गहन विषय, छिपछिपे लेखाइ

नारायणी देवकोटा

चार दशकदेखि मुक्तक, कविता, कथामा निरन्तर कलम चलाइरहेकी उषा शेरचनको पहिलो उपन्यास ‘आधि’ हालै बजारमा आएको छ  । उनको उपन्यास भन्दा मलाई लागिरहेको थियो, ‘थकाली, थाकखोला, पोखरेली समाजको कुरा आउला  ।

वा मूलधार भनिएको नेपाली साहित्यभन्दा अलि फरक आउला । मेरो यो अपेक्षा सायद उनकी भाउजू यशोकान्ति भट्टचनले निरन्तर उठाउँदै आएको जनजाति महिलाका सवाललाई नजिकबाट सुनिरहेर पनि जागृत भएको होला ।

उपन्यासको भूमिकामा कुनै कलेज पढाइरहेकी महिलाले आफू बलात्कारमा परेको कहानी सुनाएको कुराले उपन्यास लेख्न उत्प्रेरित गरेको उनले उल्लेख गरेकी छन् । उपन्यासमा भित्र पसेपछि भने पूरै ठकुरी पाराको ‘आइसियोस् गइसियोस्’ भन्ने भाषाको अत्यधिक प्रयोगले यो कथा मूलधारभन्दा पर जाने छाँटकाँट ल्याउँदैन । उपन्यास सहरिया मध्यमवर्गीय परिवेशमा घुम्छ, ठ्याक्कै यही जातिको कुरा नभने पनि चालचलन लवजमा ठकुरी देखिन्छ ।

हिंसामा परेकी केटीले आफ्नो घर छोड्नुपरेको बाध्यताबाट उपन्यास सुरु हुन्छ । स्नातकोत्तरको पढाइ तयारी गरिरहेकी अन्तरमुखी स्वभावकी युवती जो साहित्यमा गम्भीर लगाव राख्छे उसले कुनै युवकले पठाएको प्रेमपत्रको भरमा विवाहका लागि भागेर घरबाट हिँडेको कुरा त्यति सुहाउँदो लाग्दैन । हुन त उपन्यास हो, लेखकको कल्पनाको उडान पनि होला तर पढ्दै गर्दा मलाई लागिरहेको कुरा लेखकले उल्लेख गरेको तहको पढाइ र लगाव भएकी युवती स्वतन्त्र आफ्नो क्षमताको भरमा उभिन प्रयास पनि गर्थी कि ? आफूलाई पटक–पटक बलात्कार गरिरहेको काकाविरुद्ध प्रहरीमा मुद्दा मामिला गर्न जान्थी कि ? महिलाको अधिकारका लागि काम गरिरहेका विभिन्न संघसंस्थाका प्रतिनिधिको सहयोग पो लिन जान्थी र सहयोग वा ठक्कर पो पाउँथी कि ? लेखकले महिलाहरूले विशेष गरेर हिंसामा परेका महिलाहरूले एकल जीवनका लागि गरेको संघर्षलाई चटक्कै छोडेर एउटा हिंसाबाट बच्न सजिलो माध्यम खोजेको कुरा सतहमा देखिन्छ । तर उक्त कथाले हाम्रो समाजमा रहेको पुरुषको भरबिना महिला बाँच्नै सक्दैनन् भन्ने जुन मान्यता छ, त्यसैलाई स्वीकार गरेको देखाउँदैन र ?

पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली समाजमा बलात्कारबारे निकै बहस भइरहेका छन् । हरेक दिन चारजना महिला वा बालिका बलात्कार भएका घटना नेपाल प्रहरीमा दर्ता हुने गरेका छन् । एक संस्थाको तथ्यांकअनुसार यसरी घटना दर्ता हुने जम्मा २५ प्रतिशत मात्रै हुन्, ७५ प्रतिशत घटनाहरू त प्रहरी कार्यलयको गेटसम्म पनि पुग्दैनन् । गत आर्थिक वर्षको चैत मसान्तबीचको ९ महिनामा ९ जनाको बलात्कारपछि हत्या भएको घटना प्रहरीले दर्ता गरेको छ । नियमितजस्तै बलात्कारका घटनालाई हामीले समाचारको रूपमा पढिरहेका हुन्छौँ । उपन्यास पढिरहँदा पाठक बेलाबेला पत्रिका पढेको कि किताब पढेको जस्तै गरी झुक्किन सक्छ ।

पाठक त्यतिबेला झस्किन सक्छन्, जब सहरका मनोरञ्जनका क्षेत्रमा काम (संघर्ष) गरिहेका महिलाहरूबारे उपन्यासमा अलि अस्पष्ट र दोहोरो अर्थ लाग्ने खालका कुरा आउँछन् । काठमाडौंमा रहेका होटल रेस्टुरेन्ट दोहोरीसाँझ, मसाज पार्लर, बार, डिस्कोलगायतका क्षेत्रमा काम गरिरहेका महिला कामदारलाई हेर्न नेपाली मध्यमवर्गीय समाजको चस्मा त्यति उचित छैन । त्यो चस्माले ती महिलाको काम र उनीहरूको यौनको विषयमा फरक रूपमा बुझ्दैन । यो गलत बुझाइविरुद्धमा ती क्षेत्रमा काम गर्ने मानिसहरूले आफ्नो कामको मर्यादाका लागि संगठित रूपमा नै लडिरेहका छन् । किताबमा ती मान्छेहरूको बारेमा पनि लेखिएको छ तर सतही ढंगले । केही हदसम्म यौनकर्मीको रूपमा पनि । किताब पढ्दा घरीघरी लागिरह्यो, यौनकर्म गर्नु र मनोरञ्जनका क्षेत्रमा कामदार भएर काम गर्नु फरक हो भन्ने कुरालाई लेखकले चटक्कै बिर्सिएकी छन् । यस विषयमा लेखकको बुझाई र अध्ययन नपुगेजस्तो लाग्यो ।

किताबमा समयको उडान फट्याङ्ग्रो उफ्रेको जस्तो छिटोछिटो दौडिरहेको देखिन्छ । यौन दुर्व्यवहारमा परेकी बालिका यौन दुर्व्यवहारमा परेपछि एकै पटक बीए पास हुने अवस्थामा पुग्छे । बीचमा पटकपटक यौन दुर्व्यवहारमा परेको उल्लेख भए पनि उसले गरेको प्रतिकार वा विरोधको कुरा छैन । पटकपटक वरिपरि भएको काकाको बारेमा उसले दशकसम्म केही नबोली बलात्कृत मात्रै भइरहेको कुरा त्यति स्वाभाविक लाग्दैन । नभनेको भए पनि उसको मनमा उठ्ने भावनाको कुरा त्यो भावना अरूसँगको व्यवहारमा प्रकट हुने कुरालाई लेखकले पात्र किताबमा मात्रै केन्द्रित भएको भनेर छोडिदिएकी छन् । घरेलु हिंसामा परेकी सोही महिलाले किन विद्रोह गर्न सक्दिन भन्नेबारेमा कुनै उपकथा जोडिनन् बरु काम गर्न आउने कान्छीसँग बाँडेर हलुका भएको मात्रै जोडिएको छ ।

उपन्यासको भाषा ससल बग्छ । ‘आधि’ आजको समयमा उठाउनै पर्ने सवाल उठाउने उपन्यास हो । तर, यसलाई नयाँ ढंगले भने लेखिएको छैन । विषयलाई यसरी नै हेरेर यसअघि पनि लेखिएका छन् । बरु, महिला पुरुषमा नै भर पर्नुपर्ने रहर वा बाध्यताको जुन लम्बेतान पुरुष भाष्य वा सोचको सिलसिला चलिरहेको छ, पारपाचुके गरेको श्रीमान्का बाआमासँग सहयोग मागेको कथा जोडेर उक्त सोचलाई ‘सिमेन्टेड’ गर्ने काम यो पुस्तकले पनि गरेको छ । छोराले छोडपत्र गरेर अर्कैसँग विवाह गरेपछि पनि बुहारीलाई माया गर्ने सासू–ससुरा त यसमा छन् तर हिंसामा परेर छोडपत्र गरेका महिलालाई प्रेरणा दिने कुरा खासै छैन । हिंसामा परेका महिलाले गरिरहेको विद्रोहको कुरालाई यसमा खासै ठाउँ दिइएको छैन । महिलालाई सहनशीला सुशीलाको रूपमै चित्रण गरिएको छ ।

यो उपन्यासमा एक उच्च मध्ययमवर्गीय सम्भवतः कुनै प्रकारको गम्भीर हिंसा नभोगेकी महिलाको जीवनदृष्टि पाइन्छ । जहाँ महिलाहरू श्रीमान् कार्यालय गएपछि तास खेलेर सधैं रमाइलो गरेर समय कटाउँछन् । महिला सकेसम्म पुरुषको भर पर्छन्, उनीहरूको छुट्टै अस्तित्वका लागि संघर्ष गर्न चाहन्नन् ।अन्त्यमा लेखकले हिंसा प्रभावित महिलाले अरूको लागि समाजसेवा गर्नका लागि सुरक्षा आवासका खोलेको कुरा उल्लेख गरेकी छन् । तर, पात्रको जुन आर्थिक हैसियत र सामाजिक पहुँच छ त्यो सुरक्षा आवास चलाउने तहको देखिदैन । सुरक्षा आवास सजिलै खोल्न सकिने कुरा होइन ।

प्रकाशित : कार्तिक २, २०७६ १०:४१
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

दोस्रो हाफमा पंकज

कान्तिपुर संवाददाता

निम्न मध्यमवर्गका धेरै पिताजस्तै पंकज त्रिपाठीका किसान पिता पनि चाहन्थे, छोरो डाक्टर बनोस् । धेरै पैसा कमाओस् । सुखी र सम्पन्न जीवन बिताओस् । आफ्नो जस्तो दुखी किसानको जीवन छोराले भोग्नु नपरोस् । सबैका बाबु आमाको इच्छा पूरा हुने भए संसारमा कुनचाहिँ छोराछोरीले पो दुःख भोग्नुपर्ने थियो र ! पंकजको जीवनमा आफ्नो पिताले भन्दा बढी दुःख पाउनु लेखिएको थियो । त्यसैले उनको मनमा डाक्टरी चढेन ।

पटनामा कलेज त सुरु भयो होटल म्यानेजमेन्टको । साथै सुरु भयो छात्र राजनीति । पुरेतका छोरा पंकज लागे, बीजेपीको संगठनमा । नब्बेको दशकको छात्र राजनीति चर्को थियो । पंकज पनि चर्कै निस्किए । हडतालको नेतृत्व गर्न थाले । र, थुनामा पुगे । बिस्तारै राजनीति बेस्वादको लाग्न थाल्यो । मनमा शान्ति हुन छोड्यो । ‘यस्तै मन भड्किइरहेका बेला एक दिन म नाटक हेर्न पुगें,’ पंकज भन्छन्, ‘त्यस दिन बल्ल महसुस भयो मलाई सबभन्दा आनन्द त नाटकमा पो हुने रहेछ ।’ त्यसपछि उनी नियमित नाटकका दर्शक हुनथाले । पटनामा ६ वर्ष पंकजको नाटकगिरी चल्यो । ‘एक दिन एउटा अखबारमा मैले अभिनय गरेको नाटकबारे लेखिएको थियो । त्यसमा मैले चोरको भूमिका गरेको थिएँ । मेरोबारे एक लाइन थियो— यो कलाकारमा केही सम्भावना छ । पत्रिकाले समेत लेखेपछि त म पछि हट्ने कुरै थिएन,’ उनले भनेका छन् ।

पटनाको गाउँमा छँदा चाडपर्वमा केटी बनेर नाच्ने पंकज बिस्तारै नाटकको दुनियाँतिर लम्किन थाले । केही नाटकमा अभिनय गरेपछि पटनामा मन अडेन । अनि लागे, २००१ मा दिल्ली– नेसनल स्कुल अफ ड्रामामा अभिनय पढ्न । २००४ मा यहाँबाट ग्र्याजुएट गरेपछि नाटक गर्न पटना फर्किए । केही समयमा थाहा भयो, यहाँ नाटक गरेर बाँच्न सकिन्न । यसका लागि एउटै ठाउँ थियो— बलिउड, मुम्बई ।

‘म अक्टुबर १६ मा दिल्लीबाट ४६ हजार रुपैयाँ बोकेर मुम्बई गएको थिएँ, त्यसै वर्ष डिसेम्बर २५ मा मेरो गोजीमा जम्मा १० रुपैयाँ बाँकी थियो,’ उनले एउटा अन्तर्वार्तामा भनेका छन् । त्यसै वर्ष उनी अभिषेक बच्चनको फिल्म ‘रन’ मा सानो भूमिकामा देखिए । यसको १५ वर्षमा त्रिपाठी अहिले नयाँ बलिउडमा ‘डिजिटल किङ’ बन्दै छन् ।

होटल म्यानेजमेन्टको पढाइ सकेपछि काम सुरु भयो, पटनाको होटल मौर्यमा । किचनको जिम्मा थियो । नाटक र फिल्मको चस्का चढिसकेको थियो । बिहारकै एक गाउँबाट मुम्बई पुगेर स्टार बनेका मनोज बाजपेयी थिए प्रेरणाका स्रोत । ससाना भूमिकामा अभिनय गर्दै १९९८ को ‘सत्या’ बाट रातारात स्टार बनेका बाजपेयी पटना आइजाइ गरिरहन्थे । एक दिन कसैले सुनायो— तेरो मनोज बाजपेयी यही होटलमा आएर बसेको छ त !


‘उनले कुनै पनि कुरा मगाए भने प्लिज मलाई पठाइदेऊ,’ उनले किचन विभागमा अर्जी हाले । तर, मौका मिलेन । दुई दिन बसेर बाजपेयी हिँडे । स्टोरको एउटा केटाले भन्यो, ‘तेरो बाजपेयीले चप्पल छोडर गएछ ।’ उनले बिन्ती बिसाए, ‘स्टोरमा राखेर यो चप्पल तिमीहरूले के गर्छौं ? मलाई देऊ । म त्यसलाई रामको खराउ जसरी राख्नेछु ।’ पंकजमा भरतको रूप प्रकट भयो । स्टोरको केटाले उनको भक्ति देखेर चप्पल दियो । ‘मलाई त्यस दिन ठूलो खजाना प्राप्त गरेजस्तो लाग्यो,’ पंकज भन्छन् ।

हालै ‘कपिल शर्मा सो’ मा हिन्दीका प्रसिद्ध कवि डा. कुमार विश्वासको कवितासंग्रह विमोचन गर्न मनोज वाजपेयीसँगै पंकज पनि आए । यो सोमा फेरि एकपटक मनोज बाजपेयीको चप्पलको किस्सा चल्यो । मनोजले भने, ‘ग्यांग्स अफ वासेपुरको सुटिङका बेला एक दिन पंकज मेरो छेउमा आयो र भन्यो— पटना मौर्यमा तपाईंको चप्पल हराएको याद छ ? मैले बिर्सिइसकेको थिएँ । उसैले भन्यो त्यो चप्पल मैले राखेको थिएँ ।’ सोमा यो कुरा चल्दा पंकज निकै भावुकसमेत भए । अनुराग कश्यपको ‘ग्यांग्स अफ वासेपुर’ (२०१२) मा सुल्तान नामक कसाहीको चरित्रमा देखिएपछि पंकज दर्शकको नजरमा परे । यसका लागि उनको अडिसन मात्रै ८ घण्टा चलेको थियो । नील बट्टे सन्नाटा, मसान, फुर्के, अनारकली अफ आरा, गुणगाव, बरेलीकी बर्फी, न्युटन, स्त्री र सुपर ३० जस्ता फिल्मले पंकजलाई बलिउडमा स्थापित गराए । ‘न्युटन’ का लागि त उनले राष्ट्रिय पुरस्कारसमेत पाए । ‘सिक्रेड गेम्स’ र ‘मिर्जापुर’ जस्ता वेब सिरिजले उनलाई डिजिटल दुनियाँको पनि स्टार बनाइदिएका छन् ।

‘कुनै बेला थियो म आफ्नो फोन घरमा फोनको सबभन्दा राम्रो नेटवर्क लाग्ने ठाउँमा राख्थें । मलाई लाग्थ्यो कुनै कास्टिङ निर्देशक वा सहायक निर्देशकहरूको फोन आइहाल्ला र मेरो फोन नलाग्ला । कैयौं दिनसम्म फोन त्यहीं हुन्थ्यो तर एकपटक पनि बज्थेन,’ उनले टाइम्स अफ इन्डियासँगको अन्तर्वार्तामा भनेका छन्, ‘अहिले मेरो फोन यति बज्छ कि म उठाउन सक्दिनँ ।’ साथीहरूले बलिउडमा काम गर्न बम्बई बोलाउँदा पंकजले एउटा रणनीति बनाएका थिए— बाँच्नका लागि ससानाजस्ता भूमिका आउँछन्, सबैमा अभिनय गर्ने । ‘म अभिनय गर्न सक्थें, पढेको पनि थिएँ । मैले अभिनयलाई नै करिअर बनाउने निर्णय गरेपछि यसले मलाई बचाउनु पनि त पर्‍यो । मेरा लागि बाँच्नु पहिलो कुरा हो, अभिनय दोस्रो । तपाईं जीवित रहे न कला देखाउन सक्नुहुन्छ । तपाईं नै रहनुभएन भने केको कला ?’ उनले भन्ने गरेका छन् । यही नीतिअन्तर्गत उनले ‘रन’, ‘अपहरण’ र ‘ओमकारा’ जस्ता फिल्ममा एक दुई दृश्यमा अभिनय गरे । यी सबै चर्चित र सफल फिल्म थिए । तर, यिनको क्रेडिट टाइटलमा उनको नामसमेत थिएन । तर, त्यही सानो भूमिकाबाट आएको पैसाले उनी भाडा तिर्थे । ‘मुम्बई आएको पहिलो वर्ष मेरो गोजीमा श्रीमतीको जन्मदिनमा केक वा गिफ्ट किन्ने पैसा थिएन । त्यसै दिन मैले प्रण गरेको थिएँ, पहिला बाँच्न सक्ने बन्छु, त्यसपछि बल्ल कला देखाउनतिर लाग्छु ।’ यस्ता ससाना भूमिकाले बचाउँदै आएको पंकजले आठ वर्षपछि बल्ल ‘ग्यांग्स अफ वासेपुर’ पाएका थिए । यो फिल्मले भने उनलाई स्टार बनाउने बाटोमा पुर्‍याइदियो ।

स्टार बने पनि पंकज आफ्नो पुरानै शैलीमा कायम छन् । उनको कुनै प्रचार संयन्त्र छैन । उनी सबै स्क्रिप्ट आफैं पढ्छन् । निर्देशक र कास्टिङ निर्देशकसँग आफैं मिटिङ गर्छन् । दुई वर्षअघि समाचार संस्था रोयटर्सलाई दिएको अन्तर्वार्तामा उनले भनेका छन्, ‘बलिउड खासमा कुवाका भ्यागुताहरूले भरिएको छ । यिनका लागि संसार यही मुम्बई सहर र यहींको मिडिया हो । पेज थ्रीमा जसको फोटो धेरै छापियो त्यही सफल हो भन्ने यिनलाई लाग्छ । मिडिया र प्रचार हेर्नका लागि सबैले मान्छे राखेका हुन्छन्, तिनले जे सुनाउँछन् स्टारले त्यही पत्याउँछन् । म यस्ता कुरामा विश्वास गर्दिनँ । संसार धेरै ठूलो छ । मेरा प्रशंसक मुम्बईमा मात्र छैनन् । राजस्थानमा छन् । भारतबाहिर नेपालमा पनि मेरा निकै प्रशंसक छन् । म ती दर्शकलाई ध्यानमा राख्छु, जो मेरो पहुँचभन्दा पर छन् तर मेरो फिल्मको नजिक छन् ।’

५५ वर्षको हाराहारी उमेरमा रहेका तीन खान, अजय देवगन र अक्षयकुमारको दबदबा रहेको बलिउडमा ४२ वर्षीय पंकज हिरो हिरोइनका बाबुको भूमिका गरिरहेका छन् । तर, उनलाई यसमा आपत्ति छैन । ‘म कुन चरित्रमा छु भन्ने महत्त्वपूर्ण होइन, अभिनेताका रूपमा मैले त्यसलाई कत्तिको विश्वसनीय र रोचक बनाउन सकें भन्ने महत्त्वपूर्ण हो । म राम्रो अभिनेता हो कि होइन भन्ने कुरा मैले पाउने भूमिकाले होइन मैले त्यसलाई न्याय गर्न सक्ने क्षमताले निर्धारण गर्छ,’ उनी भन्छन् ।

मनोज बाजपेयी र इरफान खानको सफलतापछि बलिउड अहिले राम्रो अभिनय गर्ने औसत ‘लुक्स’ का अभिनेताहरूप्रति पनि आकर्षित छ । यसैको फलस्वरूप नवाजुद्धिन सिद्दिकी, केके मेनन, सञ्जय मिश्रा र पंकज त्रिपाठीजस्ता अभिनेताहरू बलिउडमा स्टार भइरहेका छन् । हुन त असी र नब्बेकोदशकमा पनि नसिरुद्धिन शाह, ओम पुरी, पंकज कपुरजस्ता अभिनेताहरू थिए । तर, उनीहरू मुख्यतः समानान्तर सिनेमामा मात्र देखिन्थे । अहिले भने त्यो अवस्था छैन । धर्मा प्रोडक्सनको ‘ड्राइभ’, कंगना रनावतको ‘पंगा’, इरफान खानसँग ‘अंग्रेजी मिडियम’ र कपिल देवको बायोग्राफी ‘८३’ लगायतमा पंकज देखिदैछन् ।

पंकज त्रिपाठी अभिनयलाई सिक्नुपर्ने कुरा मान्छन् । ‘तपाईंमा केही खुबी छ भने पनि त्यसलाई परिस्कार गर्दा झन् राम्रो नि । कोही प्यासनले मात्र डाक्टर वा इन्जिनियर बन्न सक्दैन । भावना वा आवेग/संवेगको सिर्जना जीवनमा हुन्छ । अभिनेताले त्यसको पुनःसिर्जन गर्ने हो । यसका लागि थोरै प्रशिक्षण आवश्यक हुन्छ,’ उनले द हिन्दुसँगको अन्तर्वार्तामा भनेका छन् ।

पंकजका केही ‘स्वप्न भूमिका’ छन्, जसमा उनी अभिनय गर्न चाहन्छन् । साहित्यानुरागी पंकजको रोजाइका ती भूमिका हुन् फणिश्वरनाथ रेणुको कथा ‘मारे गए गुलफाम’ र श्रीलाल शुक्लको उपन्यास ‘रागदरबारी’ का पात्र । मारे गए गुलफाममाथि भने यसअघि नै फिल्म बनिसकेको छ । सन् १९५७ मै कवि/गीतकार शैलेन्द्रले यो कथामाथि ‘तिसरी कसम’ नाम फिल्म निर्माण गरेका थिए । वासु भट्टाचार्यले निर्देशन गरेको यो फिल्ममा राजकपुरले हिरामनको भूमिकामा अभिनय गरेका थिए भने वहिदा रहमानले हिराबाईको ।
–एजेन्सी

प्रकाशित : कार्तिक २, २०७६ १०:४०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT