१.५९

हिमेश

दौडमा अलिकति पनि रुचि भएकाले भन्ने गर्छन्, कम्तीमा एकपल्ट त जीवनमा म्याराथन दौडेर पूरा गर्नैपर्छ । समयको चिन्ता कहाँ छ र ? ६ घण्टा लागोस् अथवा १२ घण्टा नै । एकचोटि न एकचोटि म्याराथन पूरा गर्नेको शान नै बेग्लै हुने गर्छ । खेलकुदको माध्यमबाट मानिसको सबैभन्दा ठूलो शारीरिक परीक्षा नै म्याराथन हो । आखिरमा एकैचोटि ४२.१९५ किलोमिटर दौडिनु भनेको त एक प्रकारले दुस्साहस पो हो । तर यही दुस्साहसमा रमाउन खोज्ने पनि त उत्तिकै हुने गर्छन् ।

नेपालका पुराना म्याराथन धावक अर्जुन पण्डितले एकपल्ट आफ्नो अनुभव सुनाउने क्रममा भनेका थिए, प्रत्येकपल्ट उनले म्याराथन दौड पूरा गर्दा मुखमा काँचो रगत बगिरहेको अनुभव गर्छन् । यस्तो अनुभव उनलाई केही दिनसम्म भइरहन्छ । स्वास्थ्य विज्ञानको भाषामा भन्दा यस्तो सम्भव नहुन पनि सक्छ । तर, उनको आशय त प्रस्ट छ— म्याराथन दौडिन सजिलो छैन । दौडिहाले पनि मुखमा काँचो रगतको स्वाद आइरहन्छ । यो म्याराथन गाह्रो भएर नै हो ।

सबैभन्दा पहिले पुरानै कुरा । इसापूर्व ४ सय ९० मा ग्रिस र पर्सियाबीच ‘म्याराथन’ भन्ने स्थानमा युद्ध चलिरहेको थियो । त्यसमा विजयी रह्यो– ग्रिस । त्यो समाचार सुनाउने जिम्मा पाए, एक सैनिकले । ती सैनिक युद्ध स्थलबाट दौडेर एथेन्स पुगे । आफ्नो देश जितेको समाचार सुनाए । अनि त्यहीं ढले । फेरि कहिले पनि उठेनन् । त्यति बेला उनले ४० किलोमिटर जतिको दूरी दौडेर पूरा गरेका थिए । युद्धमा जितको समाचार सुनेर जहाँ ग्रिसवासीको खुसीको सीमा रहेन, त्यहीं ती सैनिकको बहादुरीसामु पनि सबै नतमस्तक भए ।

त्यसैले सन् १८९६ मा जति बेला ग्रिसको एथेन्सले पहिलो आधुनिक ओलम्पिक्सको आयोजना गर्‍यो, त्यसमा यस्तै दौड सामेल गरियो र त्यसको नाम राखियो— म्याराथन । त्यसो त ती बहादुर सैनिकको कथा धेरैपछि मात्र बुनिएको भन्ने पनि छन् । तर त्यही कथामा टिकेर म्याराथनको आयोजना भएको भए पनि यो विश्व खेलकुदको सबैभन्दा बढी चर्चामा आउने स्पर्धा रहेको छ । एथलेटिक्सको प्रतियोगिता हुनुपर्छ— म्याराथन छुट्दैन भन्दा हुन्छ ।

पहिलो आधुनिक ओलम्पिक्सको पहिलो विजेता रहे, ग्रिसकै स्पाइरिडन लुइस । पेसाले भेडा गोठाला उनी पूर्वसैनिक थिए । म्याराथनमा स्वर्ण के जिते, उनी पूरा देशकै नायक बने । उनले त्यो दौड दुई घण्टा ५८ मिनेट जत्तिको समयमा पूरा गरे । त्यही दौडमा एक ग्रिक महिला पनि सहभागी भएकी थिइन् तर उनलाई औपचारिक रूपमा समावेश गरिएको भने थिएन । दौडचाहिँ उनले पनि पूरा गरेकी थिइन् । जति बेला उनको दौड पूरा भएको थियो, समयले एक दिन छोइसकेको थियो ।

म्याराथनसँग जोडिएको इतिहास पल्टाउनुपर्छ, यस्तो मज्जाका कथा धेरै पाइन्छ । अनि यस्तै कथाबीच प्रायः सोधिने प्रश्न हो, मानिसले कति समय सीमाभित्र यो दौड पूरा गर्न सक्छन् ? अथवाको मानिसको म्याराथन दौडिने सीमा कुन विन्दुमा गएर रोकिनेछ त ? धेरै होइन, केही वर्षअगाडि मात्र खेलकुदमा अनुसन्धान गरिरहेका केही वैज्ञानिकको समूहले दाबी गरेको थियो— मानिसले कहिले पनि ४२.१५ किलोमिटरको दौड दुई घण्टाभन्दा कम समयमा सकाउन सक्ने छैनन् । केन्याली धावक इजियुड किपचोगेले हालै मात्र ती वैज्ञानिकको दाबीलाई गलत सावित गरिदिएका छन् । अस्ट्रियाको भियनामा आयोजना भएको विशेष म्याराथन दौड उनले पहिलोपल्ट दुई घण्टा कम समयमा पूरा गरे । ठ्याक्कै निस्केको समय थियो, १ घण्टा ५९ मिनेट र ४०.२ सेकेन्ड । यस क्रममा उनी म्याराथन दुई घण्टाभन्दा कम समयमा पूरा गर्ने पहिलो मानव बने । दुई वर्षअगाडि इटालीमा पनि उनले यस्तै प्रयास गरेका थिए तर सकेनन् ।

सन् २०१७ को त्यो प्रयासमा उनले दौड २ घण्टा ०० मिनेट २५ सेकेन्डमा पूरा गरेका थिए । त्यसो त अहिलेको समयलाई औचापरिक विश्व कीर्तिमानका रूपमा मानिने छैन् । यो कुनै आधिकारिक म्याराथन दौड होइन । तर पनि यसको विश्व खेलकुदमा भने ठूलो महत्त्व हुनेछ । यिनै किपचोगेकै भाषामा भन्दा मावन इतिहासमै चन्द्रमामा मानिसले टेकेको पहिलो पाइलाले जे अर्थ राख्छ, दुई घण्टाभन्दा कम समयमा म्याराथन दौडिने पनि त्यस्तै हो, विश्व खेलकुदका लागि ।

म्याराथनकौ औपचारिक विश्व कीर्तिमान पनि किपचोगेकै नाममा छ । उनले सन् २०१८ को बर्लिन म्याराथनमा २ घण्टा १ मिनेट ३९ सेकेन्डमा दौड पूरा गरेका थिए । यसपल्ट भियना पार्कमा आयोजना गरिएको दौड भने खालि मानिसले म्याराथन दुई घण्टाभन्दा कम समयमै पूरा गर्न सक्छ भनेर देखाउने नै हो । यसका लागि अरू विशेष खाले व्यवस्था पनि गरिएको थियो । जस्तो किपचोगेको पछाडि पछाडि ४१ खेलाडीले पनि दौड लगाएका थिए ।

तिनलाई ‘पेस मेकर्स’ को भूमिका दिइएको थियो । यसमा पनि नामी धावकहरूकै बाहुल्य थियो । उनीहरूको काम नै थियो, किपचोगेको गतिमा कमी आउन नदिने । अझ भन्दा उनीहरूले एक प्रकारले किचचोगेलाई पछ्याइरहेका थिए, उनी आफैं भने उनीहरूबाट भागिरहेका थिए । दौड पूरा गरेलगत्तै उनले भनेका शब्दले पनि खास अर्थ राख्छ । उनको भनाइ थियो, ‘म दुई घण्टाभन्दा कम समयमा म्याराथन दौडिने पहिलो धावक बनें । खासमा म अरू धेरैका लागि प्रेरणा हुन चाहन्छु । मानिसको प्रदर्शनको कुनै सीमा छैन ।’

पूरा दौडका क्रममा उनले प्रत्येक २ मिनेट ५० सेकेन्डमा एक किलोमिटर पूरा गरे । दौडको बीचमा पुग्दा उनी आफ्नो लक्ष्यभन्दा ११ सेकेन्डले अगाडि रहिसकेका थिए, त्यसैले यसपल्ट कीर्तिमान बन्ने लगभग तयजस्तै भइसकेको थियो । उनले कीर्तिमान समयमा दौड पूरा गर्नुपछाडि केही ठोस कारण पनि थिए । कीर्तिमान समय निकाल्न भनेर नै दौडमा धेरै मोड राखिएको थिएन । अधिकांश समय किपचोगेले सीधा दौडिने मौका पाए, त्यो पनि हावाको बहाव कम भएको स्थितिमा ।

कसरी दुई घण्टाभन्दा कम समय निकाल्ने हो भनेर पूरा योजना बनाइएको थियो । अझ भनौं इन्च–इन्चको हिसाब तयार पारिएको थियो । दौडिने क्रममा उनी घाइते नहुन् भनेर पनि उत्तिकै सजगता अपनाइएको थियो । जे होस, यी सबै पृष्ठभूमिका बाबजुद किपचोगेको यो प्रदर्शन वास्तवमै ऐतिहासिक छ । अचेल उनी मात्र होइनन्, अरू केही धावक पनि दुई घण्टा १ मिनेटको हाराहारीमा औपचारिक म्याराथनमै दौडिने भइसके ।

जस्तो गत महिना मात्र बर्लिन म्याराथनमै इथियोपियाका केनेनिसा बेकेलेले २ घण्टा १ मिनेट ४१ सेकेन्डको समय निकाले । अब त्यो दिन धेरै टाढा छैन, जति बेला मान्यता प्राप्त दौडमै दुई घण्टा कम समयको प्रदर्शन निस्कनेछ । ‘मलाई पूरा विश्वास छ, मेरो यो दौडले अरू धेरै धावकलाई कीर्तिमान समय छुन प्रेरित गर्नेछ,’ उनको निचोड छ । हुन पनि खेलकुद नै त्यस्तो माध्यम हो, जसले मानिसको सीमा तोक्छ तर मानिस त्यही सीमा तोड्न जिद्दी देखाउँछ । अनि सफल पनि हुन्छ ।
twitter : @himeshratna

प्रकाशित : कार्तिक २, २०७६ १०:४५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

अनि उनी धम्मावती गुरुमा भइन् 

आमा बुबाबाट अनुमति नपाएपछि गणेशकुमारी शाक्यले निर्णय गरिन्, घरबाट भागेर बर्मा जाने । त्यो यात्रा अन्तत: नेपाली थेरवादी बौद्ध धर्मको इतिहासमा कोसेढुंगा भयो । 
हिमेश

काठमाडौँ — भित्री काठमाडौंमा आमाहरूले हुर्केका छोराछोरीलाई सुनाउने कथाकी पात्र हुन्, धम्मावती गुरुमाँ । जुन बेला काठमाडौंमा थेरवादी बौद्ध धर्म राम्ररी स्थापित भइसकेको थिएन, धेरैका लागि नौलो थियो, त्यही बेला ललितपुरकी एक १४ वर्षीया बालिकाले तय गरेको अद्वितीय यात्राको कथा हो यो । 

काठमाडौंको धर्मकीर्ति बिहारमा म्यानमारकी नेतृ आन साङ सु चीसँग धम्मावती गुरुमा । फाइल तस्बिर : कान्तिपुर

सात दशकअघि धनाढ्य नेवार परिवारकी एक्ली छोरी गणेशकुमारी शाक्यले निर्णय गरेकी थिइन्, घर त्यागेर भिक्षुणी बन्ने । उनले ललितपुरको सुमंगल विहारमा बर्माबाट आएका भिक्षुबाट बौद्ध धर्मको प्रारम्भिक शिक्षा प्राप्त गरेकी थिइन् । थप अध्ययनका लागि बर्मा जानुपर्थ्यो । आमाबुबाबाट अनुमति नपाएपछि उनले निर्णय गरिन्, घरबाट भागेर बर्मा जाने । उनले २००६ सालमा तय गरेको त्यो यात्रा अन्तत: नेपाली थेरवादी बौद्ध धर्मको इतिहासमा कोसेढुंगा सावित भयो । आफ्ना दुई साथीसँगै ललितपुरबाट उनी थानकोट पुगिन् । त्यसपछि हिँडेर भीमफेदी । त्यहाँबाट भारतको कुशीनगर । त्यहीं उनी भिक्षुणी भइन् । भिक्षुणी भएपछि उनको नाम रह्यो, धम्मावती । त्यहाँबाट उनीहरू बर्मा जान तयार भए । तर उनीहरूसँग कुनै आधिकारिक कागजात थिएन । यत्तिकैमा उनका दुई साथी पनि छुटे । धम्मावतीले निर्णय गरिन्, जंगलको बाटो भएर बर्मा जाने । त्यसैअनुसार नागाल्यान्ड र आसामको जंगली बाटो भएर उनी बर्मा पुगिन् । लगभग एक साताको त्यो पैदल यात्रा वास्तवमा कति धेरै कठिन थियो, आज अनुमान गर्न पनि सकिन्न । बर्माको विहारमा रहेर उनले १६ वर्ष बौद्ध धर्मको अध्ययन गरिन् र २०२० सालमा नेपाल फर्किन् । अहिले नेपालको भिक्षुणी परम्परामा सबैभन्दा ठूलो र आदरणीय नाम हो, धम्मावती गुरुमाँ ।

काठमाडौं आएपछि उनले भित्री काठमाडौंको न:घल टोलमा स्थापित गरिन्, धर्मकीर्ति विहार । असनबाट ठमेलतिर लाग्ने बाटोमा पर्छ, न:घल टोल । धर्मकीर्ति थेरवादी महिला भिक्षुणीहरूको विहार हो । नेपालमा जति धेरै सम्मानसँग उनको नाम लिइन्छ, त्योभन्दा पनि धेरै बढी सम्मान धम्मावती गुरुमाँलाई बर्मामा छ । राजनीतिक परिवर्तनसँगै बर्मा अचेल म्यानमार भएको छ, तर धम्मावती गुरुमाँप्रतिको आदर ज्युँका त्युँ छ ।

सु चीको नेपाल सम्बन्ध
यो कथामा जोडिन आउने अर्की पात्र हुन्, आङ साङ सु ची । उक्त विहारसँग लामो समयदेखि सम्बन्ध रहेका बौद्ध विद्वान् मदनरत्न तुलाधरको भनाइ सापटी लिने हो भने सु चीलाई हल्का फुल्का नेपाल भाषा बोल्न पनि आउँछ ।

अचेल बानी छुटेको हुनुपर्छ, नत्र उनले नेपालभाषा मज्जाले बुझ्थिन् । गत वर्ष एसिया प्यासिफिक सम्मेलनका लागि काठमाडौं आउँदा सु ची फेरि एकपल्ट त्यही धर्मकीर्ति बिहार पुगिन् र धम्मावती गुरुमाँप्रति भावपूर्ण सम्मान पोखिन् । त्यो क्षण वास्तवमै दुर्लभ थियो । सु ची म्यानमारकी स्टेट काउन्सिलर हुन्, प्रधानमन्त्री सरहकी । अझ उनी नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त महिला पनि हुन् । तर जति बेला उनी धर्मकीर्ति विहार पुगिन्, उनको व्यवहार सामान्य थियो, शान्ति र सौम्यताले भरिएको । जतिले त्यो क्षणलाई नजिकबाट आत्मसात् गर्न पाए, सबैले फेरि पुराना दिन सम्झे, जब सु ची पहिलोपल्ट धर्मकीर्ति विहार पुगेकी थिइन् । सु चीका श्रीमान् माइकल एरिस बेलायती हुन् । उनी हिमाली बौद्ध धर्मका ज्ञाता थिए । चार दशकअघि आफ्नो अनुसन्धानका क्रममा उनी नेपाल आएका थिए, सु चीसँगै । एरिस अनुसन्धानमा व्यस्त हुँदा सु ची भने धर्मकीर्ति विहारमा हुन्थिन् । अरू भिक्षुणीहरूलाई अंग्रेजी पनि सिकाउँथिन् ।

सु चीका कान्छा छोरा किम एरिसको जन्म काठमाडौंमै भएको थियो । सुत्केरी सु चीलाई धम्मावती गुरुमाँले आफ्नै छोरी जस्तै स्याहारिन् । यसै क्रममा उनले बौद्ध धर्मबारे ज्ञान पनि पाइन् । अहिले पनि धर्मकीर्ति विहारमा जानुपर्छ र त्यसको वरिपरि रहेका पाका आमाहरूलाई भेट्नुपर्छ, उनीहरूसँग सु चीबारे सुनाउने धेरै कथा हुने गर्छ । उनीहरूले सु चीलाई नजिकबाट देख्ने, बोल्ने र संगत गर्ने अवसर पाएका छन् ।

यो सबै चर्चा फेरि एकपल्ट किन भन्दा नेपालकी राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी बुधबार पाँचदिने राजकीय भ्रमणमा म्यानमार जाँदैछिन् । त्यस क्रममा पक्कै पनि सु चीसँग भेट हुनेछ । कुराकानी पनि हुनेछ । त्यसमा पक्कै पनि धम्मावती गुरुमाँको त्यो यात्राबारे कुरा निस्कनेछ, अनि सु चीले नेपालसँग रहेको आफ्नो आत्मीय सम्बन्धबारे पनि चर्चा गर्नेछिन् । आफू पनि महिला भएको नाताले राष्ट्रपति भण्डारीका लागि यो उत्तिकै घतलाग्दो विषय हुनेछ ।

बौद्ध धर्ममा म्यानमारको योगदान
म्यानमार आफैंमा थेरवादी बौद्धमार्गीको बाहुल्य भएको देश हो । बौद्ध धर्मको इतिहासमा पुरानो वर्माको ठूलो महत्त्व छ । सबैभन्दा पहिला बुद्धको शरणमा जाने तपस्सु भल्लुक दाजुभाइ थिए । उनीहरू बर्मेली व्यापारी थिए । उनीहरूले गौतम बुद्धलाई भेट्दा संघको स्थापना पनि भएको थिएन । बुद्धले उनीहरूलाई चिह्नका रूपमा एक मुठ्ठी केश दिएका थिए । त्यस अगाडि तपस्सु भल्लुकले बुद्धलाई भोजन दान दिएका थिए । यो थियो, सातु र महको भोजन ।

बर्मामा के विश्वास गरिन्छ भने गौतम बुद्ध स्वयं त्यहाँ पुगेका थिए । उनी बोधिज्ञान प्राप्तिको तीन महिना पाँच दिनपछि नै बर्मा पुगेको मानिन्छ । यस अर्थमा बर्मेली बौद्ध धर्मको इतिहास बुद्ध जत्तिकै पुरानो छ । ऐतिहासिक रूपमा भने राजा अशोकको पालामा बौद्ध धर्म बर्मा पुगेको मानिन्छ । थेरवादी परम्पराअनुसार बर्मामा पाँचौं र छैटौं संगायना भएको थियो । सन् १८७१ मा भएको पाँचौं संगायनाकै क्रममा सम्पूर्ण त्रिपिटक संगमरमरमा कुँदिएको थियो ।

विपश्यना ध्यानको पुनरुदय बर्माबाटै भएको हो । नेपालमा थेरवादी बौद्ध धर्मको स्थापना, प्रचार र प्रचारमा पनि बर्माको महत्त्वपूर्ण योगदान छ । नेपालका सुरुआती समयका प्रमुख भिक्षु र भिक्षुणीले बर्मामै बौद्ध धर्मको अध्ययन गरेका थिए । यसको सबैभन्दा राम्रो उदाहरण त धम्मावती गुरुमाँ नै रहिन् । अहिले पनि बर्मामा गएर बौद्ध धर्मको अध्ययन गर्ने परम्परा कायम छ । धम्मावती गुरुमाँले बरोबर भन्ने गरेकी छन्, ‘नेपाल र बर्माको सम्बन्धको सबैभन्दा ठूलो आधार भनेकै धार्मिक र सांस्कृतिक नाता हो ।’

प्रकाशित : आश्विन २९, २०७६ ०७:४६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्