व्यक्ति : हिमालको नयाँ 'हिरो'

लाहुरे जीवन त्यागेर पर्वतारोहणमा होमिएका म्याग्दीका निर्मल पुर्जा ६ महिना ६ दिनमा ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला सबै (१४) हिमाल आरोण गरी रेकर्ड बनाएर विश्वमै चर्चित बनेका छन् । पहिलाको झन्डै आठ वर्षको रेकर्डलाई सात महिनामा छोट्याएका उनको यो कस्तो सफलता हो त ?
राजु घिसिङ

अन्नपूर्ण क्षेत्रले पदयात्रामा विश्वलाई नै मन्त्रमुग्ध पार्दछ । अन्नपूर्ण बेस क्याम्प (एबीसी) बाट ३६० डिग्रीको कोणमा देखिने हिमालहरू साह्रै लोभलाग्दा छन्  । एबीसीबाट सामुन्ने देखिने त्यही हिमालहरू छिचोल्दै शिखरमा पाइला राख्न भने अत्यन्तै खतरनाक हुन्छ ।

यस क्षेत्रमा अक्टोबर २०१४ को हिमपात र हिमपहिरोमा पदयात्री र आरोही गरी ४३ जनाले ज्यान गुमाएका थिए । करिब ५० जना बेपत्ता भएका थिए । ५ सय बढीको उद्धार गरिएको थियो ।

माउरिस हर्जोग नेतृत्वको फ्रान्सेली टिमले ८,०९१ मिटर अग्लो अन्नपूर्ण सन् १९५० मा चढेको थियो । ८ हजार मिटर अग्ला हिमालको पहिलो सफल आरोण त्यो नै हो । त्यसको तीन वर्षपछि मात्रै तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा र एडमन्ड हिलारीले विश्वकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथाको चुचुरोमा पाइला राखेका थिए । अन्नपूर्णको आरोहणलाई मृत्युसँग पनि दाँजिन्छ । इतिहासले त्यस्तै देखाउँछ । अन्नपूर्ण आरोहणमा हर्जोगसहित १९१ जनाले सफलता पाएका छन् । आरोहणको प्रयासमा ६१ जनाले ज्यान गुमाए । यो हिमालबाट १ सय जना आरोही फर्किंदा औसत ३४ जनाको उतै श्वास रोकिएको तथ्यांक छ । त्यसैले अग्ला हिमालको सूचीमा दसौं नम्बरमा रहे पनि अन्नपूर्णलाई आरोहणका लागि सबभन्दा खतनाक मानिन्छ ।

म्याग्दीको अन्नपूर्ण गाउँपालिका ३, दानामा जन्मिएर चितवनको रत्ननगरमा हुर्किएका निर्मल पुर्जा मगरले २०१७ मा १० घन्टा १५ मिनेटभित्रै सगरमाथा र ल्होत्सेको आरोहण गरे । त्यसको पाँच दिनभित्रै मकालु चढ्दा पनि थकान महसुस गरेनन् । त्यसैले उनले एउटा निक्कै महत्त्वाकांक्षी सपना देखे, ८ हजार मिटर अग्ला सबै (१४) हिमाल आरोहण गर्ने । त्यो पनि ७ महिनाभित्रै । आठ हजार अग्ला सबै हिमाल चढ्ने पहिलो व्यक्ति इटालियन पर्वतारोही रेनोल्ड मेसनर हुन् । अक्सिजनबिना निस्किएका उनले १६ वर्ष लगाएर त्यो अभियान १९८६ मा पूरा गरेका थिए । त्यसको अर्को वर्ष पोल्यान्डका जर्जी कुकुज्का पनि ‘एट थाउजन्डर्स’ बने । अक्सिजन सिलिन्डर उपयोग गरेका उनले ७ वर्ष ११ महिना १४ दिन लगाए । दक्षिण कोरियाली किम चाङ—होले उनको रेकर्डलाई ७ वर्ष १० महिना ६ दिनमा छोट्याइदिए २०१३ मा । उनले पनि मेसनरलेजस्तै आरोहणको बेला अक्सिजन लिएनन् । त्यसैले पुर्जाको योजना बन्यो कुकुज्काको रेकर्ड तोड्ने ।

बेलायती सेनाको नेपाली पल्टन (ब्रिगेड अफ गोर्खाज) मा २००३ मा भर्ती भएका पुर्जाले गत वर्ष आफ्नो महत्त्वाकांक्षी सपनालाई योजनामा बदले । युद्धको मोर्चामा होमिएको सैनिकभन्दा हिमालतिर उक्लिने पाइलामा बढी साहस र बहादुरी ठान्न थाले । सानैदेखिको लाहुरे हुने सपना साकार भएपछि कमब्याट छोड्न पनि तयार भए । ब्रिटिस स्पेसल फोर्सअन्तर्गत स्पेसल बोट सर्भिस (एसबीएस) सम्म पुगेका उनले आफ्नो अभियानको नाम दिए, प्रोजेक्ट पोसिबल । प्रायोजन र सहयोग जुटाए । गोफन्डमीमा दर्ता गरे । ७ लाख ५० हजार पाउन्ड जुटाउन असम्भव देखियो । खर्चै नपुग्ने भयो । लाहुरको कमाइले जोडेको बेलायतको घर बेचे । र, स्वदेश फर्केर अभियान थाले त्यही खतरनाक अन्नपूर्णबाट । २३ अप्रिल २०१९ मा शिखर चुमे ।

अन्नपूर्णको आरोहण सोचेजस्तो कठिन नभएको पुर्जाले बताए । त्यसले उनलाई आत्मविश्वासी बनाइदियो । उनी पहिलादेखि नै आफ्नो क्षमतामा विश्वस्त गर्थे । आफ्नो अभियानबारे भनेका पनि थिए, ‘म कुनै रेकर्ड बनाउन आरोहण गरिरहेको होइन, मानवको क्षमता देखाउन चाहन्छु । मेरो प्रतिस्पर्धा मसँगै हो । म्याग्दीको सानो गाउँमा जन्मेको थिएँ । म यो सावित गर्न चाहन्छु कि पृष्ठभूमिले कुनै फरक पार्दैन । सोचाइ सही छ भने, असम्भवलाई पनि सम्भव बनाउन सकिन्छ । धैर्य र एकाग्रता भयो भने सबै कुरा सम्भव हुन्छ ।’ आफ्नो अभियानबाट तीन कुरा देखाउन चाहेको उनले प्रस्टै भनेका थिए– मानवीय क्षमता, पर्यावरणीय परिवर्तन (क्लाइमपेट चेन्ज) र नेपालको पर्यटनको प्रवर्द्धन ।

आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला १४ हिमालमध्ये ८ वटा नेपालमा, ५ वटा पाकिस्तान र एउटा चीनमा छन् । पुर्जाले पहिलो चरण (२३ अप्रिलदेखि २४ मे) मा नेपालका अन्नपूर्ण (८,०९१ मि.), धौलागिरि (८,१६७ मि.), कञ्चनजंगा (८,५८६ मि.), सगरमाथा (८,८४८ मि.), ल्होत्से (८,५१६ मि.) र मकालु (८,४८१ मि.) एक महिनामै आरोहण गरे । दोस्रो चरण (६—२६ जुलाई) मा पाकिस्तानका नांगा पर्वत (८,१२५ मि.), गासेरब्रम पहिलो (८,०८० मि.), गासेरब्रम दोस्रो (८,०३५ मि.), के टु (८,६१४ मि.), ब्रोड पिक (८,०५१ मि.) चढे ।


स्वदेश फर्केर तेस्रो चरणको यात्रा २३ सेप्टेम्बरमा चो यू (८,१८८ मि.) बाट थाले । चार दिनपछि मनास्लु (८,१६३ मि.) मनास्लु चढे । आठ हजारमध्येका सबभन्दा होचो सिसापाङ्मा (८,०२७ मि.) तिब्बतमा पर्छ । तर, यसको आरोहणमा चिनियाँ सरकारले यो सिजनलाई बन्द गरिदियो । उनी स्पेसल फोर्समा हुँदा सोसल मिडिया चलाउन बन्देज थियो ।

पुर्जाले विशेष स्वीकृतिका लागि ट्वीटर, इन्स्टाग्राम, फेसबुकमा खुबै लेखे, बोले । हारगुहार गरे । धेरैले आवाज उठाए । त्यही बेला चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङ काठमाडौं आइपुगे । नेपाल सरकारको पहलमा चीनले चिनफिङ आएको दुई दिनपछि ‘स्पेसल परमिट’ दियो । उनी तिब्बत हानिए । अन्तत : मंगलबार (२९ अक्टोबर) बिहान सिसापाङ्माको शिखरमा पाइला टेक्दै ६ महिना ६ दिनमा आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला सबै हिमालको आरोहण पूरा गरेर रेकर्ड आफ्नो नाममा बनाए । योजना सात महिनाकै भए पनि सिसापाङ्माको परमिट चाँडै पाएको भए उनले यो समय अझै छोट्याउन सक्थे ।

उनी तिब्बतबाट बुधबार स्वदेश फर्किए । तर, सिसापाङ्माबाट ओर्लिनसक्दै यी ३६ वर्षीय आरोहीको सफलताको खबरलाई विश्वकै चर्चित मिडियाहरूले भाइरल बनाइसकेका थिए । हुन त उनले ‘प्रोजेक्ट पोसिबल’ मा हिमालतिर लाग्नुअघि नै बीबीसी, स्काई न्युज, सीएनएन, एबीसी, एएफपी, एपी, रोयटर्सलगायत चर्चित मिडियालाई अन्तरवार्ता दिइसकेका थिए । त्यसअघि उनी अपरिचित नै थिए । पहिचान थियो त केबल लाहुरेको । उनी अहिले राजधानी फर्कंदा सेलिब्रेटी भइसकेका छन् । विश्वले उनलाई मोटिभेसनल स्पिकर देख्न थालिसकेका छन् । उनले भने अर्को सपना देखिसकेका छन्, के टु विन्टरमा चढ्ने । सगरमाथापछिको अग्लो हिमाल के टु विन्टरमा अहिलेसम्म कसैले आरोहण गरेका छैनन् ।

'नो न्युज इज गुड न्युज’
शारीरिक रूपमा निर्मल निक्कै बलिया छन् । यसमा लाहुर भर्ती र ब्रिटिस स्पेसल फोर्सको योगदान मान्छन् उनी । आँटिला भएर पनि हुन सक्छ, उनलाई धेरैले घमण्डी भन्छन् । आँटेको कुरा पूरा गर्ने हिम्मत उनमा छ ।

पर्वतारोहण नसाजस्तै मान्नुपर्छ । ज्यानको जोखिम भएको थाहा पाएर पनि पर्वतारोहीहरू हिमालतिरै पाइला चालिरहन्छन् । कीर्तिमानीहरू कुकुज्का ल्होत्सेमा १९८९ मा बिते । किमले अन्तिम श्वास गत वर्षमात्रै अन्नपूर्णको छिमेकी हिमाल गुर्जमै फेरेका थिए । त्यसैले एक अन्तरवार्तामा पुर्जाकी पत्नी सूचीले आफ्नो पतिलाई हिमालतिर उक्लिँदा कसरी पर्खने भन्ने प्रश्नको जवाफ दिएकी छन्, ‘नो न्युज इज गुड न्युज ।’ सूची उतै (बेलायत) बस्छिन् ।

निर्मल पुर्जाको अनुहार बेर्दा र बोली सुन्दा लाग्छ, सबै निश्चित छ, कुनै शंका वा डर छैन । तर, जस्तोसुकै रेकर्ड बनाए पनि उनी मानवीय गुण भएका व्यक्ति नै हुन् । परिवारबारे निर्मलले भनेका छन्, ‘सन्तानको योजना बनाएका छैनौं किनकि हिमालमा जति खेर जे पनि हुन सक्छ ।’ हिमालमा देखिने प्रकृतिअघि आफ्नो समस्या समस्या नै होइनजस्तो लाग्छ उनलाई । ‘हिमपहिरो आयो भने कसैले बचाउन सक्दैन,’ उनले भनेका छन्, ‘आफूले सही निर्णय गर्नसक्नुपर्छ ।’ उनले दुईपल्ट हिमपहिरोको सम्भावना भएपछि आरोहण त्यागेका पनि छन् ।


‘निम्स दाइ’ को रूपले चर्चित उनी जिद्दी स्वभावका छन् । त्यसैले त प्रतिघन्टा ७५ किलोमिटरको औसतमा हुरी चलिरहँदा पनि लगातार १५ घन्टासम्म हिमाल उक्लिरहेका थिए । भारतीय सेनाका रिटायर्ड पूर्णबहादुर मगरका पाँच सन्तानमध्ये कान्छो उनी असम्भवलाई सम्भव पार्न चाहन्छन् । दुई दाजुको पथ पछ्याउँदै बेलायती लाहुरे बनेका उनलाई गुरुजी (कमान्डर) ले स्पेसल फोर्समा ‘जान सक्दैन’ भनेको अहिले पनि ताजै छ । गुरुजीले भन्थे— दिमाग हुनुपर्छ । उनले त्यसलाई पोजिटिभ इगोको रूपमा लिए । गोर्खा पल्टनको २ सय वर्षको इतिहासमा स्पेसल बोट सर्भिस (एसबीएस) मा आबद्ध हुने पहिलो नेपाली भएर आफूमा सम्भावना नदेखेका गुरुजीलाई गलत सावित गरिदिए ।

स्पेसल फोर्समा रहँदा उनले चिसो मौसममा पनि युद्ध गर्ने सैन्य तालिम लिएका थिए । उनी ७ वर्षअघि खुम्बु क्षेत्रको लोबुचे (६,११९ मि.) पुगेका थिए । त्यो नै उनको पहिलो हिमाली यात्रा हो । अनि पर्वतारोहरणको हुटहुटी बढ्यो । आठ हजार मिटर अग्लो पहिलो हिमालको रूपमा धौलागिरि चढे २०१४ मा । दुई वर्षपछि विश्वकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथामा २०१६ मा पाइला टेके । युद्धग्रस्त अफगानिस्तानको ड्युटीमा फर्कनुअघि उनी घर बेचेको पैसामा पत्नीलाई मात्रै थाह दिएर सुटुक्कै खुम्बु पुगेका थिए ।

उनले गोर्खा भर्तीको २०० वर्षर् पुगेको अवसरमा सन् २०१७ मा १३ सैनिक आबद्ध ‘गोर्खा एक्सिपिडिसन’ को नेतृत्व नै गरे । उनले सफल नेतृत्व मात्रै गरेनन्, आफैंलाई बचाउन मुस्किल रहेको डेथ जोनमा ज्यान जोखिममा राख्दै ८,४०० मिटरबाट भारतीय एक महिलाको उद्धार पनि गरे । त्यसैले उनले बेलायतको प्रतिष्ठित अवार्ड एमबीई (मेम्बर अफ द अर्डर अफ द ब्रिटिस इम्पायर) महारानी एलिजाबेथ द्वितीयबाट पाए । त्यसपछि उनको नाम थपियो निर्मल पुर्जा एमबीई ।

‘प्रोजेक्ट पोसिबल’ को पहिलो यात्रामै उनले अन्नपूर्ण आरोहण गर्नुबाहेक अर्को मन जित्ने काम पनि गरे, मलेसियन चिकित्सक आरोही चीन वुई—किनको उद्धार । लगातार ४० घन्टासम्म खाना र अक्सिजनबिना फसेका किनलाई उद्धार गरी काठमाडौं पठाइएको थियो । उपचारका क्रममा सिंगापुर फर्के पनि किनको ज्यान जोगिएन । पैसा होइन, ज्ञान दिएर सहयोग गर्नुपर्छ भन्ने उनले कञ्चनजंगामा आफ्नै अक्सिजन दिएर अर्को आरोहीको उद्धार गरी आफ्नो ज्यानलाई जोखिममा राखेका थिए ।

‘राम्रो टिम’
पर्वतारोहण एउटा टिम–वर्क पनि हो । निर्मललाई ‘प्रोजेक्ट पोसिबल’ मा राम्रो टिमको साथ रह्यो । ‘निर्मलका लागि एउटा हिमालमा एउटा टिमको व्यवस्था गरिएको थियो,’ प्रोजेक्ट पोसिबलको व्यवस्थापन गरेको सेभेन समिटका मिङ्मा शेर्पाले भने, ‘टिम वर्क राम्रो भयो । उनको स्वास्थ्यले पनि साथ दियो ।’ मिङमा आफैं आठ हजार अग्ला सबै हिमाल चढ्ने पहिलो नेपाली हुन् । उनले त्यो उपलब्धि ११ वर्ष लगाएर २०११ मा पूरा गरेका थिए ।

‘पहिला हिमालमा काम गर्ने जनशक्ति थिएन । एउटै हिमाल चढ्न दुई महिना लाग्थ्यो । निर्मलका लागि हामीले सबै व्यवस्था मिलाएका थियौं । हरेक हिमालमा निर्मल पुग्दा सबै तयार भइसकेको हुन्थ्यो । उनको काम जाने र चढ्ने भयो,’ मिङ्माले भने, ‘निर्मलको सफलता विश्व पर्वतारोहणकै लागि अत्यन्तै ठूलो उपलब्धि हो । नेपालको पर्वतारोहरण र पर्यटनका लागि कोसेढुंगा । यसले हिमाल चढ्दा मरिहाल्छ भन्ने सोचलाई परिवर्तन गर्छजस्तो लाग्छ ।’ रेकर्डबारे उनले भने, ‘पहिला पनि निर्मलजस्तै आरोही नआएका होइनन् तर हामीसँग व्यवस्थापन गर्न सक्ने हैसियत थिएनौं । अब कोही ५ महिनामै चढ्छु भनेर आयो भने व्यवस्थापन गर्न सक्ने भएका छौं, सक्ने नसक्ने भन्ने उसैमा भर पर्ने कुरा हो । निर्मलको रेकर्ड तोड्न चाहनेका लागि बाटो खुला भएको छ ।’

पर्वतारोहरणको कीर्तिमानहरूमा आ–आफ्नै दाबी छ । सत्य आफ्नै ठाउँमा होला । निर्मल पुर्जाको टिममा मिङ्मा डेबिड शेर्पा, गेसमान तामाङ, ग्याल्जेन शेर्पा, लाक्पा डेन्डी शेर्पा र हेलुङ दोर्जी शेर्पा थिए । उनीहरू अनुभवी र कुशल मानिन्छन् । मिङ्माका अनुसार प्रोजेक्ट पोसिबलमा नौ हिमालको आरोहणसँगै मिङ्मा डेबिड शेर्पा सबभन्दा कान्छो एट थाउजन्डर्स भएका छन् । यससँगै एट थाउजन्डर्स नेपाली आरोही ५ जना पुगेका छन्, मिङ्मा, उनका भाइ छाङ दावा शेर्पा, सानु शेर्पा, निर्मल पुर्जा र मिङमा डेबिड । मिङ्माका अनुसार विश्वमा एट थाउजन्डर्स ४४ जना भएका छन् ।

सन् १९८० को दशकमा हिमाल चढ्दा आफैं बाटो बनाउनुपर्ने अवस्था थियो । नब्बेको दशकमा केही सहज भयो । २१ औं शताब्दीको प्रारम्भसँगै पहिलै तय भइसकेको बाटो र बिछ्याइएको डोरीलाई पछ्याउने आरोही चुलिए । त्यसैले निर्मलले सगमाथामा खिचेको ट्रफिक जामको फोटो विश्वमै भाइरल भयो । जोर्जीले रेकर्ड यात्रामा नयाँ नौवटा बाटो पत्ता लगाएका थिए । उनलाई मेसनरलेसमेत ‘दोस्रो होइन, महान्’ आरोही भनेका थिए । त्यसैले हुन सक्छ, पोल्यान्डका पर्वतारोहीहरूले निर्मल पुर्जाको सात महिनाको सफलतालाई ठूलो उपलब्धिभन्दा पनि रेकर्डका लागि रेकर्ड मात्रै भएको प्रतिक्रिया दिएका छन् ।


उनले सात महिनाभित्र आठ हजार अग्ला सबै हिमाल चढ्ने घोषणा गर्दा सबैले शंका गरेका थिए । असम्भव भनेका थिए । उनकै क्षमतालाई लिएर विश्वास गरिएको थिएन । तर, उनले सात महिनामै असम्भवका ती पहाडहरूलाई भत्काएर सम्भव बनाइदिए । आठ हजार मिटर अग्ला १४ हिमाल सबभन्दा चाँडै चढ्ने रेकर्ड त बनाए नै । त्यस क्रममा आरोहणकै अरू ६ रेकर्ड पनि कायम गरे । तीन वटा गिनिज वर्ल्ड रेकर्ड बनाए । नेपाल पर्यटन वर्ष २०२० अघि उनको सफलतालाई ठूलो उपलब्धिको रूपमा लिइएको छ ।
Twitter: @rghising

प्रकाशित : कार्तिक १६, २०७६ १०:२६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

रुपैडिहा हुँदै मरिम ला

हरेक खोला र नदीमाथि झोलुंगे पुल भने छन् । तिनै झोलुंगे पुलबाट सामान बोकेर पारी तर्नेबित्तिकै अर्को बोलेरो गाडी तयार हुन्छ । गाडीको निश्चित भाडा छैन, मान्छे हेरेर भाडा तय हुन्छ ।
अब्दुल्लाह मियाँ

दुई दिन कुर्दा पनि नेपालगन्जबाट जुफाल जहाज उडेन  । तेस्रो दिन, दुनैसम्म सडकमार्ग हुँदै जाने निधो गरियो  । अन्तिम गन्तव्य माथिल्लो डोल्पाको धो तराप । नेपालको सबभन्दा उच्च स्थानको उक्त बस्ती (४३०० मिटर) मा पहिलोपटक हुन लागेको महोत्सवमा सहभागी हुने हाम्रो उद्देश्य । धो तराप मेरो दोस्रो यात्रा, २०७१ पछि ।

सदरमुकाम दुनै गत वर्षको मंसिर पहिलो सातादेखि सडक सञ्जालले जोडिएको छ । जहाज नउडेपछि स्थानीय र कर्मचारी त्यही सडक भएर दुनै–सुर्खेत–नेपालगन्ज आउजाउ गर्दा रहेछन् । राँझा एअरपोर्टमै से–फोक्सुण्डो निकुञ्जका तत्कालीन निमित्त प्रमुख (वार्डेन) प्रमोद यादवले सुनाए, ‘दुनैसम्म पुग्न १०– १२ वटा गाडी फेर्नुपर्छ, कहीं एक–डेढ किलोमिटरसम्म हिँड्नु पनि पर्छ ।’ सडक यात्रा गर्दा धेरै कुरा अध्ययन गर्न पाइने आशाले गाडी नै रोजियो ।

स्कर्पियोमा कोहलपुर चौराहाबाट रत्न राजमार्गको छिन्चु–जाजरकोट हुँदै अघि बढ्यो टोली । मनसुन अवधि बाँकी नै थियो । जसै जाजरकोट सदरमुकाम खलंगाको कालेगाउँ सकियो, कच्ची बाटो सुरु । दिउँसै पानी पर्न थालिहाल्यो । गडगडाउँदै बगेको धमिलो भेरी नदी तीरैतीर जाजरकोटको रिम्नाबजार पुग्दा झ्याउँकिरी कराउन थाले ।

रिम्ना पुल तरेपछि पश्चिम रुकुमले स्वागत गरिहाल्यो । जाजरकोट–खलंगा–दुनै बाटो कच्ची भए पनि नजिकै फराकिलो मध्यपहाडी लोकमार्ग चौरजहारी–जाजरकोट हुँदै पश्चिमतिर बन्नेक्रम जारी छ । त्यसले ठूलो आशा जगाएको छ । खलंगा–दुनै सडक भने दक्षिणबाट उत्तरतिर गइरहेको छ ।

पहाडको कच्ची बाटोमा मुसलधारे पानी परेपछि स्करपियोको स्पिड घट्ने नै भयो । अनकन्टारमै झिसमिसे भइहाल्यो । गाडीको लाइटले मात्र बाटो ठम्याउन गाह्रो । उकालो ओरालो बाटो । माथि भीमकाय पहिरो । ढुंगा झर्ने उत्तिकै त्रास । न मोबाइल नेटवर्क न मानव बस्ती । केवल सलल...बगिरहेको भेरी । कहिले धकेल्दै त कहिले यात्रु झार्दै चालकले बल्लतल्ल पुर्‍याए, आठबिसकोट नगरपालिकाको राडीबजार ।

भेरी नदीको बगरमै बजार भए पनि अबेरसम्म होटल, पसल खुलेका । मान्छेको चहलपहल पनि उत्तिकै । नगरपालिकाको केन्द्र । सदरमुकाम मुसिकोट आउजाउ गर्ने र राडीबजारबाट सुर्खेत, नेपालगन्ज, काठमाडौंसम्मै रात्रि र दिवा बससमेत चल्ने भएकाले मान्छेको बाक्लै उपस्थिति । सामान पनि लगभग सबै पाइने ।

बजारका चलेका सबै होटल भरिभराउ । स्थानीय भन्दै थिए, ‘नगरपालिका आयापछि धेरै तालिम, कार्यक्रम हुन थाले, त्यही भएर सबै होटल प्याक भइगए ।’ जाजरकोटे दाइको सानो होटलमा जसोतसो गरी रात बिताइयो । मिर्मिरेमै ब्युँझिएका कान्तिपुर टीभीका डीपी सुताइबारे बेलिबिस्तार लाउँदै थिए, ‘उडुसको ओछ्यान, उपियाँको सिरक भयो है साथी हो ।’

प्रमोद यादवले राँझामा भनेजस्तै अब गाडी बदल्दै अघि बढ्ने यात्रा सुरु हुने भयो । जाजरकोट र पश्चिम रुकुमलाई कहिले दायाँ कहिले बायाँ पार्दै, भीरपाखा छिचोल्दै भेरी नदीको तीरैतीर उकालो, ओरालो गर्दै यात्रा अघि बढ्यो । थोरैबेर गाडी चढ्यो, झर्‍यो, झोलुंगे पुल तर्‍यो, फेरि गाडी चढ्यो, ओर्लियो, झोलुंगे पुल तर्‍यो...एवं रीतले ।

नेपाली सेनाको करिब दशक लामो प्रयासले दुनै जोड्ने ट्र्याक खुलेको हो । जाजरकोटको पासागाढबाट डोल्पा सदरमुकाम दुनैसम्म १ सय १८ किलोमिटर सडकको ट्र्याक खोलिएको छ । त्यही ट्र्याकमा झन्डै सयवटा बोलेरो, केही जिप र ट्याक्टर दैनिक अनवरत गुडिरन्छन् । पासागाढदेखि डोल्पाको त्रिपुरासुन्दरी–सुपानीसम्म १ सय ३ किलोमिटर सेनाले तथा सुपानीदेखि दुनैसम्मको १४ किमि स्थानीय तह र सांसद विकास कोषमार्फत् निर्माण गरिएको हो ।

जाजरकोट–दुनै सडक (११८ किमि) को ४७.५ किमि जाजरकोटमा, ३०.५ किमि रुकुममा र ४०.५ किमि डोल्पामा पर्छ । कर्णाली प्रदेशका १० जिल्लामध्ये अब हुम्लामा मात्र सडक सञ्जालले छुन बाँकी छ । त्यहाँ पनि जुम्ला, बाजुराबाट सडक निर्माण जारी छ । उत्तरी नाका हिल्सातिरबाट पनि सडक बनिरहेको छ ।


२०६४ सालमा छिन्चु–जाजरकोट सडक निर्माण भएसँगै डोल्पालाई राष्ट्रिय सडक सञ्जालमा जोड्न ट्र्याक खोल्ने काम सुरु भएको थियो । मुलुककै ठूलो जिल्ला डोल्पामा सडक सञ्जालले छुनु स्वागतयोग्य भए पनि भेरी, सहायक नदी र खोलाहरूमा मोटरेबल पुल बनेका छैनन् । त्यसैले दर्जन गाडी फेरेर मात्र दुनै–खलंगा–सुर्खेत–नेपालगन्ज–दुनै यात्रा सम्भव छ । सहज यातायातका लागि कम्तीमा पनि १४ वटा पुल बनाउनुपर्ने हुन्छ । हिउँदमा पानीको बहाब घट्ने र खोला सुक्ने भएकाले केही सहज भए पनि वर्षाको यात्रा कष्टकर मात्र होइन उत्तिकै जोखिमपूर्ण छ ।

वर्षामा पानी बढेकाले साना खोला पनि गडगडाएका छन् । ठूला र अग्ला पहाडलाई छिचोलेर सानो ट्र्याक खनिएकाले दुर्घटनाको पनि त्यत्तिकै त्रास । पहिरोले कैयौं ठाउँमा सडक बगाएको छ । कैयौं ठाउँमा ट्र्याक पुरिएको छ । सडकको नाम निसान छैन । ठूला गाडीको यात्रा कल्पनै गर्न सकिन्न । एक्लै पनि सम्भव छैन ।

धन्न हरेक खोला र नदीमाथि झोलुंगे पुल भने छन् । तिनै झोलुंगे पुलबाट माल सामान बोकेर पारी तर्नेबित्तिकै अर्को बोलेरो गाडी तयार हुन्छ । बोलेरोको निश्चित भाडा छैन । मान्छे हेरेर भाडा तय गरिन्छ । ड्राइभर सबै लोकल । ओठ निचोर्दा दुध झर्ने उमेरका । केही दिन सहचालक बनेपछि स्वतः ड्राभइरमा बढुवा ।

राडीबजारदेखि दुनैसम्म चल्ने रुटका अधिकांश बोलेरोका ड्राइभरसँग लाइसेन्स छैन । न त लाइसेन्स लिने उमेर नै उनीहरूको पुगेको छ । तिनले भन्न छुटाउँदैनन्, ‘दाइ पीर नगर्नुस् है गाडी चला’को एक वर्ष भयो, यो वर्ष सुर्खेतबाट लाइसेन्स बनार ल्याउँछु ।’ विश्वास नलागे पनि चढ्नुको विकल्प छैन । भरोसा, अल्लाह (ईश्वर) को भन्दै अघि बढियो ।


राडीबजारबाट डिल्ली, मैदे, तात्राघाट, चौखा, तल्लु, रिजगाड, दामाचौर, कडापहाड, हरियापानी, खदाङ, चौगाड, छलगाड, गलीगाड र त्रिपुरासुन्दरी बगर हुँदै सडक दुनैसम्म पुग्छ । यी सबै ठाउँमा पोका पन्तुरासहित झोलुंगे पुल तरेर अर्को गाडी चढ्नु अनिवार्य छ । पुल तार्ने भरिया त भेटिन्छन्, साह्रै महँगा ।

जाजरकोट खण्डको तल्लु, रातोपहरा, रग्दा भगवती, रुकुमको ढाडछाला, मन्का तथा डोल्पाको करवाड, खदाङ, सिरबिन्डे, सिउरेनी, तपतपे, धाउन्ने, बतासेलगायतका स्थानमा भीर काटेर खोलिएका ट्र्याक । यस्तै कहालिलाग्दो भीरमा बेपत्ता कुद्ने बोलेरो कतिबेला जमिन छोडेर भेरी नदीमा पुग्छ पत्तो हुँदैन ।

भीरबाट ढुंगा झरिरहुन् वा गाडी फसेर उकालो चढ्न नसकोस् । ड्राइभरले न स्टेरिङ छाड्छन्, न त यात्रु नै झार्छन् । उज्यालो होस् वा अँध्यारो, गन्तव्यमा नपुगेसम्म गाडी रोकिने वाला छैन । उनीहरूको एउटै मन्त्र छ, ‘गाडी पुग्ने ठाउँसम्म जसरी पनि पुर्‍याएरै छाड्ने ।’ यात्रुलाई कहाली लागे पनि ड्राइभरले हाई–वे ठानेर मस्तले गाडी गुडाउँछन् । सँगै चर्को स्वरमा म्युजिक ।

नेपाली सेनाले खनेको बाटो भए पनि वातावरणीय पक्षमा फिटिक्कै ध्यान दिइएको छैन । कर्णालीको भूगोल, अग्ला पहाड हुने नै भए । घरभन्दा ठूला ढुंगा । पत्थरिलो माटो । त्यस्तो भू–बनोटमा जथाभावी खनिएको सडकले विकराल अवस्था निम्त्याउने देखिन्छ । मुख्यतः जहींतहीं पहिरोको जोखिम । न त पहिरो रोक्ने कुनै विधि नै अपनाइएको छ । भूगोलविद् नरेन्द्र खनालका अनुसार बढी चट्टान भएको क्षेत्रमा चट्टानी पहिरो (रक फल) को सम्भावना अत्यधिक हुन्छ । उनी भन्छन्, ‘बढी स्लोप भएको क्षेत्रमा सडक दुर्घटनाको संभावना बढी हुने भएकाले पहिले नै ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ’ ।

यो सडकलाई भेरी करिडोरमा समेटेर छिमेकी मुलुक भारत र चीनसँग जोड्ने केन्द्र सरकारको योजना छ । चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतसँग जोडिएको मरिम ला नाकाबाट तिन्जे, धो तराप हुँदै दुनै र दुनैबाट त्रिपुराकोट, त्रिवेणी, जाजरकोट, छिन्चु हुँदै नेपालगन्जबाट भारतको रुपैडिहा जोड्ने योजना छ । दुनैसम्म सडक पुगे पनि त्योभन्दा माथि पदयात्राका लागि खनिएको बाटो मात्र छ ।

दुनै बजारबाट माथिल्लो डोल्पा पुग्न तीन दिनको पैदल यात्रा गर्नुपर्छ । दुनै–धो तराप–शे गुम्बा–साल्दाङ–फोक्सुण्डो–दुनै पदयात्रा विख्यात छ । माथिल्लो डोल्पामा तीनवटा गाउँपालिका छन्– बुद्ध डोल्पो, शे–फोक्सुण्डो र छर्का ताङ्सोक । डोल्पो बुद्ध गाउँपालिकाको तिन्जेसँग तिब्बतको मरिम ला जोडिन्छ भने शे–फोक्सुण्डोको साल्दाङसँग क्याटो जोडिन्छ । यी दुई नाका माथिल्लो डोल्पाका करिब चार हजार जनसंख्याको ‘लाइफलाइन’ हुन् । यी नाका औपचारिक रूपमै खोलिए र उत्तर–दक्षिण सडक सञ्जाल जोड्न सकिए जनजीवन सहज हुने देखिन्छ ।

दक्षिणतिर सडक नजोडिएकाले दैनिक आवश्यक पर्ने खाद्यान्न खरिद गर्न र यार्चागुन्बुलगायतका जडिबुटी बिक्री गर्न स्थानीयहरू तिब्बती नाका मरिम ला र क्याटो ओहोरदोहोर गर्न बाध्य छन् । मरिम ला–रुपैडिहा उत्तर–दक्षिण सडक जोडिए डोल्पो क्षेत्रको पर्यटन प्रवर्द्धन मात्र हुने छैन, उत्तरी क्षेत्रका यार्चागुन्बुजस्ता बहुमूल्य जडिबुटी, गेडागुडी र तल्लो क्षेत्रका अर्ग्यानिक स्याउ र ओखरलगायत उत्पादनले बजार पाउनेछ । त्यसले उनीहरूको जीवनस्तर सुधार्न सहयोग पुर्‍याउनेछ । सडक अभावले माथिल्लो डोल्पाका स्थानीय आपत्कालीन अवस्थाबाहेक तलतिर झर्दैनन् भने तल्लो क्षेत्रका बासिन्दा माथि जाँदैनन् ।

हजारौं वर्ष पुराना गुम्बाहरू शे, साम्लिङ बोन, याङ्जेर, झ्याम्बा पर्यटकीय आकर्षण हुन् । अलग्गै तिब्बती भेषभूषा, भाषा, कला, संस्कृति, जीवनशैली र डोल्पो जाति अर्को आकर्षण हो । यहाँको ‘ल्यान्डिस्केप’ मान्छेलाई लोभ्याउने किसिमको छ ।

३६ वर्षअघि निकुञ्ज स्थापना भए पनि स्थानीयबासीलाई लाभ हुने किसिमका कार्यक्रममा ध्यान दिएको देखिन्न । उपयुक्त अवसर नपाएकाले स्थानीयले आफ्नै ठाउँलाई प्रचार गर्न सकेका छैनन् । छिमेकी मुस्ताङमा आन्तरिक–बाह्य पर्यटक ओइरिरहेका बेला उस्तै परिदृश्य बोकेको माथिल्लो डोल्पा आउनेहरू नगण्य मात्र छन् । डोल्पोबुद्ध गाउँपालिका–३ का वडाअध्यक्ष क्याल्पो थापा भोटे केही वर्षयता विदेशी पर्यटक भने आकर्षित भइरहेको सुनाउँछन् । उनले पर्यटन प्रवर्द्धनमा भौतिक पूर्वाधार नै मुख्य अभाव भएको तर्क गरे ।


डोल्पाका सांसद पर्यटन राज्यमन्त्री धनबहादुर बूढा दुनैसम्म सडक पुर्‍याउने आफ्नो एक मात्र सपना भएको स्थानीयलाई भन्दै थिए । ‘तिन्जेबाट धो–दुनै हुँदै जाजरकोटसम्म सडक जोड्न सकियो भने आमूल परिवर्तन आउने विश्वास छ,’ उनले भने । नाकाबाट दुनैसम्मको लम्बाइ १ सय १० किलोमिटर छ । दुनैबाट रुपैडिहासम्म करिब ३ सय ९ किलोमिटर छ । धोबाट दुनै सडक पुर्‍याउन सकिए चीन–भारत नाका उत्तर–दक्षिण नाका जोडिनेछ । ढिलै भए पनि धो तरापबाट दुनैसम्मको पदमार्गलाई स्तरोन्नति गर्ने काम चलिरहेको छ । स्तरोन्नतिपछि मोटरसाइकल चलाउन सहज हुनेछ । दुईवटा डोजरले तिन्जेबाट ताक्सी, धो, कलाङ, सिस्योल, नाउरपानी, लहिनी, लासिक्याप हुँदै दुनैतिर सडक खनिरहेका छन् ।

नेपाल सरकारले पनि यो सडकलाई प्राथमिकतामा राखेको छ । भौतिक पूर्वाधारमन्त्री रघुवीर महासेठ र सडक विभागका अधिकारीले स्थलगत अध्ययन गरेका छन् । कर्णाली प्रदेशको योजना आयोगले पनि ‘दुनै–धो हुँदै मरिम ला, सुर्खेत–हुम्ला हुँदै हिल्सा र दैलेख–कालीकोट–जुम्ला–मुगु हुँदै नाक्चे’ गरी तीनवटा नाकाबाट उत्तर–दक्षिण करिडोर जोड्ने योजना बनाएको छ । खोलिएका ट्र्याकलाई स्तरोन्नति गर्ने र खन्न बाँकी सडकलाई उच्च प्राथमिकता दिने हो भने ढिलोचाँडो माथिल्लो डोल्पाको हीरा बेच्न सम्भव छ । र सम्भव छ, मरिम ला–रुपैडिहा ओहोरदोहोर ।


twitter@gorkhalimuslim

प्रकाशित : कार्तिक १६, २०७६ १०:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT