'वाइल्ड' शुक्लाफाँटा

आरके अदीप्त गिरी

नेपालको एक मात्र बाह्रसिंगा भूमि— शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज । सुन्दर सुदूरपश्चिमको दक्षिण–पश्चिमी कुनामा अवस्थित । शुक्लाफाँटाको विशाल छातीमा चरिरहेका बाह्रसिंगाको दृश्य पर्यटकहरूका लागि अविस्मरणीय त छ नै, उत्तिकै सुन्दर पनि । उसो त यहाँ बाह्रसिंगा मात्रै छैनन् । दुर्लभ पाटेबाघ, गैंडा, हात्ती, कृष्णसार, सालक, नीलगाई, चितुवा, चित्तल, लगुना, रतुवा, बँदेल आदि थुप्रै संरक्षित जीव छन् । यी विविधामय जैविकी र प्रकृतिले गर्दा यहाँ आउने पर्यटकले एकसाथ अनेक आनन्दानुभूति सँगाल्न सक्छन् ।

त्यस्तै शुक्लाफाँटाको विशाल जंगलले अनेकन किसिमका चराचुरुंगीलाई समेत आश्रय दिएको छ । यसको कञ्चन आकाशमाथि आफ्ना बहुरंगी पखेटाहरू फैलाएर कावा खाइरहेका ती चराहरूको दृश्य अझ आनन्ददायी हुन्छ । हर्ष र उमंगले त्यसै पुलकित भइदिन्छ मन ।घना जंगलबीच आँगनजस्तो यस ठाउँमा कतैबाट अचानक देखापर्छ दुर्लभ पाटेबाघ । तब अघिसम्म निर्धक्क रमाइरहेको मनमा हल्का डर पनि पस्छ । गैंडाहरूको मस्तीले फेरि मन हर्न थाल्छ । हात्तीहरूको लम्काइले हाम्रो आफ्नै जीवनको पदचाप सम्झना हुन्छ । यी यावत् दृश्य–संयोजनले लाग्छ, शुक्लाफाँटा विचित्र छ । मानौँ कि प्रकृतिको कलाकारिताले सुसज्जित ।

कोसीटप्पुपछिको ‘चरा–हब’ का रूपमा पनि परिचित छ शुक्लाफाँटा । दुर्लभ पन्छी खरमजुर यहाँ देख्न पाइन्छ । मयूर, किंगफिसर, सारस, सिमतित्रा, विश्वमै दुर्लभ मानिएको लेसर भुँडीफोरलगायत करिब ४ सय २४ प्रजातिका पन्छीहरू यहाँ छन् ।

शुक्लाफाँटाको आकार कति हो ? तथ्यांक बोल्छ— ३ सय ५ वर्गकिलोमिटर । सुरुमा (विसं २०२६) ‘शाही सिकार आरक्ष’ को रूपमा स्थापित शुक्लाफाँटालाई पछि (विसं २०३१) ‘वन्यजन्तु आरक्ष’ बनाइयो । लामो समय पर्यटकहरूका लागि यहाँ सहज पहुँच थिएन । विसं २०७३ मा सरकारले यहाँको पर्यापर्यटन विकासका लागि भनेर राष्ट्रिय निकुञ्ज घोषणा गर्‍यो । त्यसपछि नै यसको पर्यटकीय विकासमा समेत ध्यान दिन थालिएको हो ।

निकुञ्ज आसपासको २४३.५ वर्ग किमि क्षेत्रलाई विसं २०६१ मा मध्यवर्ती क्षेत्र घोषणा गरियो । त्यसपछि सहभागितामूलक संरक्षण, विकास र आयआर्जनका विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरिँदै आएका छन् ।शुक्लाफाँटाको बीचोबीचमा छ— हरियो विशाल घाँसैमैदान । उपत्यकाझैं लाग्ने करिब ५५ वर्ग किमि क्षेत्रफलमा फैलिएको हरित घाँसेभूमि यहाँको अर्को आकर्षण हो । जहाँ बाह्रसिंगा निर्धक्क चरिरहेका देखिन्छन् । यही घाँसेभूमि हो उनीहरूको बासस्थान र आहारा क्षेत्र । एसियाकै ठूला घाँसेमैदानमध्ये यसलाई समेत चित्रित गरिएको पाइन्छ । बाह्रसिंगालगायत जैविक विविधता र वन सम्पदाको अध्ययन गर्न चाहनेहरूका लागि यो निकुञ्ज एउटा खुला विश्वविद्यालय हो ।

शुक्लाफाँटाको अर्को महत्त्वपूर्ण विशेषता छ— सिमसारको । यसभित्र थुप्रै सिमसार क्षेत्र छन् । सिमसार गैंडाको प्रमुख बासस्थान मानिन्छ । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जबाट स्थानान्तरण गरिएका गैंडाहरूले सिमसार क्षेत्र पाएरै यहाँ सहज जीवन बिताइरहेका छन् । डेढ दर्जन हाराहारी रहेका गैँडाको संख्या पनि बर्सेनि बढ्दो छ ।सन् २०१४ को वन्यजन्तु गणनाअनुसार यहाँ २३ सयको संख्यामा बाह्रसिंगा छन् । अहिले अनुमान गर्दा पनि त्यो झुन्ड सयौँको संख्यामा वृद्धि भएको हुन सक्छ ।भारतीय वन्यजन्तु आरक्षण ‘लग्गाभग्गा’ सँगै पाखुरी जोडेसरी जोडिएको छ यो । सीमाले निकुञ्ज छेक्न नसक्ने रहेछ । त्यसैले पनि शुक्लाफाँटा दुईदेशीय ‘जंगल हब’ बनेको छ । जनावरहरूलाई सिमानाले असर गर्दै गर्दैन । तिनीहरू बिनाबाधा सीमा वारपार गर्छन् ।

तर, बाह्रसिंगा भने भारतीय जंगलमा पाइँदैन । शुक्लाफाँटामा रहेको घाँसे मैदान नै उनीहरूको चरिचरन एवं बासस्थान भएकाले यसै वरिपरि रम्ने गर्छ । पहिलेपहिले भारतीय जंगलमा धेरैजसो बास बस्न रुचाउने हात्तीहरूको झुन्ड पनि अहिले यहाँको सहजताका कारण शुक्लाफाँटामै रमाउन थालेका छन् ।

शुक्लाफाँटाको मुख्य विशेषता बाह्रसिंगाका आफ्नै केही गजब विशेषता छन् । यसले समय–ऋतुअनुसार आफ्नो शरीरको रङ परिवर्तन गर्छ । प्रत्येक दुई वर्षको अन्तरालमा आफ्ना सिङहरू फेर्ने गर्छ । यो रहस्यमय विशेषता वैज्ञानिक खोज र अनुसन्धानको विषय हो ।


बाह्रसिंगा सिङ भएको ‘स्पोटेड डियर’ हो भन्ने धेरैको बुझाइ हुन सक्छ । तर, बाह्रसिंगा विश्वमै दुर्लभ मानिएको फरक प्रजातिको जनावर हो । यसबारे गलत बुझाइलाई चिर्न मात्र सक्ने हो भने पनि शुक्लाफाँटालाई बाह्रसिंगाको हबका रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा चिनाउन सकिन्छ ।



कसरी अवलोकन गर्ने ? मचानमा बसेर मज्जाले अवलोकन गर्न सकिन्छ । शुक्लाफाँटाको छातीमा रमाइरहेका ती चुरुंगी र जनावरलाई सहजै अवलोकन गर्न सकिने व्यवस्था निकुञ्जले नै मिलाइदिएको त्यहाँ भेटिएका आरक्षण अधिकृत लक्ष्मण पौडेलले बताए । अग्लो मचानमा चढेर आँखाले भ्याएसम्म वन्य जीवनको अवलोकन गर्दै रमाउन पाइन्छ ।


सफारी सोखिनहरूका लागि पनि यो उपयुक्त गन्तव्य हो । नेपालकै सर्वाधिक लामो ‘जंगल जिप सफारी’ यहाँको अर्को विशेषता हो । हात्ती सफारीको पनि यहाँ राम्रो व्यवस्था छ । यी दुवैको प्रयोग गर्न नचाहनेले भरपर्दो गाइड लिएर ‘जंगल वाक’ मा निस्कन पनि सक्छन् । आफ्नै निजी सवारी प्रयोग गर्न चाहनेले पनि निकुञ्जका निश्चित सर्त स्विकारेर प्रवेश गर्न सक्छन् । माघदेखि चैत, वैशाख–जेठलगायतका महिनाहरू यहाँ भ्रमणका लागि उपयुक्त मानिन्छ ।
-rkadiptagiri@gmail.com/fb.com

प्रकाशित : कार्तिक २, २०७६ १०:३९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

फरक छनोट, झन् चर्चा

गत वर्ष प्रदान नगरिएको साहित्यको नोबेल यस वर्ष घोषणा हुनासाथ विवादमा आयो । कारण थियो, यसपालि पुरस्कृत गरिएका लेखकका अभिव्यक्ति ।
बुद्धिसागर मरासिनी

राजनीतिक विचारका कारण विवादमा पर्ने कमै साहित्यकारमा पर्छन् अस्ट्रियाली लेखक पिटर हान्डके  । युद्धअपराधी स्लोबोदान मिलोसेभिचको सन् २००६ मा गरिएको अन्त्येष्टि समारोहमा गरेको टिप्पणीपछि उनी निकै विवादमा परे  ।

‘बाल्कनको कसाही’ उपनामले समेत परिचित मिलोसेभिचको आदेशका कारण सन् १९९३ को बोस्निया युद्धमा १ लाख मानिसले ज्यान गुमाए । सर्बिया तथा युगोस्लाभियाका पूर्वराष्ट्रपति मिलोसेभिचलाई बोस्निया, क्रोएसिया र कोसोभोमा गरिएका क्रूर आक्रमण तथा यातनामा दोषी ठहर गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतले युद्ध अपराधी घोषित गरेको थियो ।

मिलोसेभिचको अन्त्येष्टिका क्रममा उनले भनेका थिए, ‘मलाई सत्यता थाहा छैन । तर म हेर्छु, म सुन्छु, म अनुभव गर्छु, म स्मरण गर्छु । त्यसैले म आज यहाँ छु, युगोस्लाभिया, सर्बिया र स्लोबोदान मिलोसेभिचको नजिक ।’ अन्त्येष्टिमा बोल्दै उनले मिलोसेभिचले आफ्ना जनताको प्रतिरक्षा गरेको बताएका थिए । नाटक तथा उपन्यास सिर्जनामा क्रियाशील हान्डकेले जर्मनीको प्रतिष्ठित हेनरिच हेइन पुरस्कारका लागि गरिएको छनोटबारे प्रश्न उठेपछि रद्द गर्न माग गर्दै पत्रसमेत लेखे । पुरस्कारबारे स्वतन्त्र जुरीले निर्णय गर्ने भए पनि डुजलडर्फ सहरको काउन्सिलले अनुमोदन गर्नुपर्ने प्रावधान छ । डुजलडर्फको सिटी काउन्सिलले जुरीको निर्णयविरुद्ध भिटो लगाउने बताएपछि उनले आफूलार्ई पुरस्कारको आवश्यकता नरहेको भन्दै पत्र मेयरलाई लेखेका थिए ।

यसका साथै ‘केही क्षणका लागि ध्यान केन्द्रित गर्ने भएकाले साहित्यकारहरूका सिर्जना मार्ने’ भन्दै साहित्यका लागि नोबेल पुरस्कार उन्मूलन गर्नुपर्ने बताएका थिए । तर यिनै साहित्यकार हान्डकेलाई सन् २०१९ का लागि स्विडिस एकेडेमीले साहित्यको नोबेल पुरस्कार दिने घोषणापछि पक्ष–विपक्षमा विचार आइरहेका छन् । एकेडेमीले ‘हान्डकेको विचारलाई उनको सिर्जनशीलतासग जोडेर हेर्न नहुने’ भन्दै आफ्नो निर्णयको बचाउसमेत गरेको छ ।
७६ वर्षीया अस्ट्रियाली हान्डेकलाई ‘मानव अनुभवको विशिष्टता र परिधिको अन्वेषणका लागि विशेष योगदान पुर्‍याएका कारण’ यस वर्षको पुरस्कार प्रदान गर्ने निर्णय गरिएको पुरस्कार छनोट समितिको भनाइ छ ।

एकेडेमीका अनुसार पुरस्कार ग्रहण गर्ने स्वीकार गरेपछि निर्णय लिइएको हो । हान्डकेका समर्थकहरूले ‘रुढीवादी सोचबाट अलग हान्डकेका विचारले स्वतन्त्र राजनीतिक चिन्तनसम्बन्धी सकारात्मक वादविवादलाई उजागर गर्न मद्दत पुर्‍याएका’ दाबी गर्छन् । तर पनि कतिपय साहित्यकारका विचारमा यो नोबेल समितिको इतिहासमा एक फरक छनोट हो । त्यसैगरी, यसै वर्ष घोषित सन् २०१८ को साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार पोलिस साहित्यकार ओल्गा टोकारजुक जितेकी छन् । उनी पोल्यान्डको राजनीतिकी आलोचक तथा प्रखर वक्तासमेत हुन् ।


पोल्यान्डकी बेस्टसेलर टोकारजुक
आफ्नो छैटौं उपन्यास ‘फ्लाइट्स’ का लागि सन् २०१८ को बुकर अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार जितेपछि भने निकै चर्चित बनेकी थिइन् । नोबेल समितिले ‘आप्रवासन र सांस्कृतिक संक्रमणको केन्द्रमा रहेका उनका लेखनले वास्तविकता उजागर गरेका’ जनाउँदै पुरस्कार दिने निर्णय गरेको हो । उनी खासगरी कल्पना दन्त्यकथासँग र मिथकलाई इतिहाससँग जोड्ने खुबीका लागि बेजोड मानिन्छिन् । सन् २०१८ को नोबेल पुरस्कारका लागि पनि उनको उपन्यास ‘फ्लाइट्स’ बाट जुरी प्रभावित भएका हुन् । पुस्तकमा उनले ‘समकालीन घुमन्ते मानिसको कथा’ लाई मनोवैज्ञानिक विम्बहरूसहित केलाएकी छन् ।

राजनीति तथा मनोविज्ञानका क्षेत्रमा समेत क्रियाशील टोकारजुक पोल्यान्डमा महिला अधिकारकर्मी तथा लैंगिक अल्पसंख्यकका क्षेत्रमा समेत उत्तिकै जागर चलाउँछिन् । उनले आफूले मानिसको सोचको दायर बढाउन, नयाँ दृष्टिकोण अघि सार्न र विभिन्न परिस्थितिको विश्लेषण गर्न र नयाँ कोण विकसित गर्न सघाउने उद्देश्यले साहित्य सिर्जनामा लागेको बताउँछिन् । उनी भन्छिन्, ‘म पाठकलाई दुविधामा पार्न निकै मन पराउँछु ।’स्विडिस एकेडेमीका सदस्यसँग सम्बन्धित एक विवादास्पद यौनकाण्डका कारण सन् २०१८ का लागि साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार घोषणा स्थगित गरिएको थियो । एकेडेमीका सचिव म्याट्स माल्मले गतसाता स्टकहोममा पुरस्कार विजेता घोषणा गरेका हुन् ।आगामी डिसेम्बर १० मा स्टकहोममा हुने विशेष समारोहमा विजेताद्वयलाई जनही ९ लाख १८ हजार अमेरिकी डलर तथा स्वर्ण पदक प्रदान गरिनेछ । प्रारम्भिक छनोटमा ८ जनामध्ये दुईलाई पुरस्कृत गर्ने निर्णय गरिएको हो ।

(एजेन्सीको सहयोगमा।)

प्रकाशित : कार्तिक २, २०७६ १०:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT