बाघ किन बन्छ नरभक्षी ?

बाघले आखिर कुन अवस्थामा मान्छेको सिकार गर्छ ? यसमा विज्ञहरूका विभिन्न मत छन् । धेरैको भनाइचाहिँ मानिस बाघको स्वाभाविक सिकार होइन भन्नेमा छ । धेरैको भनाइ छ– ॅप्राकृतिक विपत्तिले वा घाइते भएका बाघमात्र नरभक्षी बन्छन् ।’ अपवाद त जंगलमा पनि हुन्छन् !
युवराज भट्टराई

सन् १८९८ को कुरा हो, ब्रिटेनले आफ्नो उपनिवेश केन्या र युगान्डा जोड्ने रेल्वे लाइन विस्तार गर्दै थियो  । केन्याको तासाभो नदीमाथि पुल हालिँदै थियो  ।

आठ माइल क्षेत्रभित्र छरिएका हजारौं भारतीय कामदारका क्याम्प थिए । अचानक सिंगो क्याम्प दुई नरभक्षी सिंहद्वारा आतंकित हुन पुग्यो । यिनको सिकार गर्ने लेफ्टिनेन्ट जोन हेनरी प्याटरसनका अनुसार, यी दुई जग्गर नभएका सिंहहरूले मार्चदेखि डिसेम्बरसम्ममा १३५ जना मारेका थिए । क्याम्पमा जस्तै तारबार र काँडा लगाए पनि राति लुसुक्क छिरेर मान्छे तानेर लगिहाल्थे । धेरै कामदार विस्थापित भएका थिए ।


२००१ मा वैज्ञानिकहरूले ती सिंहका अवशेषहरूको सूक्ष्म अध्ययन गरेर निचोड निकाले कि ती सिंहका शरीरमा मात्र २८ देखि ३१ जना मान्छेको मासु परेको थियो । कुरो मिल्दोजुल्दो पनि छ किनकि तिनले मात्र ९ महिना आतंक मच्चाएका थिए । हुन सक्छ तिनले मारेको सबैको सिङ्गै शरीर खाएनन् होला ? त्रासले बिनासूचना काम छोडी भागेका कामदारहरूलाई पनि सिंहकै सिकार सोचियो होला ? ब्रिटिसको रेल्वे प्रोजेक्टमै व्यवधान खडा गर्ने यी सिंहहरू संसारकै सबैभन्दा ‘सेलिब्रेटी’ नरभक्षीहरू हुन् । यिनको सिकार गरिँदा तत्कालीन प्रधानमन्त्री लर्ड स्यालिसबरीले ‘हाउस अफ लर्ड’ मा सम्बोधन नै गरेका थिए ।


यिनीहरू कसरी नरभक्षी भए त ? यसको बारेमा थुप्रै
अड्कलबाजी गरिँदै आइयो । प्याटरसनले २०१४ को रिसर्चमा केही तर्क अघि सारेका थिए ः ‘त्यति बेला स्वाभाविक सिकारको अभाव हुन सक्छ, नदी तर्दा मरेका र दाहसंस्कारबिना छोडिएका मृत कामदारहरूको शवमा पल्किएर पनि यिनीहरू नरभंक्षी भएका हुन सक्छन् ।’ २०१७ को प्याटरसनकै नयाँ रिसर्चले एउटा सिंहको ‘क्यानी टिथ’ को फेदमा इन्फेक्सन भएको पत्ता लगायो । तासोभोहरू कसरी नरभक्षी भए र यो इन्फेक्सन कस्तो थियो भन्ने हुटहुटी बाँकी नै थियो । सिकागोको म्युजियममा अवस्थित यिनको खप्परलाई मिहिन तरिकाले स्क्यान गरियो। २०१९ को पछिल्लो अनुसन्धानले त्यसमा दुम्सीको काँडा बिझेको तथ्य बाहिर ल्यायो । यो एकदमै विश्वसनीय देखिन्छ । अधिकांक्ष नरभक्षीहरू दुम्सीका काँडाबाट घाइते भएर प्राकृतिक आहारा सिकार गर्न असमर्थ हुने हुँदा सजिलो सिकारको रूपमा मान्छेलाई रोज्ने गर्छन् ।


जिम कुर्बेले उत्ताराखण्डमा सिकार गरेका ‘मुक्तेश्वर’, ‘तालादेश’ ‘मोहन’ लगायतका बाघहरू दुम्सीद्वारा घाइते भएका भए । ‘मुक्तेश्वर’ बाघको शरीरमा त एक इन्चदेखि ९ इन्चसम्मका ५० वटा भन्दा बढी, काँडाहरू गडेका थिए । मासंपेशी बढ्दै जाँदा गडेका दुम्सीका काँडाहरू बाङ्गिएर जोर्नीमा बेरिएर ‘सेमी प्यारालाइसिस’ भएको अवस्था पनि आएको थियो । यस्तो खतरनाक दुम्सीलाई कुनै ‘बिग क्याट’ हरू किन आहारा बनाउन खोज्छन् त ? यसलाई रहस्यपूर्ण रूपमा लिइएको छ । तर दुम्सीबाट घाइते हुनेहरू प्रायः कलिलै उमेरमा घाइते भएको पाइएको छ । त्यसैले लाग्छ, कतै यो ‘सब एडल्ट एरोगेन्ट’ वा चुलबुले उमेरको कौतूहलको परिणाम त होइन ? हुन सक्छ भोकले रन्थनिएको बेला जे भेट्यो त्यसलाई आहारा बनाउने कुचेष्टा गर्दा पनि कतिपयले यो अवस्था भोग्नुपर्छ । संयोगवश तासोभोका दुई सिंहहरू पनि जग्गर नभएका कलिलै उमेरका थिए ।
‘बिग क्याट’ नरभक्षी हुने थुप्रै कारण छन् । वर्गअनुसार फरक–फरक कारण हुन सक्छन् । यद्यपि बाघ नरभक्षी हुनुको मुख्य कारणचाहिँ अरू ‘बिग क्याट’ सँग मिल्न जान्छ । जिम कुर्बेले ‘विशाल हृदय र अदम्य साहस बोकेको एउटा भद्र प्राणी’ भनी बाघलाई परिभाषित गरेका छन् । यो एकान्तप्रेमी हुन्छ र एक्लै बस्छ । कुर्बेका अनुसार जंगलमा गइरहने हरेक व्यक्तिलाई बाघले सूक्ष्मसँग तलदेखि माथिसम्म नियाल्ने गर्छ, जसको मान्छेले सुइँको नै पाउँदैन । देखादेख भैगयो भने ‘हेल्लो किड ! ह्वाट द हेल यु आर डुइङ हेयर ?’ भन्दै सोध्छ र जवाफ नपाएपछि आफ्नै बाटो लाग्छ । फर्केर एक टक पनि हेर्दैन । कुर्बेले जस्तै आधुनिक बाघ संरक्षणकर्मी र बाघविज्ञहरूले बाघलाई भद्र जनावरका रूपमा लिएका छन् । यिनका अनुसार, मान्छे बाघको प्राकृतिक आहारा होइन । उनीहरू विशेषतः प्राकृतिक सिकार गर्न समर्थ हुँदा सजिलो आहाराका रूपमा मान्छेको सिकार गर्छन् । नभन्दै नेपाललगायत उत्तराखण्डका खास–खास नरभक्षीको प्रवृत्तिले यो कुरा पुष्टि गर्छ ।


थाहा पाएसम्म अहिलेसम्मकै सबैभन्दा कुख्यात नरभक्षी चम्पावत बघिनी हो । नेपालकै कञ्चरपुरको यो बघिनीले नेपालमा २ सय जनाभन्दा बढी मान्छे खाएकी थिई । नेपाली सेनाले यसलाई लखेटेका थिए । त्यसपछि ऊ कुमाउको चम्पावत डिस्ट्रिक सरेकी थिई । सन् १९०७ मा यसलाई सिध्याउने जिम्मा प्रख्यात बाघ सिकारी (संरक्षणकर्मी) जिम कुर्बेलाई सुम्पिएको थियो । चार वर्षसम्म कुर्बेले यसलाई पछ्याएका थिए, पटक–पटक उनको हातबाट फुत्किएको थियो । कुर्बेका कुनै पनि रणनीतिले काम गरेको थिएन । अन्ततः उनले ठूलो मास भेला पारेर हच्काउँदै गुफाबाट निकालेर गोली हानेका थिए । त्यति बेलासम्म उसले थप २ सय ३६ कुमाउवासीलाई खाइसकेकी थिई ।


१९७२ मा १० महिनाको अवधिमा बैतडी नरभक्षीले १ सय जनाभन्दा धेरैको सिकार गर्‍यो । मुख्यत यसले केटाकेटीहरू ओसारेको थियो । स्थानीयहरूले घाइते बाघ भनेर चिन्ने यसलाई नेपाल सरकारले भारततिर लखेटेन बरु दक्ष सिकारी परिचालन गरेर मारिदियो । चम्पावतजस्तै यो पनि अपरिपक्व सिकारीको गोलीबाट घाइते थियो । र नरभक्षी भएको थियो । घाइते बाघलाई ट्र्याक गरेर समाप्त नपार्ने गैरजिम्मेवार सिकारीको परिणाम थियो त्यो । थाक नरभक्षी, चुका नरभक्षीलगायतका बाघहरू पनि भरुवाले हानेर घाइते बनाइएका थिए । त्यसो त हेमन्त मिश्रले ‘डार्ट’ गरेर १९८८ मा जावलाखेल पठाएको जोगी पोथी बाघ वृद्ध र अशक्त भएर नरभक्षी बनेको थियो । मिश्रले नै चिडियाखाना पठाएको चितवनकै ‘बांगे’ भाले अर्को बाघसँग जुधेर घाइते बनेको थियो र नरभक्षी भएको थियो । तर चितवनकै ‘भिम्ले नरभक्षी’ एकदमै स्वस्थ थिई । बाघविद्हरू यसले सानैमा आमाद्वारा नरभक्षी हुन सिकेको आशंका गर्छन् । आमाद्वारा सिकेर नरभक्षी हुने कुरा कुर्बे नकार्छन् । तर उनी आफैँले तालादेश नरभक्षीको सिकार गर्दा अञ्जानमा वयस्क भइसकेका उसका दुई छोराछोरी पनि मारेका थिए ।


उत्ताराखण्ड र नेपालको अनुभवले भन्छ कि मानिस बाघको स्वाभाविक आहारा होइन । दुम्सीद्वारा कलिलैमा नराम्ररी घाइते मुक्तेश्वर नरभक्षीको अनुभवले यही भन्छ । एउटा आँखा पनि गुमाएकी र नराम्ररी घाइते भएकी मुक्तेश्वर बाक्लो घाँसमा लुकेर घाउ चाटिरहेकी थिई । यत्तिकैमा त्यो घाँस काट्न एउटी महिला आइपुग्छिन् । मुक्तेश्वरले एकै पञ्जामा तिनलाई मार्छे तर त्यो शव त्यक्तिकै छोडेर ऊ अलिक परको लडेको ठुटोमा सरेर आराम गर्छे । दुई दिनपछि एउटा मान्छे दाउरा काट्न त्यहीँ आइपुग्छ । गर्मीले कपडा खोलेर दाउरा काट्न लागेको दाउरेलाई मुक्तेश्वरले झम्टन्छे र ढाडमा चोट बोक्दै दाउरे ढल्छ । कुर्बेका अनुसार, ढाडबाट रगत बगेको देखेपछि झोकले रन्थनिएकी मुत्तेश्वरले भोक मेटाउने विकल्पको रूपमा लिन्छे र अलिकति मासु खान्छे । एक दिनपछि फेरि आफ्नो तेस्रो सिकार अर्को मान्छेलाई बनाउँछे र नामूद नरभक्षी भएर निस्कन्छे ।


नरभक्षीका लागि सबैभन्दा सजिलो सिकार मानिस नै हो । हेमन्त मिश्रदेखि कुर्बेसम्म सबै बाघविज्ञहरू मानिस बाघको स्वाभाविक सिकार नभएको निष्कर्ष निकाल्छन् । यद्यपि भारतकैं सुन्दरवनका बाघहरूले यो तर्कको खण्डन गरिदिएका छन् । सुन्दरवनलाई संसारकै अत्यधिक नरभक्षी बाघ भएको क्षेत्र मानिन्छ । त्यहाँ बिल्कुलै स्वस्थ बाघहरू पनि नरभक्षी छन् । यिनका लागि मानिस पनि स्वाभाविक आहारामा पर्छन् । सुन्दरवन बंगालको खाडीसँग जोडिएको छ । इतिहासदेखि नै सामुद्रिक आँधीले सताइरहने क्षेत्र हो यो । प्राकृतिक विपत्ति आइरहने हुँदा अकालमा मृत्यु हुने मानिसहरूको शव यस क्षेत्रभित्र यत्रतत्र छरिएको हुन्थ्यो । यिनै मानिसको शवमा पल्किएका सुन्दरवनका बाघहरूले मानिसलाई पनि स्वाभाविक आहाराको रूपमा लिएको बाघविद्हरू तर्क गर्छन् ।


त्यसो त भियतनाम युद्धमा जंगलमा यत्रतत्र छरिएका मानव शवसँग पल्किएर थुप्रै बाघ नरभक्षी भएर निस्किएका थिए । दोस्रो विश्व युद्धमा बर्माको लडाइँमा पनि ब्रिटिस र जापानी सेनाको शवमा पल्किएर बाघहरू नरभक्षी बनेका थिए । युद्ध सकिएपछि तिनले स्थानीय गाउँलेहरूलाई आतंकित पारेका थिए । बाघविज्ञका अनुसार वास्तवमा बाघहरू मान्छेको मासुको स्वादमा पल्किएर चाहिँ नरभक्षी भएका होइनन् बरु शव खाइसकेपछि मानिससँगको डर हराउँछ र मान्छेलाई सामान्य आहाराको रूपमा लिन्छन् । जहाँसम्म सुन्दरवनका बाघहरूको कुरा छ डा. हब्रे हेन्ड्रिकले त्यहाँको नुनिलो पानीले गर्दा तिनको कलेजो र मृगौलामा असर परेको कारण तिनीहरू आक्रामक भएको निष्कर्ष निकालेका छन् । जसले जे भने पनि डा. भीम गुरुङको निष्कर्ष नै उपर्युक्त देखिन्छ । वृद्ध र अशक्त भएर प्राकृतिक आहार सिकार गर्न नसक्नु र जंगलमा पर्याप्त आहारा प्रजातिको अभाव हुनुलाई बाघ नरभक्षी हुनुका प्रमुख कारणका रूपमा उनले औंल्याएका छन् । उनका अनुसार बाघको पहिलो मानव आक्रमण आकस्मिक हुने गरेको छ ।


उत्तराखण्ड र नेपालका बाघहरू मुख्यतः आफैँले मारेको ताजा मासुमा अभ्यस्त छन् । तसर्थ शव ग्रहण गरेर नरभक्षी हुने सम्भावना देखिन्न । बाघ प्रायःजसो अरूले मारेको सिकार रुचाउँदैन । सिंह र चितुवाहरूको यस कुरामा प्रवृत्ति अलिक फरक छ । यिनले सिनो या शव पनि खाइहाल्छन् । शवमा मांसहारी नपल्कियोस् भनेर नै मानिसले शव लुकाउने या डिस्पोज गर्ने संस्कृति हरेक समुदायमा छ । शव डिस्पोज नगर्दा कस्तो परिणाम आउँछ भन्ने उदाहरण हुन् ‘पानर’ र ‘रुद्रप्रयाग’ चितुवा ।


सन् १९१८ मा उत्तराखण्डमा ठूलो महामारीबाट गुज्रियो । सिंगो गाउँ नै रित्तिने गरी भएको महामारीमा दाहसंकार गर्ने जनशक्ति अभावमा शवहरू न्जिकैको भीरमा घिसार्दै लगेर मिल्काइयो । महामारी त सकियो तर रुद्रप्रयागमा एउटा चितुवा निस्कियो, जसले जिउँदै मान्छे ओसार्न थाल्यो । उसले मान्छेबाहेक अरू जनावरको मासु खान नै रुचाएन । आठ वर्षसम्म उसले एकछत्र आतंक मच्चाइरह्यो । घाम ढलेपछि सिंगो इलाकामा कर्फ्यु लाग्थ्यो । अन्ततः १९२६ मा कुर्बेले यसको सिकार गर्न सफल भए । त्यति बेलासम्म उसले १ सय २५ जनालाई खाइसकेको थियो । तर यो संख्या एकदम न्यून थियो रेकर्ड नगरिएका अरू सयौंलाई उसले आहारा बनाएको थियो । रुद्रप्रयागबाट प्रतिवर्ष ६० हजार त तीर्थालु यात्रा गर्थे । त्यस्तै १९०७ मा अलमोरा हैजाले सोत्तर भएपछि अनि अर्को नरभक्षी चितुवा निस्केको थियो । कुर्बेले पानर नरभक्षी नाम दिएको यसले ४ सयभन्दा बढी मानिसको सिकार गरेको थियो ।


माइकल ब्राइटले आफ्नो पुस्तक ‘म्यान इटर’ मा भारतमा मात्र पछिल्लो ४ सय वर्षमा दस लाखभन्दा बढी व्यक्ति बाघको सिकार भएको आँकलन गरेका छन् । सामान्यतया बाघले मान्छे मार्दैन किन त ? किन मान्छे बाघको आहाराभित्र परेन ? अहिलेसम्मको एउटा विश्वसनीय तर्क स्टेफन मिल्सले दिएका छन् । उनका अनुसार १ मिटर अग्लो र ३ मिटर लामो शरीर भएको बाघले उभिएको मान्छेलाई पाँच मिटर अग्लो भयंकरको राक्षसजस्तो देख्छ र आक्रमण गर्न हिचकिचाउँछ । बाघले प्रायः बसेका, कुप्री परेका वा काम गर्दै गरेका मानिसलाई निसाना बनाउँछ । मिल्सका उनुसार, अरू नै जनावर हुन सक्छ भनेर झुक्किएर यस्तो आक्रमण हुने गर्छ ।


मिल्सको तर्क त्यति सान्दर्भिक भने देखिँदैन । अर्थात् मान्छेको उचाइ देखेर बाघ डराएको होइन । पछिल्लो समय जिम कुर्बे राष्ट्रिय निकुञ्जमा अनौठो दृश्य देखियो । छ महिनाको अवधिमा दर्जनभन्दा बढी हात्तीहरू बाघको सिकार भए । हुर्किसकेको हात्ती बाघको आहारा होइन । न त बाघसँग सिकार गर्न सिंहको जस्तो ‘बटालियन’ नै हुन्छ । सायद स्वाभाविक सिकारको अभावले हुन सक्छ त्यहाँ बाघ हात्तीमाथि जाइलागेका । यसको अर्थ मान्छेको उचाइ देखेर मात्रचाहिँ बाघ मान्छेसँग डराउँदैन ।


बल र तागत होउन्जेल किन बाघ मान्छेसँग तर्कन्छ ? अशक्त हुँदा किन खोजीखोजी मान्छे नै खान्छ । यो पनि एउटा रहस्य नै हो । इभोलुसनले बिस्तारै प्राणीहरूमा शारीरिक र मानसिक परिवर्तन मात्र ल्याउँदैन बरु यसले समयअनुसार सबैलाई गतिलो पाठ पनि सिकाएको हुन्छ । सिकारी युगदेखि नै प्रायःजसो जंगली जनावरहरू मान्छेसँग तर्किए । बाघ पनि तर्कियो । यो भनेको त्यस जातिको ‘सर्भाइबल स्ट्राटेजी’ पनि हो । खतरा ननिम्त्याएको हो । एउटा अध्ययनअनुसार, वन्यजन्तु संरक्षण ऐन ल्याएर सिकारमा कमी आएपछि वन्यजन्तुहरू मान्छेहरूप्रति झन् आक्रामक बन्दै गएका छन् । अर्थात् मान्छेसँगको डर हराउँदै गएको छ । यो विशेषतः हात्तीमा गरिएको अनुसन्धान हो । बाघको ठीक उल्टो छ, बाल्मिक थापरका अनुसार, जब १९७० मा बाघ सिकारमा रोक लगाइयो, नरभक्षीको संख्यामा पनि कमी आयो । सीधा अर्थ, विगतका प्रायःजसो नरभक्षी बाघहरू सिकारीद्वारा घाइते पारिएका हुन्थे ।


जे होस् नरभक्षी बनाउन प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष मानिसकै हात छ । यो साउनमा बर्दियामा एकै हप्ता एक बाघले दुई जना मार्‍यो । डार्ट गरिसकिएको त्यो बाघ वृद्ध र कमजोर थियो । प्रत्येक सय किलोमिटरभित्र ४ देखि ५ बाघ अट्नुपर्ने बाध्यताका कारण सायद उसले आफ्नो इलाका नियन्त्रण गर्न नसकेर मानव इलाकामा छिरेको हुन सक्छ । त्यसो त चितवनमा प्रायः बाघहरू जुधेर मर्ने गर्छन् । चितवन र बर्दियामा जुधेर घाइते भई नरभक्षी हुने सम्भावना ज्यादा देखिन्छ । किनकि संख्या विस्तारअनुसार, बाघहरू फैलन सक्ने क्षेत्र विस्तार गर्न सकिएको छैन ।


हामी मानिसलाई बाघ नरभक्षी भएको अप्राकृतिक लाग्छ तर यो उसको रहर होइन, बाध्यता हो । तालादेश नरभक्षीको बारेमा कुर्बेले बडो घतलाग्दो कुरा गरेका छन्, ‘आठ वर्ष पहिला कलिलैमा ऊ दुम्सीसँगको घम्साघम्सीमा नराम्ररी घाइते भई । ऊसँग स–साना डमरु पनि हुनुपर्छ । ऊ तिनलाई स्वाभाविक सिकार खुवाउन असक्षम भई र मान्छेको मासु खुवाउन बाध्य भई । जेको सक्यो त्यसैको मासु खुवाउनु प्रकृतिकै नियम थियो । मान्छे त असामान्य परिस्थतिमा जे पनि खान बाध्य हुन्छ । उसले आठ वर्षको अवधिमा जम्मा १ सय ५० अर्थात् प्रतिवर्ष २० भन्दा कम मान्छे खाएकी थिई । यसको अर्थ अत्यन्त बाध्यतामा मात्र उसले मान्छेको सिकार गर्ने गरेकी थिई । तर उसको यो बाध्यताको मूल्य ऊ र उसका हुर्किसकेका दुई छोरा–छोरीले ज्यान दिएर तिर्नुपरेको थियो ।’

प्रकाशित : आश्विन २५, २०७६ १०:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गौंथलीको गुँड

गौंथली सिकारी जीवजन्तुबाट ज्यान सुरक्षार्थ नजिक बस्न मन पराउँछन् तर न हाम्रो नियन्त्रण रुचाउँछन्, न त दिएको खान्छन् ।
भीम घिमिरे

 चन्द्रागिरी नगरको मच्छेगाउँमा एक जनाले बाँसमा धेरैवटा प्वाल पारेर भँगेरालाई आश्रय दिन सकिने जुक्ति निकाले  । आफ्नो जुक्ति उनलाई यति मन पर्‍यो कि त्यसको नमुना गाउँमा आयोजित कार्यक्रमका प्रमुख अतिथिलाई ल्याएर देखाए  ।

अपेक्षाविपरीत ती बयोवृद्ध अतिथिले भने, ‘योभन्दा पनि अर्को उत्तम उपाय छ । तपाईं पाटन आएका बेला मेरो घर पस्नुस् ।’


उनी बकुम्बहाल आए । देखे— भित्तामा दुई खण्ड छन् । एउटामा १८ र अर्कोमा १४ वटा प्वाल । भँगेरा मात्रै ठिक्क पस्न–निस्कन मिल्ने बनाइएको छ । मान्छे र बिरालोको पहुँचभन्दा निकै माथि । तल चारो टिप्ने र पानी खाने–खेल्ने सुविधा पनि छ । चरा आवास क्षेत्र रहेको यो घर हो— संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीको । भँगेरा चिन्तक छक्क परे, यस्तै केही गर्छु भन्दै प्रभावित भएर फिरे । ‘मैले यो बनाउन लगाएको १०/१२ वर्ष मात्रै भयो । थुप्रै भँगेरा बस्छन्,’ जोशी भन्छन्, ‘पुण्यकर्मको फल राम्रै प्राप्त हुन्छ भन्ने धर्म मान्ने समाज भएसम्म मान्छेले आफ्ना लागि मात्रै होइन, वरपरका सबै प्रणालीका लागि सोच्थ्यो । अब त्यो जमाना गयो, चराले बास पाउन गाह्रो हुँदै गएको मान्छे स्वार्थी भएर हो ।’


सभ्यताको विकासक्रमअघि जब मान्छे ओडारमा बस्थे, लुगा लगाउन सिकेका थिएनन् । त्यो बेला चराहरूले गुँड लगाउने, जोडी भएर समाज मिलेर बस्ने र चल्ला हुर्काउने गरेको देखेर मान्छेले सिकेको हुनुपर्ने जोशीको तर्क छ । ‘गौंथलीले घाँसपरालका त्यान्द्रा हिलामा चोबेर बनाउने गुँड, माकुराले बुन्ने जाल उसका लागि बास र आहारको व्यवस्थापन आफैंमा वैज्ञानिक विधि हो,’ उनी भन्छन्, ‘त्यो देखेका पाषाण युगका मान्छेले प्रयोगका तरिका मात्रै सिकेनन्, आफ्ना लागि चाहिनेभन्दा धेरै विकास गरे । चराचुरुंगी र जनावरजस्ता थिए, उस्तै छन् ।’ प्रकृतिप्रदत्त आफ्नो अवस्थाबाट नफेरिएका जीवजन्तु संरक्षणको दायित्व मान्छेकै भएको उनी बताउँछन् । अरू छाडौं, यो कथामा हामी गौंथलीका कुरा केलाउँछौं । मात्र गौंथली ।

बागलुङ बजारको आवा रोडका थुप्रै पसलहरूमध्ये एउटाको सटरमाथि प्वाल अलि अनौठो छ । टिन उधारेर बनाइएको छ । किन त्यसो गरिएको भन्ने स्थानीयलाई थाहा छ । किराना पसले गणेश लम्साल आगन्तुकलाई कारण बताउन धक मान्दैनन् । ‘चरा सेवाका लागि हो यो तारतम्य,’ उनी भन्छन्, ‘यति गरेपछि गौंथलीले भित्र–बाहिर गर्न सटर कति बेला खोल्छन् भनेर पर्खनुपरेन । कतै जान परेर दिउसो पसल बन्द गर्नुपर्दा हामीलाई पनि चिन्ता भएन ।’ लम्सालले पसल थालेको २० वर्ष भयो, अहिलेको ठाउँमा सरेको सात वर्ष । ‘पहिले बसेको घर ढुंगामाटोको थियो, त्यहाँ चारवटा गुँड थिए,’ उनी भन्छन्, ‘अहिलेको ठाउँमा एउटा गुँड छ । जोडीले बर्सेनि चल्ला हुर्काउँछन् ।’


बेच्न के राखिन्छ, त्यसैले तय गर्छ पसल कति बेला खोल्ने । पोखरा–२५ हेम्जाकी चन्द्रा दाहालको लामाचौतारामा सटरमा औषधि पसल छ । ‘एकाबिहानै खोल्छु, बेलुकी यिनीहरू बास बसेपछि ल अब बन्द गरे पनि हुने भयो भन्ठान्छु,’ उनी भन्छिन्, ‘पसल थालेको ११ वर्ष भयो । सुरु गरेदेखि नै गौंथलीले गुँड लगाएको छ ।’ गौंथलीका चिरबिर मन परे पनि आफू सफा रहने तर भित्ता र आफ्ना गुँडमुन्तिर फोहोर पानी बानी मन नपर्ने उनले बताइन । ‘यसले गुँड लगाएकाले गर्दा पसल बन्द गरेर २/४ दिन कतै सन्चोले जाऊँ–बसौं भने पनि पाइँदैन,’ उनले भनिन् । किन र ? गौंथलीले पसल बन्द नगर्नू भन्छन् ? भन्ने प्रश्नमा उनले एउटा घटना सुनाइन् । एकपटक काम परेर बाहिर जाँदा पसल ३/४ दिन बन्द भयो । त्यो बेला गुँडमा गौंथलीका चार बचरा थिए । ‘फर्केर पसल खोल्न आउँदा सबै बचरा मरेका रहेछन्,’ उनले भनिन्, ‘सटर बन्द भएकाले माउ छिर्न नपाएपछि खानै नपाएर बचरा मरेछन् । त्यो देख्ता कति ठूलो अपराध गरिएछ भनेर धेरै दिनसम्म नरमाइलो लागिरह्यो । त्यो दिनदेखि मैले यिनीहरूलाई बाधा पर्ने गरी पसल बन्द गरेकी छैन ।’ बर्सेनि गौंथलीले गुँडमा चल्ला हुर्काएर उडाउने गरेको उनले बताइन् ।
ताप्लेजुङको फुङलिङ–४ पुरानो बैंक रोडका योगेन्द्रबहादुर गुरुङको घरमा गौंथलीको पनि बास छ । जोडी आउँछन्, फुल पार्छन् । चल्ला हुर्काउँछन् र उडाएर लैजान्छन् । बर्सेनि आउजाउको क्रम चलिरहँदा उनलाई लाग्छ, ‘यिनीहरूले मेरो घरलाई प्रसूतिगृह नै ठान्छन् । केही महिना हराउँदाचाहिँ यिनीहरू कहाँ जान्छन् होला भन्ने लाग्छ ?’

‘गौंथली परापूर्वकालदेखि मान्छेका साथ छन्, यिनीहरू बीचबीचमा कहाँ जान्छन् भन्नेमा अनेक तर्क छन्,’ लन्डन जुलोजिकल सोसाइटीका नेपाल प्रमुख डा. हेमसागर बराल भन्छन्, ‘यसबारे थुप्रै अनुसन्धान पनि भएका छन् । हामीले साझा नाम गौंथली मात्रै भनेर चिन्ने गरे पनि यो वर्गमा दुईथरी चरा छन्— स्वालो र मार्टिन ।’ नेपालमा गौंथली ११ र मार्टिनका १० प्रजाति पाइन्छन् । नेपालमा पाइएकामध्ये ५ प्रजातिले गुँड लगाउन मान्छेका घर, गोठ, भवन र मठमन्दिरजस्ता संरचनाको आश्रय लिने उनले बताए । ‘हामीले धेरैजसो देख्ने र काठमाडौं उपत्यकामा घरमा गुँड लगाएको पाउने चरो घरगौंथली हो,’ उनी भन्छन्, ‘अहिले काठमाडौंभित्र खोज्दै गए गौंथली घरमा छन्, मार्टिन केही बाहिर छेउछाउमा पुगेका छन् ।’ गौंथलीका केही प्रजातिले रूखको हाँगा र टोड्कामा पनि गुँड बनाउने उनी बताउँछन् ।


गौंथली तराईदेखि पहाडसम्मै पाइन्छन् । सुरक्षित बास क्षेत्र चिन्ने यी चरा असुरक्षित भए मात्रै प्रजनन् याममा गुँड बनाउन नयाँ ठाउँमा जान्छन् । मान्छेका छेउछाउ बस्दा यिनीहरू बिरालो, मुसा, स्याल र सर्पबाट आफू सुरक्षित हुने बुझ्छन् । छेउछाउ बसेपनि मान्छेको नियन्त्रण भने यिनले रुचाउँदैनन् । त्यसैले कसैले गौंथलीलाई घरपालुवा बनाएर पाल्ने गरेको पाइँदैन । खान दिनु पनि पर्दैन । हामीले गौंथली मात्रै भन्दै आएका चराहरू स्वालो, मार्टिन र स–विङ्स वा हिरन्डनेडी जेसुकै हुन्, सबै पासेरिन परिवारअन्तर्गत पर्छन् । भँगेरा पनि यही वर्गमा पर्छ । तर, भँगेराभन्दा आनीबानी र रूपरंगमा गौंथली धेरै फरक हुन्छन् ।


हिरन्डनेडीमा मात्रै पर्ने चरा ९० प्रजाति छन् । यिनलाई १९ वटा बायोलोजिकल जिनसमा वर्गीकरण गरिएको छ । युरोप र उत्तरी अमेरिकामा पाइने प्रजाति फिरन्ते छन् । धेरै लामो दूरी यात्रा गर्छन् । पश्चिम र उत्तरी अफ्रिकामा पाइने रैथाने प्रजाति छन् । दुई उपप्रजातिमा स्युडोसेलेडोनोनी (रिभर मार्टिन) र हिरन्डनेडी (सबै गौंथली, मार्टिन र स–विङ्स) पर्छन् । चराबारेका विभिन्न जर्नलहरूका अनुसार मार्टिन गोलो र स्वालो काँडाजस्ता पुच्छर भएका हुन्छन् । यी दुई प्रजातिमा वैज्ञानिकले फरक भेटेका छन् । मार्टिनमा पछिल्लोपटक प्रोग्यु जेनस पाइएका छन् । सेन्ड मार्टिनलाई बैंक स्वालो पनि भनिन्छ । यो चरो लामो दूरी यात्रा गर्न सक्षम छ ।

५५ किमि प्रति घण्टाको गतिमा उडान भर्न सक्ने गौंथलीका विभिन्न प्रजातिमा संसारभर पाइएको संख्याबारे चराविद्का मत फरक–फरक छन् । अधिकांशले यसका प्रजाति ९० वटा हाराहारी भएको जनाएका छन् । साधारणतः कालो, खैरो, हरियो, नीलो र सेता रङको मिश्रण भएका हुने यी चराका फिरन्ते प्रजाति दक्षिण एसियाली मुलुकमा सेप्टेम्बरबाट आउँछन्, मेमा फर्कन्छन् । समूहमा उड्छन् । प्यालाजस्ता गुँड बनाउँछन् । पुच्छर बाहिरिने भएकाले गुँडबाहिर बिस्ट्याउँछन् । बेलायतबाट दक्षिण अफ्रिकासम्म ६ हजार माइलको यात्रा गर्ने यो चरोलाई मौसमको राम्रो जानकारी रहन्छ । गौंथली आकाशमा तलतल उडेका छन् भने पानी पर्ने अवस्था र निकै माथि उडे मौसम सफा रहन्छ भन्ने बुझे हुन्छ । शरद ऋतुको समाप्तिसँगै बेलायतमा फाट्टफुट्ट मात्रै रहने गौंथली आफू आएका क्षेत्रमा फिर्छन् । जुलाईको अन्तिमबाट बेलायत छाड्न सुरु गर्छन् । अगस्ट मध्यसम्म गौंथलीका बथान इथियोपिया पुग्छन् । अक्टुबर दोस्रो सातासम्म रोडेसिया र दक्षिण अफ्रिका पुग्छन् ।


गुँड एकैपटक छाड्दैनन् । उत्तरी युरोपबाट दक्षिण अफ्रिकाको ११ हजार किमिको दूरी यो सानो चरोका लागि साहसिक यात्रा हो । तर, जसरी जान्छन्, त्यसरी नै फिर्छन् । अप्रिलमा दक्षिण अफ्रिका छाडेर बेलायत आइपुग्छन् । पूर्व क्षेत्रका गौंथली हिउँदका श्रीलंकाको दक्षिणी भाग, लक्ष्यद्वीप र भारतको अण्डमान द्वीपमा आइपुग्छन् । सेप्टेम्बर र अक्टुबरमा कर्नाटक र नीलगिरि पर्वतसम्म पुग्छन् । सेप्टेम्बरको तेस्रो, चौथो साता उत्तर र दक्षिण कोरिया, ताइवान, मलय, थाइल्यान्ड आदि देशमा पुग्छन् । अप्रिलमा पुनः अण्डमान आइपुग्छन् । प्रवास यात्राका दौरान उडानको गति प्रतिदिन तीन सय किमि हुन्छ । सधैं बस्ने र प्रजननका लागि आउने गरी नेपालमा पाइएका गौंथली दुईथरीका छन् । यो मात्रै यस्तो चरो हो, जसले प्रवास यात्रा निश्चित दिन र तारिखमा गर्छन् । समयप्रति अनुशासित हुन्छन् । दिनको उज्यालोमा मात्रै उड्छन् । ठण्डी मुलुकमा गर्मीयाममा मात्रै पाइने यो चराका प्रजाति नेपालमा भने तराईदेखि पहाडसम्मै पाइन्छन् ।


अधिकांश गौंथलीमाथि फलामे रङको झलक, नीला, तल हलुका पहेंला हुन्छन् । पुच्छर बिरालाले चिथोरेको जस्तो देखिन्छ । कुनै–कुनै प्रजाति असाधारण रूपमा लामो पुच्छर भएका हुन्छन् । लामपुच्छ्रेलाई वायर टेल्ड स्वालो भनिन्छ । यो प्रजाति घरगौंथलीका तुलनामा जीउ सानो भए पनि सुन्दर देखिन्छ । त्यसलाई छेउछाउ सिमसार वा पानी भएको क्षेत्र मन परे पनि गुँड मान्छेकै घरमा बनाउँछ । अप्रिलबाट अगस्टसम्म यसको प्रजनन् समय हो ।गौंथलीका सबै प्रजाति घरमै बस्ने होइनन् । एउटा प्रजातिले नरिवल र ताडीजस्ता रूखमा गुँड लगाउँछ । स्वतन्त्रता मन पराउने चरो मान्छेका समीप बस्छ तर नियन्त्रण रुचाउँदैन । गुँड आफैं बनाउँछ, आहारा खोज्ने र चल्ला हुर्काउने आफैं गर्छ । अरूको हस्तक्षेप सहँदैन । प्रतिकार गर्दैन तर हस्तक्षेप भए गुँड छाडेर जान्छ । यिनीहरू भाले–पोथी संसर्ग जंगलमा गर्छन् । यिनीहरू खेतबारीका कीरा खान्छन्, किसानलाई सघाउँछन् ।
लामो र सोझो पुच्छर भएका भालेमा पोथी आकर्षित हुन्छन् । पोथीले एकपटकमा ३ देखि ५ वटा फुल पार्छे । यो अवधि करिब १५ दिनको हुन्छ । फुल सेता र खैरा रङका हुन्छन् । भाले–पोथी दुवैले फूल र चल्लाको हेरचाह गर्छन् । चल्ला हुर्केर उड्न थालेको दुई सातापछि गुँड छाड्छन् । भाले–पोथी मिलेर गुँड हिलो माटो र घाँस ल्याएर बनाउँछन् । भित्तामा टाँसिएको कचौरा आकारको गुँड बलियो हुन्छ । हावाहुन्डरी नलाग्ने मान्छेको कदभन्दा केही अग्ला ठाउँमा बनाएका हुन्छन् ।


बनाउन थालेका गुँड कुनै कारणले खसेर क्षति भए यिनीहरू निराश हुँदैनन् । फेरि बनाउन जुटिहाल्छन् । हावाहुरी आइहाले पनि अरू चराको जस्तो गुँड नखस्ने हुन्छ । गौंथलीका जोडी एकपटक बनाएका गुँड पटक–पटक प्रयोग गर्छन् । प्रजनन्को याममा घुमेर फिरेपछि आवश्यकताअनुसार गुँड मर्मत पनि गर्छन् । बिरालो, लाटोकोसेरो र मुसाबाट यो चरालाई जोखिम रहन्छ । यिनीहरूको उमेर औसत ३ वर्ष हुन्छ ।

घर, भवन र मठमन्दिरलगायत पुराना मौलिक शैलीमै रहनुपर्छ भन्ने अभियान चलाइरहेका भक्तपुरका रवीन्द्र पुरीले जर्मनीबाट पढेर फर्किएपछि भक्तपुरमा एउटा पुरानो घर जिम्मा लिए । पुनर्निमाणपछि नाम दिए— नमुना घर ।भक्तपुरमा पुगेर पुरातल शैलीका घर हेर्नुपर्दा आगन्तुक नमुना घर पुग्न छुटाउँदैनन् । पुरानो ढाँचालाई शैली नबिग्रिने गरी उक्त घर उभ्याइएको हो । यसका लागि काठमाडौं उपत्यकाका पुराना कालीगढ नै खटिएका थिए । ‘पुनर्निर्माण गर्दा थाहा भएको एउटा कुरा मेरा लागि नौलो भयो,’ पुरी भन्छन्, ‘उपत्यकाका पुराना कालीगढले एउटा खापो राखेर चरालाई बस्न मिल्ने ठाउँ राखिदिने रहेछन् । तिनमा भँगेरा बस्दा रहेछन् ।’ घर, भवन बनाउँदा चराका लागि पनि बास निश्चित गरिदिए बनाइदिए परलोकमा आफूले सजिलो बास पाउने विश्वास रहेको उनले बताए । ‘मान्छेले घर बनाउँदा आफ्नो सजिलो बासका लागि मात्रै सोच्छ,’ उनी भन्छन्, ‘त्यसरी चराले पनि बस्न पाउनुपर्छ भनेर बनाउँदै सोचिनु अनौठो पनि लाग्यो ।’ आधुनिक शैलीका घर बनाउनेहरू कसैले पनि चरा बसोस् भन्ने चाहना राख्ने पाउनु दुर्लभ भएको उनले बताए ।


थुप्रै मठ मन्दिर रहेको काठमाडौं उपत्यकामा परेवा र लाटोकोसेरोले बास पाउन गाह्रो छैन । तर, साना चराका लागि भने बास र आहारा दुवै दुर्लभ हुँदै आएका छन् । भैंसेपाटीबाट लाजिम्पाटस्थित अफिस आइपुग्ने बाटोमा अधिकांश दिन नेपाल पन्छी संरक्षण संघकी कार्यकारी अधिकृत इशाना थापाको ध्यान कुपण्डोलले खिच्छ । जहाँको एउटा पुरानो घरमा उनी अध्ययन क्रममा बेलाबेला पुगेकी थिइन् । थापा सन् २००१ मा एमएस्सी सिध्याउने बेला थेसिसको विषय थियो— गौंथली घर । गौंथलीको बग्रेल्ती बास एउटै घरमा देखेर छक्क परेका ताइवानी पर्यटकको एउटा समुहले त्यहाँ आएर लेखिदिएका थिए— स्वालो हाउस । १८ वर्ष बित्यो । अब त्यहाँ न त्यो पुरानो घर छ, न त त्यस्तो ठूलो गौंथलीका बथानको बास । ‘त्यहाँ किराना पसल थियो, बेलुकी त्यो पसलको चालामाला अरूभन्दा अलि अनौठो थियो,’ उनी भन्छिन्, ‘उनीहरू पसल बन्द गर्नुअघि सामान ठूलो प्लास्टिकले छोपछाप पार्थे, गौंथलीको विष्टाले फोहोर नहोस् भनेर ।’ करिब ४०/४२ जोडी गौंथली तँछाडमछाड गर्दै बसेको सधैं देख्न पाइने त्यो घर अन्त देखेभन्दा अनौठो लागेको उनले बताइन् । ‘मलाई हेर्दाहेर्दै चाख लागेर थेसिसका लागि त्यही विषय छनोट गरेकी थिएँ,’ उनले सुनाइन्, ‘अहिले पुरानो घर भत्काएर त्यहाँ नयाँ पक्की घर छ । गौंथलीका हूलले सायद अर्को ठाउँमा बास सारे ।’


संघले बर्सेनि सहरी चरा गणना गर्न थालेको छ । उल्लेख्य संख्या र बासका आधारमा सहरमा गौंथली १० औ नम्बरमा पर्छ । सन् २०१७ मा काठमाडौंका २१ स्थानमा पुगेका गणकले ३४० र जाडोमा १७ ठाउँमा २९८ जोडीले गुँड लगाएका गौंथली भेटे । चालु वर्ष २०१९ मा २२ ठाउँमा ३४३ जोडीले गुँड लगाएको पाइएका छन् । मान्छेले पुरानो घर किन्दा बस्नयोग्य बनाउन सकिन्छ भने मर्मत गर्छ । खाली जमिन किने त्यसमा थातबास उभ्याउँछ र त्यसमा परिवार सार्छ । ‘गौंथली पनि अत्यावश्यक नभए, नयाँ ठाउँ नरोजेसम्म नयाँ गुँड बनाउँदैनन्, पुरानैमा बस्छन् । खाँचोअनुसार मर्मत गर्छन्,’ उनी भन्छिन्, ‘यो बानी अरू चरामा देख्न गाह्रो छ ।’ मान्छेसँग नजिक भएकैले गौंथलीका गतिविधि र विम्ब साहित्यमा बारम्बार प्रयोग भएका छन् । आजभन्दा ८४ वर्षअघि कवि शिरोमणि लेखनाथ पौड्यालले लेखेका छन्—

म बस्ने कोठाकै दलिन–बीचमा गौंथली बस्यो
पिटाएको तन्नाउपर फिर मैला पनि खस्यो ।
मलाई त्यो देखी हृदयबिच लाग्यो किरकिरी
चरी बोल्यो मेरो मन सब बुझmी त्यो चिरिबिरी ।
bhim@kmg.com.np

प्रकाशित : आश्विन २५, २०७६ १०:१२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×