले यसमा उल्लेख गरेकी छन् ।

आफ्नी छोरीसँग थाइल्यान्डमा यात्रा गरेको प्रसंगलार्ई उनले ‘थाइल्यान्डको पर्यटकीय यात्रा’ शीर्षकको संस्मरणमा सम्झना गरेकी छन् । यस कृतिमा समेटिएको अन्तिम संस्मरण ‘दिल्लीको अस्पताल बसाइ र पठन’ मा आफ्ना श्रीमान् बिरामी भएर भारतको अस्पतालमा उपचार गराउँदाको समयलाई अभिव्यक्त गरेकी छन् ।

सरल लेखनशैलीमा जीवनको गहनतालाई अञ्जना वस्तीले आफ्नो पुस्तकमा प्रस्तुत गरेकी छन् ।

आफ्नो जिन्दगीका भोगाइलाई शालीन शैलीमा उत्खनन् गरेकी छन् । यसलाई ओरिएन्टल पब्लिकेसनले प्रकाशित गरेको छ । कुनै पनि व्यक्तिको जीवनमा परिवारको महत्त्व अतुलनीय हुन्छ भन्ने वास्तविकतालाई लेखकले प्रस्ट्याएकी छन् । ‘यात्रा अनन्त ज्ञानको स्रोत हो’ यो भनाइलाई उनले आफ्नो लेखनमा उतारेकी छन् ।

साहित्यिक परिवारसँग नाता जोड्न पुगेकी र आफू पनि लामो समयसम्म त्रिभुवन युनिभर्सिटीमा प्राध्यापन क्षेत्रमा संलग्न रहेकी उनी संगतबाट लेखक भएको यथार्थलाई आफ्नो लेखाइमार्फत् उजागर गर्छिन् ।

प्रकाशित : कार्तिक १६, २०७६ १०:३१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT