खलनायक

सरला गौतम

आज रावण मुडमा छन् । साथमा उनका प्रिय अनुज कुम्भकर्ण छन् । आफ्नो सानदार लाइब्रेरीमा बसेर रावण पुस्तकका पानाहरू पल्टाइरहेछन् । रावणकोजस्तो पुस्तकालय सिंगो भारतमै छैन । अझै मीठो कुरा त के भने रावणले यो सबै पुस्तक सिनित्तै पारिसके । मखलेल कुम्भकर्ण दाजुलाई हेर्छन् । झनै मख्ख पर्छन् ।

को होला यो तीन लोकमा उनको दाजु रावणभन्दा तेजस्वी, सुरवीर र बुद्धिमान् ? भाइको मनमा फूलेको मुस्कानको सौन्दर्य रावणको मुहारमा दौडिन्छ । रावणले छाती तन्काएर सोध्छन् कुम्भकर्णलाई ‘कविता सुन्ने कुम्भ ?’ आश्चर्यले आँ भएको अनुहार दाजुतिर दौडाउँछन् कुम्भकर्ण, ‘दाइले कविता पनि लेख्नुहुन्छ ?’ रावणले सुरु गर्छन् कविता वाचन ।


रावण कवितामा हराउँदै जान्छन् । उनको कवितामा सूर्यका किरणहरूले धर्तीमा पाइला राख्छन् । बादलहरू पहाडमा ठोकिएका छन् । कुम्भकर्णको मगजको फ्युज उड्छ । सूर्य र धर्तीको कथामा यो बादल र पहाड कहाँबाट आए हँ ? छक्क परेको कुम्भको अनुहारलाई रावणले घुरेर हेर्छन् । बिचरो बालक कुम्भकर्ण ! फेरि एकचित्त भएर सुन्न थाल्छन् । रावणले पनि कसलाई सुनाउन जाउन् ! उनको भन्नु केवल एक कुम्भकर्ण त हो । यही बालक जो आफ्नो दाजुलाई तीन लोककै हिरो ठान्छन् । रावणले कुम्भलाई पितृस्नेह भुलाइदिएका छन् । भातृप्रेमका सारा कथा बिर्साइदिएका छन् । अब उनको कविता नसुनेर भयो त । किशोर रावणलाई हावाको हर झोक्काले एक सर्को मात दिएर जान थालेको छ । उनको दिलले पिरतीको फूल फुलाउन थालेको छ । बालक कुम्भकर्णले उनको भावनाका सबै छालहरू थामिदिनु परेको छ । संसारले उनीहरूलाई नागा भन्छ । यी दुई नागाका तीनै लोकमा आफ्नो भन्नु कोही छैन । आफ्नै बाबुबाट रिजेक्सनमा परेका छन् ।


ओहो यति राम्रो पनि कविता हुन सक्छ त । साक्षात विष्णु र महादेवले लेख्न सक्दैनन् होला दाजु ।’ रावणको कविता सुनेर कुम्भकर्ण प्रतिक्रिया दिन्छन् । भीमकाय शरीरमा लामा–लामा जुंगाको ताउ लाउँदै सबैको सातो खाने रावणले कविता सुनाइरहँदा मलाई पनि स्वाद लागेको छ । लेखक अमिशको ‘रावण’ नामको पुस्तकको नब्बेऔं पेजमा छु म । कथाको सुरुतिर फर्कौं अब । ऋषि पिताका राक्षस पुत्र । पिताको आँखाको कसिंगर । पत्नी कैकेसीसँगको सम्बन्ध र छोरा रावणको बारेमा दुनियाँलाई थाहा दिन्नन् ऋषि । उनका लागि सरमको बात छ । विणावादन प्रतियोगितामा छोरा रावणको झेली थाहा पाएपछि पिता भिसर्व रिसले आगो भएका हुन्छन् । बाघले सिकार झम्टेसरि बालक छोरामाथि जाइलाग्छन् । पिताको हृदयमा आफ्ना लागि भन्दा उनको चेलाको लागि बढी प्रेम देख्छन् रावणले । अपमान र तिरस्कार । त्यही घाउमा पिटाइको पुरस्कार । सिसाझैं टुट्यो रावणको मन । तर सम्हालियो बालक रावण । खायो कसम । तीन लोकमै कसैले छुन नसक्ने खतरा बनेर देखाउने । बाउको नामोनिसान मेटाउने । आफ्नै नामले लोक हल्लाउने ।


आमा कैकसीको पेट ठूलो हुँदै गएपछि बालक रावणको खुसी पनि बढ्दै जान्छ । खुब ख्याल राख्छन् आफ्नी आमाको । आमाको पेटमा उनको साथी खेलिरहेको बखत रावणका बाबु भने बेपत्ता हुन्छन् । बालक रावण आफ्ना मामासँग व्यथाले च्यापेकी आमा कुरेर बस्छन् । दस दिनसम्म अहोरात्र । आश्रम वरिपरि उनीहरूलाई आक्रमण गर्ने मानिसहरूको भीड जम्मा हुन्छ । नागालाई जन्म दिएकी उनकी आमा र भाइलाई सिध्याउन जम्मा भएका मानिसहरूसँग जुध्न बालक रावण स्ट्यान्ड बाई उभिन्छन् । उनका मामाको सहायतामा पूरै परिवार आश्रमबाट भागेर ज्यान जोगाउँछन् ।


आफ्ना पिताले नै नवजात भाइलाई मार्नका लागि मानिसहरू खटाएको कुरा थाहा पाउँदा नौवर्षे बालक रावणको मनमा रिस र पीडाको लाभा उम्लन्छ । जंगलमा विश्राम गरिरहेकी आमासँगबाट भाइलाई काखमा लिएर भन्छन्, ‘मेरो जीवन रहुन्जेल तिमीलाई केही हुन दिने छैन ।’ नौवर्षे बालकको यो क्रिया देखेर उनका आमा र मामा एकअर्कासँग आँखा जुधाउँछन् । हिँड्दाहिँड्दै घनघोर अँध्यारो हुन्छ । जंगलको बीच पुग्छन् सबैजना । भोकाएकी सुत्केरी आमाका लागि रावणले सिकार गर्छन् । जंगली जनावरको आवाज सुनेको भरमा उनले तीर चलाउँछन् । एक झट्कामा सिकार गर्छन् । यो दुर्लभ खुबी देखेर उनको मामाको मुख आश्चर्यले निकै बेर आँ हुन्छ । यो कठोर अप्ठेरोमा पनि रावणलाई मामाको साथ फिलर लाग्छ । मामालाई सहाराको पिलर ठान्दैनन् । आमा र भाइको सम्पूर्ण जिम्मेवारी र सुरक्षा अब उनले आफ्नो काँधमा थमाइसके ।
दुई नागा भान्जालाई लिएर घर पुगेको रावणको मामालाई उनको घरले स्वीकार गर्दैन । उनीहरू त्यहाँ पनि रिजेक्सनमा पर्छन् । अब जाने कहाँ ? रावणको दिमागमा हल्का बतास चल्छ । उनले आश्रममा भेटेकी कन्याकुमारीको गाउँ सम्झन्छन् । कन्याकुमारीको कुरा मनमै लुकाएर मामालाई भन्छन्, ‘हाम्रो बा पक्कै त्यो गाउँमा हुनुपर्छ । त्यतै जाम ।’ बालकको मनमा कन्याको मोहनी कुदिएको कसलाई के थाहा । सबै त्यतै लाग्छन् । वैद्यनाथमा केही दिन अडिँदा रावणले झुलुक्क कन्याकुमारीको दुर्लभ दर्शन भेट्छन् । मन भरिएकै हुँदैन । मामाले अझै पूर्वतिर कुदाउँछन् ।


उद्यमी र प्रेमी रावण
कहर छिचोल्दै रावण आफ्ना मामा र आमासँग प्रसिद्ध चिलिका लेक पुगे । सप्त सिन्धु देशका व्यापारीहरूको हब । राजाहरूका राजा अयोध्याका दशरथको रजगज चल्ने ठाउँ । सुरुमा मामा र भान्जाले लेकमा सानोतिनो काम पाउँछन् । यसैले गुजारा चलाउँछन् । रावण अैरे गैरे नत्थु खैरे कामदार कहाँ हुन् र ! छिट्टै उनले एउटा डुंगा भाडामा लिएर कारोबार सुरु गर्छन् । उद्यमशीलताको पहिलो पाइला चाल्छन् । बालककालदेखि अध्ययन अनुसन्धानमा माहिर रावणले यो एरियाको एक एक सुराकी गर्छन् । को हो खतरा डन यो एरियाको । उनले पत्ता लगाइहाले । अकम्पना हो डन । रावणको जोखिम बहन गर्न सक्ने खुबी, सामान स्मग्लिङमा उनले देखाएको कौशलताले अकम्पनाको मनमा अनुकम्पाको ढोका खुल्छ । अब रावण अकम्पनाको क्याम्पमा प्रवेश गर्छन् । रावणले अकम्पनाको खुबी र कमजोरीको फेहरिस्त आफ्नो दिमागको नक्सामा उतारिसकेका हुन्छन् ।


उसको घाटामा जाँदै गरेको व्यापार । मर्मत सम्भार नगरी घिसिपिटी चलिरहेको पानीजहाज । व्यापार घाटाको कारण गहिरिएको पारिवारिक कलह । यसैबीच रावण मामासँग अकम्पनाको घर पुग्छन् । तेह्रवर्षे बालक अब सीधासीधा व्यापारिक डिलिङमा उत्रन्छ । अकप्पनाको जहाज, लेकको किनारमा खडा हुन्छ । रावणले त्यतैतिर देखाएर सोझो प्रस्ताव गर्छन् । ‘म यो जहाज भाडामा लिन्छु । मर्मत सम्हार खर्च बेहोर्छु । यसले गर्ने कारोबारको नब्बे र दस भाग लगाऔं ।’ मख्ख भयो अकम्पना । भन्यो, ‘ नब्बे र दस भइहाल्छ नि ।’ रोके रावणले उसलाई बीचैमा ‘दस तिमीलाई, नब्बे मलाई ।’ आफ्ना तेह्रवर्षे भान्जाको सारा अजिब पारासँग वाकिफ मरीच आश्चर्यले हल न चल हुन्छन् । यतिसम्म त उनलाई अपेक्षा नै थिएन । एरियाको नामी डन, जोसँग जागिर मागेर खाएको छ, उसैलाई पार्टनर बनाएर नब्बे असुल्ने ! अनि सुरु हुन्छ चिलिका लेक एरियामा रावणगिरी फुल फेल्ज्डमा ।


उनको जहाजको कारोबार रफ्तारमा जान्छ । पन्ध्रवर्षे रावण अब नामी व्यापारी भइहाल्यो । व्यापारी राजा कुवेरको लंका आउने–जाने त पानी पँधेरो रावणका लागि । रावणले पत्ता लगाए कुवेर उनका ऋषि पिता भिसर्वका चेला हुन् । रावणलाई कुवेरसँग सम्बन्ध विस्तार गर्नु छ । तर उनका बाबुको नाम भजाउनु छैन । रावणले लंकाको गोकर्णमा आफ्नो व्यापारको आधारशिला खडा गरे । त्रिशंकु राजालाई सहयोग गरी समृद्ध लंका बनाउन सहयोग गर्ने गुरु विश्वामित्रको प्रभावको रिसर्च गरे । अब रावणलाई लंकामा जम्नु छ । यति बेलासम्म रावणले लंकाको गोकर्णमा शानदार घर खडा गरिसकेका छन् । विश्वामित्रसँग उनको आफ्नै आत्मनिर्भर सम्बन्ध बनिसकेको छ ।


रावणको अलग च्याम्बर पनि छ । जहाँ छन् पुस्तक, चित्रहरू र बाजाहरू । उनको त्यो आलिसान च्याम्बरमा पस्ने कसको हिम्मत । कुम्भकर्णलाई भने उनी लैजान्छन् । र सुन्दर चित्रहरू देखाउँछन् । थरीथरीको पोजमा कन्याकुमारीको प्रत्यक वर्ष फेरिँदै गएको मुहार र मुद्रामा । कुम्भकर्ण फेरि हेरेको हेर्‍यै हुन्छन् । मखलेल पनि हुन्छन् । आफ्ना दाजुको निजी जीवनको एक मात्र हकदार हुन पाएकोमा । रावणले आफूले बनाएको हाथा कुम्भकर्णलाई देखाउँछन् । कुम्भ सल्लाह दिन्छन्, ‘दादा तपाईंले बनाएको सामानको नाम तपाईंकै नामले चिनिनुपर्छ ।’ दादाको हनुमान कुम्भ । सानो भाइलाई आफ्नो मनको कुरा सुनाउन थाल्छन् रावण । कन्याकुमारिको चित्र हेर्दै कुम्भ सोध्छन्, ‘दादा हरसाल यी केटीले तपाईंका लागि पोज मार्छिन् ? कसरी बने यी चित्रहरू ।’ भाइको नादानीले हैरान हुन्छन् रावण । मुसार्छन् उसको कपाल । र भन्छन्, ‘उनी त कहाँ छन् कहाँ । मैले कल्पनामा कोरेका हुन् यी सबै चित्र ।’ कुम्भले अँगाल्छन् आफ्नो दाजुलाई । ढाडस दिन्छन् ‘दादा कन्याकुमारीलाई भेटाइछाडिन्छ ।’
रावणको दिल प्रेमको रापले रन्केको हुन्छ । दिमाग महत्त्वाकांक्षाको आगोले तातेको हुन्छ । दिल र दिमागको रकेट रफ्तारमा उनको सानो भाइ मायालु सारथि बन्छ । मामा मारीच र पहिलेको मालिक अकम्पना त रावणको सेवक भइसके । अब रावणको टार्गेटमा को त भन्दा लंकाको महासेठ राजा विदुर ।


उनी पुगे गुरु विश्वामित्रको कुटीमा । तीन लोकमै दुर्लभ पुष्पक विमान केवल विदुरसँग छ । सो विमानको असली यन्त्र विश्वामित्र सप्लाई गर्छन् । रावणको तीरभन्दा तेज दिमागले सँगालेर राखेको छ सूचना । रावण सामुन्नेमा उभिएर विश्वामित्रसँग डिल गर्न तम्सेको देखेपछि ऋषि र उनका सहयोगी जिल खाएर फिलिली हुने भइहाले । किन चाहियो रावणलाई पुष्पक विमानलाई चाहिने सामान । कतै विदुरलाई सीधा माल सप्लाई गरेर आफ्नो नाफा चौपट पार्ने त होइन ? विश्वामित्र सशंकित बन्छन् । रावणले आफैं विमान खरिद गर्न लागेको भान दिन्छन् । रावणको असली मक्सद के हो बुझ्न विश्वामित्र रावणलाई एकटक हेर्छन् । रावणले आफ्नो दिमागको ढोकामा ताला लगाइदिन्छन् । कुनै माइकालाल ऋषिमुनिसमेतले उनको दिमाग पढ्न नसक्ने बनाइदिन सक्ने टेक्निक रावणको हुन्छ ।


विश्वामित्रले सो पदार्थको वार्षिक मूल्य पाँच लाख सुनको सिक्काबराबर तोकिदिन्छन् । रावणले एक सटमा कन्ट्र्याक ओके गरिदिन्छन् । विश्वामित्रको यो चलाखी उनलाई पहिल्यै आभास भइसकेको थियो । यो सबै थाहा पाएर रावणको मामा र अकम्पना बेहोस हुन मात्र सक्दैनन् । अझ पुगेन यो सबै असुलउपर गर्न दुई सयवटा पानीजहाज खरिद गरेर तुफानी वेगमा समुद्रमा कुदाउने रावणको प्लान सुनेपछि उनीहरूको होस उड्छ ।


तर पैसा ल्याउने कहाँबाट ? छेउमा बसेर लेमन जुस खाँदै गरेको कुम्भकर्ण दाजुलाई आइडिया दिन थाल्छन् । कुम्भले चिलिकाको गभर्नरको अकूत सम्पत्ति लुट्ने योजना दिँदा मामा मरीचले पिउँदै गरेको पानी धन्नै सड्काएनन् । कालिंगाको राजाको सम्पत्तिबाट घोटाला गरी कर्कचाबहुले दौलत कुम्लाएर जमिनमा पुरेर राखेको सूचना कुम्भले बजारबाट टिपेर ल्याएका हुन्छन् । यति सुनाएर उनले अझै थप्छन्, ‘ठीक छैन त दादा आइडिया । चोरको सम्पत्ति लुट्नुको मजै बेग्लै ।’ भाइलाई मुसार्दै रावणले भने, ‘आखिर भाइ कसको ?’


गभर्नर कर्कचाबहुको सेनापति प्रहास्तलाई कुनै समय रावणले बचाएका हुन्छन् । यही कुरा नै प्रहास्तलाई हातमा लिने कडी बन्छ । प्रहास्त र उनका केही सेना लिएर, चिलिकाको गभर्नरको सम्पत्तिमा लुटपाट मच्चाउँछन् रावणको ग्याङले । दुवैतिरका मानिसहरूको ज्यान पनि जान्छ । रावण कल्पनै नगरेको दौलतको मालिक बन्छन् । अब उनले आफ्नै तालिमप्राप्त सेनाको टुकडी खडा गरे । एक व्यापारीका लागि यो सामान्य होइन । तर रावणका लागि के सामान्य के असामान्य । रावणको शक्तिको तेज लंकामा आगोसरि फैलियो । राजा विदुर वाकिफ नहुने कुरै भएन । रावण अब लंकाको आर्थिक सुरक्षाको प्रधानसेनापति बने ।


रावणले जे–जे हासिल गरे पनि उनको मन खाली छ । खाली ठाउँ भर्ने कन्याकुमारी भेटिएकी छैनन् । बृहत् डाँकागिरीको समयमा कालिंगामा झुलुक्क कन्याकुमारीको दर्शन पाएका हुन्छन् कुम्भले । यही संकेतको आधारमा दाजुको एकोहोरो प्रेम सफल पार्न उनी कन्याकुमारीको खोजीमा जान्छन् । अब त कुम्भकर्णको पनि आफ्नै पानीजहाज छ नि । उनी वैद्यनाथको वरिपरि रहेको कन्याकुमारीको गाउँ भेटाउन जान्छन् । तीन वर्षसम्मको अथक खोज अनुसन्धानपछि पत्ता लगाइछाड्छन् । तीन वर्षसम्म विछोडिएको भाइ प्रेमिकाको खबर लिएर आयो । रावणलाई अब के चाहियो । तर, कुम्भको बोली अड्किन्छ । कन्याकुमारी विवाहित हुन् । उनी त गर्भवती पनि छन् । यो समाचारले रावणको दिलमा गडेको प्रेमको खाँबो हल्लन्न ।


उनी भाइलाई लिएर कन्याकुमारीको गाउँतिर लाग्छन् । रावणले सुख–सयलका कुनै आइटम बाँकी राख्दैनन् । जहाजमा पनि नाच सिकाउने ट्रेनर लिएर हिँड्छन् । आफ्नो निजी च्याम्बरमा भाइलाई डान्सको स्टेप देखाउँछन् । कुम्भको पानी धन्नै सड्केन । उनले भन्छन्, ‘दाजु प्लिज तिमी ननाच । यो नाच देखेर कन्याकुमारी दस माइल पर भाग्नेछिन् । प्रभावित हुने कल्पनै नगर ।’ आफ्नो तेह्रवर्षे कुमार भाइलाई वाइन चखाउनेदेखि पहिलोपटक सुन्दरी कन्याको दर्शन गराउने सबै गर्छन् रावणले । प्रसिद्ध वेश्यालयमा भाइलाई पुर्‍याएर, मागेजति रकम मालिक्नीलाई बुझाउँछन् । लोककै सबैभन्दा सुन्दरी कन्या भाइका लागि प्रबन्ध गरिदिन्छन् । कुमारत्व भंग हुन्छ कुम्भको । काम कुरो सकेपछि कुम्भ सिरियस हुँदै फर्कन्छन् र रावणलाई भन्छन्, ‘दादा म प्रेममा परें ।’ रावण हाँसेर धन्नै मूर्च्छा परेनन् ।

तालतालका तमासासहित उनीहरू कन्याकुमारीको गाउँमा पुग्छन् । भेष बदलेर लो प्रोफाइलमा डुल्छन् । वेदावती नामकी पूर्वकन्याकुमारी गाउँमै सम्मानित छन् । किसानहरूसँगै काम गर्छिन् । सामान्य मानिससँग बिहा गरेकी छन् । उनलाई गर्ने विश्वास र सम्मानले गाउँ नै एकतामा बाँधिएको छ । तीन दिन भइसक्यो रावण वेदावतीले काम गरिरहेको ठाउँमा पुगेर नदेख्ने गरी टोलाउन थालेको । उनका आँखा वेदावतीको मुहारबाट हट्दैन । दाइ एकोहोरो टोलाएको टोलाएै छन् । भाइलाई बोर भइसक्यो । कन्याकुमारीको अघि पुगेर एक शब्द बोल्ने हिम्मत रावणलाई छैन ।


उनी कसैकी गर्भवती श्रीमती हुन् । यो कुराको परवाह रावणलाई छैन । थाहा पाएदेखि मनमा सजाएकी वेदावतीलाई कुनै पनि सुरतमा हासिल गर्नु छ । अनेक योजना बुन्छन् । वेदावतीको श्रीमान्लाई पनि लंका लैजाने, राम्रो जागिर दिने । वेदावतीलाई आफ्नी बनाउन पनि परेन । लंकामा उनलाई हेर्न मात्र पाए पुग्यो रावणलाई । हिम्मत जुटाएर रावण वेदावतीसँग बोल्छन् । उनको घरमा खानाको निम्तो पनि पाउँछन् । निकै कष्ट गरी एक मौका जुर्छ । रावणले गर्भवती वेदावतीको अघि घुँडा टेकेर आफ्नो प्रेम जताउँछन् । उनको साथ पाए सधैंका लागि राम्रो मानिस बन्ने कसम खान्छन् । वेदावती सम्झाउँछिन्, रावण तिमी कहाँ खराब छौ । हेर त तिमीले आफ्नो भाइ, आमा र मामाको कस्तो जिम्मेवारी लियौ । तिमीमा योभन्दा पनि राम्रो हुने तागत छ । यति सम्झाएर वेदावतीले उनीसँगै लंका जान नसक्ने बताउँछिन् । तर पनि हल्लँदैन रावणको प्रेम । वेदावतीको गाउँका लागि आफ्नी प्रेमिकाको हातमा ठूलो रकमको हुन्डी थमाउँछन् । वेदावती नमानेपछि फेरि घुँडा टेकेर बिन्ती गर्छन्, ‘म स्वार्थी हुँ । सबै कुरा आफ्नो नाफाका लागि मात्र गर्छु । अस्ति गाउँलाई गरेको सहयोग पनि तिमीलाई प्रभावित पार्न हो । यो निःस्वार्थ सहयोग पहिलोपटक गरेको छु । समाइदिएर मेरा लागि कृपा गरिदेऊ ।’ वेदावतीले हुन्डी लिएपछि रावणले आफूभित्रको राक्षसी स्वभावको खील निकाल्ने मन हुन्छ ।


रावणको देवत्वले शिर उठाउन मात्र के खोजेको हुन्छ । नियतिले त्यसो हुन दिँदैन । वेदावतीको मुखियाको छोरा नामी चोर हुन्छ । हुन्डीको बारेमा उसले लुकेर सुराकी गर्छ । आफ्ना अपराधी साथीहरूसँग मिलेर वेदावती र उसको श्रीमान्को बीभत्स हत्या गरिदिन्छ । भर्खर सुत्केरी वेदावतीको नाबालक सन्तानलाई जंगलमा फालिदिन्छन् । आफ्नो मुटुभन्दा प्यारो प्रेमिकाको यो हाल गराउने दानव र तमासा हेर्ने गाउँले सबैसँग पागल हुन्छन् रावण । पूरै गाउँलेलाई कत्लेयाम गरिदिन्छन् । वेदावतीको सदगति गरेर लंका फर्कन्छन् ।


तृष्णाको घैलाको पिँध टालिएको हुँदैन, कसैको पनि । रावणको त झन् ह्वाङ थियो । वेदावतीको हत्याले उनलाई झनै विक्षिप्त पार्‍यो । एकपछि अर्को महत्त्वाकांक्षा । सम्पत्ति र शक्तिले अघिअघि दौडिएर जिस्काइरहे । उनी पागलसरि पछिपछि कुदिरहे । अब रावणको निसानामा पर्‍यो अयोध्या राज्य । सम्पत्ति र शक्तिपछि उनलाई अब अयोध्याका विद्वान्हरूबाट सम्मान चाहिएको छ । सजिलै हुनेवाला छैन यो सब । अयोध्याका राजा दशरथसँग निहुँ खोज्न जान्छन् । उनीसँगै गएका विदुर डरले थरथर हुन्छन् । तर रावणलाई के मतलब । उनीसँग आफ्नै सेना छ । राज्यको सेना मिसाउँदा दशरथको सेना हराउन सकिने हिसाबकिताब प्रस्ट छ । अयोध्यासँग युद्ध छेडियो । कुशल योद्धा रावणले हार्ने कुरै भएन ।
जित हासिल भयो तर पुगेन । अब उनको निसानामा लंकाको प्रधानसेनपति पर्‍यो । उसलाई सिध्याए । आर्थिक बिट र सामाजिक सुरक्षा बिट दुवैका प्रमुख रावण भएपछि राजा विदुर एक्लिए । रावणको निसाना हुनुभन्दा पहिला विदुरले राजीनामा दिए । विदुरको पुष्पक विमान त रावणले उहिले खरिद गरिसके । रावण अब संसारकै धनी राजा । तर भरिएन रावणको मन । समय बित्यो । मिथिला राज्यमा स्वयंवरको चर्चा चल्यो । परम सुन्दरी सीतालाई पाउन राजकुमारको ताँती लाग्यो । विष्णुको अवतार रामले सीता भित्र्याए । रावणले जिल खाए । रावणलाई विष्णु अवतार रामभन्दा कम हुनु छैन । हुनु छैन कम महादेवभन्दा पनि ।


कालान्तरमा सीता अपहरणपछि रावणको दशा सुरु भयो । उनको शक्ति र अभिमानको लंका खरानी भयो ।
को नायक को खलनायक ?
ब्राह्मण ऋषि पिताका नागा छोरा हुन् रावण । आफ्नै पिताबाट बहिष्करणमा परेका उनको लागि राजकाज विरासतको बात थिएन । एक एक गरी सबै आफ्नै बलबुतामा हासिल गरे । आफ्नो नागा सन्तानको हत्या गराउने साजिस रच्ने, श्रीमतीलाई बाइपास गर्न सक्ने उनका पिता ऋषि हुन् । परिवारको अन्तसम्म रेखदेख गर्ने रावण खलनायक । ऋषि विश्वामित्रलाई थाहा थियो रावण गलत बाटोमा छन् । तर विश्वामित्रलाई रावणलाई सही बाटोमा ल्याउनु थिएन । उनलाई योग्य खलनायक चाहिएको थियो । किन ? विश्वामित्रको सहायक छक्क पर्छन् । विश्वामित्रले राज खोल्छन् । ऋषि विश्वामित्रकै पालामा विष्णुको नयाँ अवतार खडा गर्नु छ । भगवान् बनाउन केही मिसन त चाहियो । कोही देव हुन् कोही राक्षस त चाहियो । रावणभन्दा काबिल उम्मेदवार को होला । विदुरलाई पुष्पक विमानका लागि सामान बेचेर दौलत जम्मा गर्छन् विश्वामित्र । हेर्दा कुटीको बास छ । ताक अर्कै छ । विष्णुका लागि चाहिने अस्त्र निर्माणका लागि द्रव्यको दरकार छ उनलाई । विश्वामित्र अयोध्या राजकुलका हेड । उनका प्रतिद्वन्द्वी ऋषि बसिष्ठ, मिथिला राजकुलका हेड । एकको लक्ष्य रामलाई विष्णु बनाउने अर्कोको लक्ष्य मिथिलाकी सीतालाई । दुवैका लागि असली खलनायक रावण । सीता हरणको बेला भएको भीषण लडाइँमा रावणले आफ्ना भाइलाई सन्देह व्यक्त गर्छन्, ‘मलाई घरीघरी लाग्छ म कसैका लागि सञ्चालित छु । तर आफूलाई रोक्नै सक्दिनँ ।’ रावण अस्त्र बनेका छन् नायकहरूलाई महानायक बनाउनका लागि । रिमोट लिएर गुफामा बसेकाहरू निश्कलंक छन् ।


कुनै बेला लडाइँको बेला निहत्था नागरिकलाई आक्रमण गर्ने सेनापतिसँग कुम्भकर्ण रिसाएका हुन्छन् । पाप र धर्मबारे दाजुलाई सम्झाउँछन् । भन्छन्, ‘सेनापति बर्खास्त गर दाजु ।’ परिबन्धले जताजता घिसारे पनि पाप र धर्मको हरदम ख्याल गर्छन् कुम्भ । लडाइँमा हिँडिरहेकै बेला रावणले भन्छन्, ‘कुम्भ अब तिमी मलाई छोडिदेऊ । म त पापी स्वार्थी हुँ । तिमी तिम्रो धर्मको बाटो लाग । म त चाहेर पनि फर्कन सक्दिनँ,’ पितातुल्य दाजुलाई कुम्भले स्नेह बर्साएर भन्छन्, ‘दाजु मैले धर्म नै पालन गरिरहेको छु । दाजुलाई साथ दिनु मेरो धर्म हो ।’ लडाइँको बेला घाइते भएर ढलेका कुम्भकर्णलाई रावणले छातीमा टाँसेर रोएको दृश्य मन हल्लाउनेछ । एक प्रसंगमा रावणले भाइलाई भनेका छन्, ‘हेर कुम्भ म स्वार्थी व्यापारी हुँ । जे गर्छु फाइदाका लागि गर्छु । कुनै पनि मानिसलाई आफ्नो महत्त्वाकांक्षाका लागि प्रयोग गर्छु । म निकै असल हुँ भनेर आफैंलाई ढाँट्ने र मूर्ख हुने काम गर्दिनँ ।’ केवल महान् देखिनका लागि ढोङ गर्नेहरूका लागि रावण खुला किताब हुन् । उनीसँग संगत नगर्न मानिसलाई सुविधा छ । उनी आफैंप्रति इमानदार छन् । दुनियासँग इमानदार छन् ।


अपहरणमा परेकी आफ्नी श्रीमतीको अग्नि परीक्षा लिने राम भगवान् भए । अर्कैसँग बिहा गरेकी र गर्भ बोकेकी आफ्नी प्रेमिकाका लागि जे पनि गर्न तयार रावण राक्षस भए । प्रेमको परिभाषामा रावणले रामलाई हराएका छन् । परिवारको जिम्मेवारीमा रावण कहीं चुकेका छैनन् । रामायणको युद्ध सुपर्णखालाई राम र लक्ष्मणले गरेको अपमानको जमिनमा उभिएको छ । आफ्नी सौतेली बहिनीको अपमानको बदला लिन रावणले सीता अपहरण गर्छन् । सीताको रूपले कायल भए पनि खराब व्यवहार गर्दैनन् । बहिनीको आत्मसम्मानका लागि छेडेको युद्ध, रावणको नजरमा एक गहकिलो पारिवारिक जिम्मेवारी हो । रावण हृदयमा देवत्व पनि थियो । राक्षस पनि थियो । प्रेम र स्नेह र आत्मसम्मानका भोका रावणको हृदयमा ठूलो खाडल थियो । अपमान र तिरस्कारको विषले उनको हृदयको घैला भरिभराउ थियो । त्यही विष छचल्किएर पोखिँदा वरिपरि सबैतिर विष छरियो । विष भर्ने नायकहरूले पनि रावणको खलनायकीको केही हिस्सा त लिनैपर्छ । मिथकमा रावणलाई केवल खलनायकको पगरी भिराइदिँदा अन्याय पो भयो कि ?


हुन त श्रीलंकामा कतिपय ठाउँमा रावणको पूजा हुन्छ । रावणको नाममा पर्यटकीय ठाउँ मात्र होइन, क्याफे र बुकसपसम्म छन् । भारतमा रावण वध उत्सव भइरहँदा श्रीलंकामा रावणको जय उत्सव हुन्छ । आकाशमा बसी सबै तमासा हेर्ने रावणले भन्दा हुन् ‘म नायक कि खलनायक ?’ प्रकाशित : आश्विन २५, २०७६ १०:११

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

यशोधराको बुद्धत्व !

सरला गौतम

प्रभातकाल छ  । रवि पूर्वमा लालिमा छरेर मुस्कुराइरहेछन् । गाइरहेछन् गीत चराहरू । खुलिरहेका छन् फूलका पत्र पत्र पनि । ‘अप्पो दिप्पो भव’ बुद्ध वाणीले झंकृत भएको छ मन । यही धर्म वाणी त हो जसले सहरको बिष शरीरका कोषहरूमा भरिएर पनि उज्यालो हुन सिकाउँछ ।

केही खोज्दै थिएँ म आफैंभित्र । रित्तो रित्तो मनमा खोज्दै थिएँ एक मुठी उज्यालो । ‘बालेर दीप हृदयमा हुनेछौ तिमी धपक्क । बन्नेछौ स्वावलम्बी ।’ आफ्नै प्रकाशमा हिँड्न सिकाउने बुद्ध ज्ञानको यो सार मलाई निकै मन पर्छ । यही सारको खोजमा बिहानी बन्दै थियो एक दिव्य समय । छेउमै थियो एउटा पुस्तक । भनेसा ससोनको उपन्यास ‘यशोधरा ।’


पानाहरू पल्टाउन थालें । पहिलो दृश्यमा तलाउमा खुट्टा चोपलेर बसिरहेछन् सातवर्षे राहुल । नजिकै उभिएकी छन् उनकी आमा यशोधरा । पुस्तकको ऐतिहासिक दृश्यमा सुटुक्क पस्छु म । फट्के किनाराको साक्षी बनेर । तलाउमा खुट्टा चोपलेर बसेका राहुललाई नजरभरि प्रीत भरेर हेर्छिन् यशोधरा । छरिएका केशराशिले अनुहार छोपेर मुर्झाएको सन्तानको मुहार । समेल्छिन कपाल, बनाइदिन्छिन् जुरो । यसै त गर्थिन् उनी सधैं । केही क्षणमै भुइँभरि हुनेछन् उनले स्याहारेका पुत्रका केशराशिहरू । सम्झेरैं काँप्छ यशोधराको मन । सोध्छिन् आफ्नो पुत्रलाई ‘तिमीलाई ठीक छ’ भनी । बालक राहुल आमालाई हेर्छन्, टाउको हल्लाउँछन् र भन्छन्, ‘ठीक छ ।’ आमाको हृदयमा उम्लेको करुणाको लाभा, वाणीभरि सोहोरेर उनी भन्छिन्, ‘तिमी डराउन पाउँछौ । ठीक हुनु पर्दैन ।’ छातीमै टाँसिन्छन् बालक राहुल । यशोधरा पनि त डराएकी छन् । लैजाँदै छन् उनको एक हृदयको एक टुक्रा गेरुवस्त्रधारीहरूले ।


अहो ! हुँदै छ वियोग केही बेरमै । त्रस्त थिए आमा छोरा हुँदैन कि भेट यो जुनीमा भनी । राहुल भन्दै थिए, ‘आमा म तिमीसँगै बस्न चाहन्छु । म गएँ भने तिमीलाई भेट्न पाउँछु कि पाउँदिनँ होला ।’ सम्झाउँदै थिइन् यशोधरा छोरालाई अनि आफ्नै मनलाई, होला नि फेरि भेट भनी । समेटिन् सानो मान्छेलाई, बाँधिन् अंगालोमा, सोहोरेर पुत्र सुगन्ध हृदयभरि । यो जबरजस्ती थोपरिएको वियोग, ज्ञान प्राप्तिको एक नियम, जसलाई मानिसहरू बुद्धिमताको नाम दिँदै थिए । यशोधरालाई यही नै सबैभन्दा नमीठो लाग्छ । आफ्नो प्यारो टुक्रालाई छातीमा लुकाएर छलाएर नजर सबैको भागूँ भागूँ लाग्छ । तर सक्दिनन् उनी यसो गर्न । दुःखी थिइन् आमा । निराश थिए छोरा । मूल फुटेको आँसुको भेल आँखैको डिलमा रोकेर हेरिरहिन् यशोधराले । परपर हुँदै गए राहुल । बाबु सिद्धार्थ गौतमको सान्निध्यमा रही ज्ञान आर्जनका लागि । बगिरह्यो यशोधराको आँसु । यस्तो लाग्यो, के एकै छिनअघि मैले खोजिरहेको हृदयको दीप यशोधराको आँसुले बलेको थियो ? बुद्धत्वको प्रकाशले प्रज्वलित इतिहासले किन खर्चेन एक झिल्को यशोधराको कथाका लागि । मेरो मनमा हुरी चल्यो । करायो एउटा काग बाहिरको आकाशमा । के ल्यायो होला समाचार । यस्तो लाग्यो, उधिनेर ल्यायो कि एउटा खबर इतिहासमै हराएको ।

सानी यशोधरा
सानी यशोधरा कौतूहल छन् । चञ्चल छन् । पानीमा नाच्न खोज्छिन् । उनकी आमाले रोक्दिनन् । उनकी आमा पनि पानीमा नाचेकी थिइन् सानी यशोधरालाई काखमा लिएर । झरीमा नाचिरहेकी आमालाई उनले काखमै लुकेर हेरेकी पो थिइन् । यशोधरा र सिद्धार्थको जन्म एकै दिन भएको हुन्छ । सिद्धार्थकी आमा मायाको मृत्यु भएकाले राजा शुद्धोधन गहिरो पीडामा डुब्छन् । पुत्र जन्मपछिको उत्सव रोकिन्छ । तर एक दिन सबै गाउँलेहरू झरीको परवाह नगरी राजाको दरबारवरिपरि जम्मा हुन्छन् । महामन्त्रीले राजालाई सम्झाउँछन्, ‘अब जनता उत्सवको मुडमा पुगिसके । शोकको घडी धेरै लम्बियो । उत्सव मनाउन दिनुपर्‍यो ।’ राजाको आदेशबिना सबै ठप्प हुन्छ । सारा प्रजा पानीमा कुँजिएर बसेका हुन्छन् । सोही भीडमा नाबालक यशोधरालाई च्यापेर उनकी आमा पनि उभिएकी हुन्छिन् ।


झरीले मनमा उमंग ल्याउँछ । यशोधराकी मातालाई नाचूँ नाचूँ लाग्छ । छेउमै उनका पति हुन्छन् । परवाह गर्दिनन् केही कुराको । ‘बाँकी कुरा गर्न नपाए पनि हामीलाई झरीमा नाच्न कसैले रोक्न सक्दैन’ भन्दै उनका पाइताला छमछमाउन थाल्छन् । अनि माहोलमा उल्लास छाउँछ । बालक यशोधरा आमाकै पाइतालाको नाचको तालमा काखमा लुट्पुटिएकी हुन्छिन् । झरीले गीत गाएको, आमा छमछमाएको एउटा चित्र, समयले उनको हृदयमा थमाएर जान्छ । राजा शुद्धोधनको दरबारमा उनी आफ्नी आमासँग गइरहन्छिन् बेला बेलामा । एक दिन खाना खान निम्तो मान्न गएका हुन्छन् । खानेकुरा टेबलभरि हुन्छ । भोकी यशोधरालाई वासनाले नै लोभ्याउँछ । खाना टेबलमा आएपछि उनले चाख्छिन् । आमाले कुनामा लएर सम्झाउँछिन् । राजाले नखाई खानु हुँदैन भनेर । सानी मान्छेको मन द्रवित हुन्छ । यत्तिकैमा राजकुमार सिद्धार्थ आउँछन् र उस्तै गरी खान्छन् । उनलाई त कसैले रोक्दैन । बालक सिद्धार्थको चकचकेपनमा रमाइलो भाव देखाउँछन् सबैले । यशोधराको मनमा प्रश्न उभिन्छ । यस्तो किन ? यो प्रश्नको जवाफ उनकी आमासँग पनि हुँदैन । यो मापदण्ड यशोधरालाई मान्य हुँदैन । उनको बाल मनमा प्रश्नको पहिलो बीउ रोपिन्छ । भविष्यमा आउन सक्ने अनेकौं प्रश्नलाई पर्खिएर जरा फैलाउँछ । दरबारभित्र केटा साथीहरूसँग तारो हान्ने खेलमा बुद्धका भाइ देवदत्त र उनका साथीहरूले यशोधराको खिल्ली उडाउँछन् । हामीबिना तिमीहरू सुरक्षित हुनै सक्दैनौ भनिदिन्छन् । यशोधराको स्त्री ईख त्यही बेला जाग्छ । तारो हान्ने खेलमा जुध्न जान्छिन् ।


बेलुका आमासँग सबै कुरा बिसाउँछिन् । आमाले दुर्गाको शक्तिबारे बताउँछिन्, ‘आइमाईको शक्ति भनेको कसैलाई हतियार लिएर मार्नुमा मात्र हुँदैन । परेमा त्यहाँ पनि उनीहरूको शक्ति उभिन्छ ।’ यसो भनेर व्याख्या गरिदिन्छन्, दुर्गाको असीमित शक्तिको बारेमा । आमाले थप्छिन्, ‘पुरुषको शक्ति मांसपेशीमा देखिन्छ । आइमाईको शक्ति शरीरमा लुकेर रहेको हुन्छ र यसले अग्निको राप बोकेको हुन्छ ।’ यति थाहा पाएपछि यशोधराको आक्रोशको ज्वाला मन्द हुन्छ । र आफ्नो नाभि मुसारेर शक्तिको प्रवाह महसुस गर्छिन् । आफ्नो शक्तिको सम्भावनामा सीमा बाँधेको, कर्ममा सीमा बाँधेको मन पर्दैन उनलाई । फैलन खोज्छिन् सानी यशोधरा अनन्त । के थाहा त्यो सानी केटीलाई आफ्नो जीवन दरबारका ठूला पर्खालहरूभित्र कैद हुनेछ एक दिन भनेर ।


रामायणको नाटक हेर्दै गर्दा बद्नामी त सुर्पणखाप्रति उनको सहानुभूति जाग्छ । राम र लक्ष्मणलाई मन पराउनु सुर्पणखाको गल्ती थिएन । बरु लक्ष्मणले सुर्पणखाको नाक कान काटिदिनु अमानवीय थियो । यही अन्यायको जमिनमा रामायणको युद्धको बीजारोपण हुन्छ । न्यायमूर्ति भनेर पुजिएका रामले सुर्पणखा र स्वयम् आफ्नी पत्नीमाथि गरेको अन्यायमा प्रश्न उभ्याउँछिन् यशोधरा । न्यायको मूल्यमा चुकेको मानिस नियमको मूल्यमा खरो उत्रँदैमा हुँदैन आदर्श । यशोधराले नियालेको नाटकमा यस्तै देखिन्छ रामायण ।


युवराज सिद्धार्थ र यशोधरा किशोरकिशोरी बन्छन् । सँगै खेल्दाखेल्दै एक अर्काको सामीप्य महसुस गर्न थाल्छन् । तन्नेरी युवराज सिद्धार्थको बिहेको कुरा चल्न थाल्छ । एक दिन सबै राज्यका राजकुमारीहरू सजिएर उनको दरबारमा जानुपर्ने हुन्छ । दरबारमा गएर छानिनका लागि उभिनु यशोधरालाई आत्मसम्मानको खिलाफ लाग्छ । बरकतले भ्याएसम्म उनी विरोधमा उभिन्छिन् । अन्ततः बाआमाको जिद्दी टार्न नसकेर जान्छिन् । सिद्धार्थ र यशोधराको मनमा एक अर्काका लागि पहिले नै घण्टी बजिसकेको हुन्छ । सँगै उभिएर एकअर्कालाई रोज्न पाएपछि उनको आत्मसम्मानले न्याय पाउँछ । यशोधराको सुख धेरै दिन टिक्दैन । यशोधराको बाबुले राजकुमारको क्षमतामा शंका गर्छन् । राजकुमारले क्षमताको परीक्षा दिनुपर्ने हुन्छ । यशोधराको घरमा तारो हान्ने प्रतियोगिता हुन्छ । सारा राज्यको राजकुमार जम्मा हुन्छन् । केटाकेटीले एकअर्कालाई रोजिसकेपछि बाबुहरूको हठको कारण यस्तो प्रतियोगिता चल्नु यशोधरालाई न्यायको खिलाफ लाग्छ । राजकुमार सिद्धार्थले नै प्रतियोगिता जितेनन् भने के हुन्थ्यो ? के हुन्थ्यो आफ्नो मन परेको मानिस छोडेर अर्कैलाई रोज्नुपरेको भए ? यस्तो समारोहलाई उनले केटीले वर छान्न पाउने अवसरको रूपमा लिन्नन् । यो त विजेतालाई केटी उपहार दिने प्रतियोगिताजस्तो लाग्छ उनलाई । आफू कुनै उपहारका लागि टक्राइने वस्तु होइन भन्नेमा उनी प्रस्ट छन् । विरोधका बाबजुद उनले यो सबै झेल्नुपर्छ । संयोगले सिद्धार्थ विजेता हुन्छन् । यशोधराले फेरि रोजेकै मानिसको साथ हुन पाउँछिन् । उनको खुसी फर्कर उनकै पोल्टामा हाजिर हुन्छ । आत्मसमानको लडाइँमा आँखा जुधाउने यशोधराको आभाले एउटा युगलाई एक झिल्को उज्यालो दिएर जान्छ ।

एक झिल्को उज्यालो
किशोरी यशोधराको स्वागतमा राजकुमारको दरबारले मखमली मुलायमता भरिदिन्छ । सेवा सुविधा उनको पाउमा हाजिर हुन्छन् । बतासको चालमा नाच फैलाएर उनैलाई खोज्दै आउँछन् खुसीहरू । मन परेको मानिस, बगैंचा र फूलहरू । मायाको मूल उनकै नाममा फुटिदिन्छ सबैको हृदयमा । स्वर्गको एक टुक्रा उनकै सामुन्ने छ । पलहरूमा फूलको सौन्दर्य छ । हावाहरूमा मायाको सुवास मात्र छ । हराउँछिन् यशोधरा यो मायावी संसारमा केही समय । दिनहरू बित्छन् । बिस्तारै बिस्तारै यी सबै कुरा दरबारको नियमितता प्रतीत हुन थाल्छ । दरबारको बडा बडा पर्खालमा टक्क रोकिन्छन् यशोधराका आँखाहरू । हराएझैं केही लाग्छ उनलाई । खोज्न मन लागेझैं हुन्छ । कहाँ हरायो उनका खुलेका पंखहरूका मयूरी नाच । अचानक खोज्न थाल्छ उनको मनले । उनको देहमा उकुसमुकुस उफ्रिन थाल्न । पाइलाहरूले नदीको गति खोज्छन् । आमासँग फुर्किंदै बजार चाहरेको सम्झना उनको नजरमा सलबलाउन थाल्छ ।


एक दिन राजा शुद्धोधनसँग बाहिर घुमफिरको प्रसंग निकाल्छिन् । आमासँग बजार गएको सम्झनासहित । राजाले सिधै भनिदिन्छन्, ‘यहाँ त्यो सबै सम्भव छैन ।’ सिद्धार्थको ग्रहदशासँग निकै त्रसित थिए राजा । उनी भागेर कतै नजाउन यसैका लागि लगाएका थिए भीमकाय पर्खाल । शुद्धोधनले उभ्याएका पर्खाल न सिद्धार्थ नाघ्न पाउँछन् न त यशोधरा । सिद्धार्थको भाग्यसँगै उनको भाग्य पनि कैद हुन्छ । आफ्ना माता पिताको घरसम्म पनि उनी जान पाउँदिनन् । यसैगरी वर्षहरू पनि बितेर जान्छन् । पर्खालभित्रको कैदी जीवन । एकनासको दिनचर्या । पट्यार लाग्न थाल्छ यशोधरा दम्पतीलाई । राजकुमार सिद्धार्थले त बाहिरी जीवन देखेकै हुँदैनन् । यशोधरा भने उड्ता पन्छीबाट एकै पटक पिँजराको कैदी बन्न पुगेकी हुन्छिन् । एक दिन उनीहरूले दाउ छोप्छन् । दुईवटा प्रेम पन्छीले दरबारमा सबैको आँखा छलेर पर्खालको घेरो नाघ्छन् ।


वर्षाको बेला हुन्छ । झरीमा निख्रिएर खुलेको हरियालीमा सौन्दर्य मोहक हुन्छ । सिद्धार्थ त हेरेको हेर्‍यै हुन्छन् । मोहकता संसारको, निहारेर थाक्दैनन् उनका आँखा । वृक्षहरू बडा बडा । मनोहर छन् रोपिँंदै गरेका खेतहरू । मग्न छन् किसानहरू । मानौं यो कुनै अर्कै लोक हो । उनको नजरले कहिले नदेखेको अद्भुत नजारा । दुवै खुसीले हावामा उडेसरि हुन्छन् । सधैंभरि यसरी प्रकृतिमा हराएर बाँचेको स्वतन्त्र जीवनको कल्पना गर्छन् । राजकुमार पहिलो पटक बाहिर आउँदाको रोमाञ्चकता । यशोधराको हराएको चाल पाउँदाको खुसी, खुलेर हाँस्छ पानी परेपछिको आकाशजस्तो गरी । निमको रूखमुनि बसेर उनीहरू यो सबै हेरिरहन्छन् । किसानले खेत जोतेको । हिलोमा गाडिएका गोरुका पाइलाहरूको परिश्रम । हेर्दाहेर्दै सिद्धार्थको मन द्रवित हुन्छ । सबैलाई सामान्य लाग्ने दृश्य उनलाई अद्भुत लाग्छ । झन्डै दौडेर खेतमा पुग्छन् । किसानलाई भन्न मन हुन्छ उनलाई, यी पशुहरूलाई यति दुःख नदेऊ । मिल्छ भने आफैं काम गर । गोरुको दुःखमा गएर समाहित हुन्छ उनको मन । सबै आत्माहरूको सहअस्तित्व बोध गर्छन् । सुनेका त थिए सन्तहरूले भनेको ‘अद्वैत सत्य ।’ आत्माहरूको मिलन अन्ततः एक विन्दुमा गएर हुन्छ । यही भन्थे सन्तहरूले । बुद्धिमा तैरिएको ज्ञानलाई पहिलो पटक आँखाले निहार्छन् र हृदयले अनुभूत गर्छन् ।


किसानको दुःख, पशुको सास्ती सबैले पोल्छ राजकुमारलाई । यशोधरा सम्झाउँछिन्, ‘दुःख अवस्यंभावी हो । यो नियमितता हो जीवनको । जीवन र मृत्युको बीचमा मानिसले दुःख भोग्नु, सुख भोग्नु कुनै अद्भुत कुरा नै होइन । यसको कुनै विकल्प नै छैन ।’ यशोधराले नै डोर्‍याउँछिन् उनलाई बाहिरी संसारमा पहिलो पटक । बुझाउँछिन् संसारको नियम कानुन र सत्य प्रकृतिको । बुद्ध ज्ञानको पहिलो दृष्टि बन्छिन् उनी । ढल्केको साँझ, सुन्तले प्रकाश । मोहकताको किरण देहभरि भर्दै उनीहरू दरबार फर्कन्छन् । यता राजकुमारको मनमा तुफान चल्न थाल्छ । उनले दरबारमा बाँचेको, देखेको जीवन र पर्खालबाहिरको जीवन फरक किन छ । उनको दिमागमा प्रश्नको गुजुल्टो पर्छ । हरेर लैजान्छ उनको मनको शान्ति । पतिको छट्पटीले यशोधरा त्रस्त हुन्छिन् । गर्भमा सन्तान आउन नसकेको छट्पटी र खुला संसारमा सास फेर्न नपाएको उकुसमुकुसले सँगै शिर उठाउन थाल्छन् । यसैमा थपिन्छ राजकुमारको अशान्त भाव ।


बाह्र वर्षको अवधिमा यशोधरा गर्भवती हुन्छिन् । बाह्र वर्षसम्म आमा बन्न नसकेको उकुसमुकुसमा आनन्दको एक झिल्कोले सुटुक्क चियाउँछ उनको जीवनलाई । यो उल्लास श्रीमान् सिद्धार्थसँग साट्ने हुट्हुटीले थामिदैन उनको मन । तर दरबारमा कतै भेटिँदैनन् राजकुमार । उनी आफ्नो टाँगा चालकसँग दरबारबाहिरको संसार नियाल्न जान्छन् । यता यशोधराको पर्खाइको छट्पटी । उता सिद्धार्थले बाहिर संसारको सत्य थाहा पाएर भएको छट्पटीले, सँगसँगै आँधीको नृत्य देखाउन थाल्छ । निकै पर्खेपछि दरबार फर्केका पतिको अनुहारमा बादलहरूको जुलुस देख्छिन् यशोधरा । हृदय सोहोरेर सुनाउन मन लागेको खबर आफैं मुर्झाउँछ । दुई प्रेमी भेट हुँदा मन्द रापले न्यायो हुँदैन वातावरण । ओसिलो हुन्छ । अचानक फेरिएको राजकुमारको मुड र चिसो भाव । यशोधरालाई सह्य हुँदैन । कारण खोज्छिन् । प्रश्न गर्छिन् । दुई जनाको वादविवाद चल्छ । निकै बेरमा विवादको पारो सानो हुन्छ ।


कुन मेसोमा उनले खबर सुनाउँछिन् । यशोधराको पेटमा आएको आफ्नो भ्रूणको खबरले राजकुमारको मुहार उज्यालो हुन्छ । माहोल शान्त र प्रेमिल बन्छ । एकातिर खुसी अर्कोतिर मनको अशान्ति । राजकुमार दोसाँधमा पर्छन् । तर अब राजकुमारको मनमा चलेको आँधी रोकिने छाँट देखिँदैन । दुई जीउकी यशोधराको मनमा यो आँधीको बाछिटाले हानिरहन्छ । त्रस्त बनाइरहन्छ । एउटा अनिश्चितताको कालो बादलले उनको मुहारको उज्यालो हरेर लैजान्छ ।

सत्यसँगको सामना
भय र त्रासमा नै उनको गर्भावस्था बितेर सकिन्छ । यदि राजकुमारले छोडेर जाने मुड बनाएको छ भने मलाई जानकारी हुनैपर्छ भन्ने उनको हठ हुन्छ । हरपल त्रसित अवस्थामा रहँदारहँदा उनी निकै कमजोर बनिसकेकी हुन्छिन् । दरबारका सेवकहरूका अगाडि आफ्ना श्रीमान्ले देखाएको चिसो व्यवहारले लज्जित बनाएको हुन्छ उनलाई । लज्जा र डरको मिश्रणमा उनको मस्तिष्क हल्लिएको हुन्छ । सिद्धार्थ उनीसँग परपर हुन थालिसकेका हुन्छन् । पेटमा हुर्कंदै गरेको बच्चा हुन्छ । आँखैअगाडि श्रीमान् हुन्छन् । सँगै हुन्छ भयानक एक्लोपन । उनलाई जीवनमा आउँदै गरेको बच्चाप्रतिको मोहभंग हुँदै जान्छ । जीवनको सबैभन्दा उत्तम मानिएको आइमाईको यो क्षणमा यति गहिरो रिक्तता उनले महसुस गरिन् । यशोधराको रिक्तताले इतिहासमा नपुरिने एक खाल्डो बनाएर जान्छ । बोधिसत्त्वको प्रकाशपुञ्जहरूले तिर्न नसक्ने ऋण लाएर जान्छ ।


बच्चा जन्मने समय आउँछ । यशोधरा अतिशय पीडासँग जुध्छिन् । उनको मन पतिले छोड्न सक्ने सम्भावित त्रासले चिरिन्छ । उनको शरीर आउँदै गरेको बच्चाले चिरिन्छ । मनमा भयको आहल, जमिनमा रगतको आहल । राजकुमार पितासँग भन्दै गरेका हुन्छन्, ‘म दरबारमा रहन सक्दिनँ । सत्यको खोजीमा जान्छु ।’ पति अलौकिक सत्यको खोजीको मुडमा रहेकै बेला यशोधराले लौकिक सत्यको सामना गरिरहेकी हुन्छिन् । शरीर र हृदयले एकैपल्ट छाम्दै गरेकी हुन्छिन् जीवनको यथार्थ । पीडाले धर्ती पनि काम्दै गर्दा बच्चा जन्मिन्छ । यशोधराको जीवन सुरक्षित भएपछि राजा, राजकुमार र दरबार शान्तिमा सुस्ताउँछ । कमजोर देहकी यशोधरालाई यही रात एक भयानक सत्यले पर्खेर बसेको हुन्छ । राजकुमार उनलाई एक घनीभूत पीडाको पोखरीमा डुबाएर नफर्किने गरी जान्छन् । यसपछिका एक–एक पल एक युगझैं भएर उभिन्छ यशोधराको सामुन्ने । एउटा पहाड छिचोल्छिन् अर्को उभिन्छ, त्यसपछि फेरि अर्को ।


सुसारे र सुविधाले भरिएको वैभवशाली दरबारमा यशोधरा केवल रित्ता पलहरूको साक्षी बस्छिन् । पर्खालभित्र कैद भएको जीवनले वृद्ध बाबुआमाको न्यानो स्पर्श पनि पाउँदैन । बल गरेर बिरामी आमा उनलाई भेट्न आउँछिन् । लगत्तै आमाको पनि मृत्यु हुन्छ । नाबालक छोराको अनुहारसमेत हेर्न मन नलाग्ने गरी दिक्दार हुन्छिन् यशोधरा । ममताको संसारमा स्वर्णिम मानिएको यो पलमा उनले झेलेको विक्षिप्तताको लेखाजोखा बोधिसत्त्वको चर्चाको कतिऔं धारामा हराएको छ । यशोधरासँग जति प्रश्न छन्, त्यसलाई दस गुना बनाएर एउटा सिंगो युग नाजवाफ उभिएको छ । प्रश्नको उत्तर युगयुगले दिन सक्दैन । यशोधराको त्यागको मान पनि राख्न सक्दैन ? उकुसमुकुस छट्पटीको आगोमा पोलिएकी हुन्छिन् यशोधरा शिसुको जन्म पछि । एक दिन बल गरेर निस्कन्छिन् पर्खालको बन्धन तोडेर । श्रीमती गुमाएर एक्लै परेका बाबुलाई भेटिन् । आफूजस्तै एक्लो परेका बिमार बाबुका कामिरहेका हातहरूमा सत्यको दर्शन गर्छिन् । दिवंगत आमाले छोडेको चिनो, दुर्गाको सानो मूर्तिमा शक्तिको दर्शन गर्छिन् । पितृभेटपछि काखीमा सन्तान च्यापेर फर्कन्छिन् । वृक्षको पिंधमा थचक्क बस्छिन् ।

एक्लोपन र असुरक्षाले त्रस्त सुत्केरी आमा यशोधरा, आफू र सन्तानको रक्षाका लागि रूखसँग याचना गर्छिन् । उनको एक्लोपनको फाइदा लिँंदै राजा शुद्धोदनको भतिज देवदत्त आइपुग्छ उनको देहमा दाह्रा गाड्न । राजकुमार हिँडेपछि दरबारको शक्ति र यशोधराको देह अब उसको दाउमा हुन्छ । सुत्केरी यशोधरामाथि ऊ जाइलाग्न थाल्छ । यशोधरा भएभरको बलले प्रतिकार गर्छिन् । उनकी सासू महापजातिको साथ पनि पाउँछिन् । देवदत्तले धुलाइ भेट्छ र दफा हुन्छ । यशोधराको सत्य, बिरामी बाबुको थर्थराएको हातमा कामिरहेको थियो । सुरक्षाका लागि याचना गर्दै गर्दा कम्पन भएको धर्तीमा हल्लिरहेको थियो । देवदत्तले झम्टिरहेको उनको देहमा काँपिरहेको थियो । शरीरको कणकणमा, बाँचिरहेको पलपलमा, एउटा भयानक सत्यको भूकम्प, परकम्प उनको काँधले थामिरहेको थियो । सत्यको खोजीमा पर्खाल नाघ्न उनलाई सम्भव थिएन । असरल्ल छरिएका जिम्मेवारीहरू उठाउनु थियो । परिस्थितिले गलाएको देह जगाउनु थियो । उनी पर्खालभित्र कैद थिइन् । पलपलमा उभिएको थियो एक कठोर सत्य ।


राजा शुद्धोधनको अविरल आग्रहपछि एक दिन सिद्धार्थ फर्कन्छन् दरबारमा । गौतम बुद्ध बनेर । दरबारमा हल्लीखल्ली र अलौकिक खुसियाली छाउँछ । सबै उनको दर्शनमा लामबद्ध हुन्छन् । झ्यालबाट आफ्ना पतिको दर्शन निहार्छिन् यशोधरा । पतिले छोडेपछिको ज्यानमारा एक्लोपनलाई उनले जितिन् । एक्लो अस्तित्वमा उभिइन् । यसैमा बानी पारिन् । उनको जीवनको सत्य फेरियो । उनले आफूलाई विधवाको रूपमा स्विकारिन् । फेरि अचानक श्रीमान् उनको आँगनमा आइपुगे एक साधुको भेषमा । एक अवस्थाबाट अर्को अवस्थामा तयार हुनै नपाई समय परीक्षा लिएर उभियो उनको सामु । अब उनको आँखै अगाडि, माया गरेको असाध्यै मन पराएको मानिस थियो सन्तको रूपमा । उसैलाई तटस्थ भावले हेर्नु कसरी । यो परीक्षामा उत्तीर्ण हुनु कसरी ।


सँगै उभिएको आफ्नो छोरालाई बाबु भनेर चिनाउने वा सन्त ? यो दोधारलाई झेल्नु कसरी । उनले झेलिन् । छोरालाई सबै कुरा भनेर पितृदर्शनका लागि पठाइन् । राजादेखि रंकसम्म उभिए सबै गौतम बुद्धको सामुन्ने । यशोधरा भने हलचल भइनन् । दरबारका एक–एक मानिसका अनुनय–विनयका बाबजुद उनी बुद्धको दर्शनका लागि लाइन बस्न गइनन् । प्रस्टसँगै आफ्नो मनलाई भनिन्, ‘भलै उनले आफूलाई सन्त मानुन् । मेरा लागि उनी कुनै बेला पति थिए । उनीसँग बेखुस छु म । यो थाहा पाऊन् । उनलाई गर्नुपर्ने धेरै प्रश्न छन् मभित्र । यदि उनलाई भेट्न मन भए मेरो ढोकामा हाजिर हुनुपर्छ ।’ दृढ यशोधराको ढोकामा बुद्ध हाजिर हुन्छन् ।उभिएका बुद्धलाई यशोधरा प्रश्न गर्छिन् । जवाफ माग्छिन् । आफूलाई जुन बेला जे मन लाग्छ त्यही निर्णय गर्ने पतिको मनोमानी उनलाई सह्य छैन । नाबालक छोरा र सुत्केरी श्रीमती छाडेर हिँडेका महापुरुषको मनोभाव कस्तो थियो हिँड्ने यो जान्न मन हुन्छ यशोधरालाई । श्रीमान्ले आफ्नो खुशीको मार्गमा हिँडेपछि बँचेखुचेका सबै दिक्दारी स्याहारेर बसेकी यशोधराले सबै प्रश्नको हकदार ठान्छिन् आफूलाई । बुद्ध उभिएर उनको प्रश्नको जवाफ दिइरहन्छन् । आफूहरूलाई छोड्ने बेलामा बुद्धको मन पनि काँपेको थाहा पाएपछि उनको मनको ज्वाला मन्द हुन्छ ।


सामुन्ने उभिएका प्रज्वलित सिद्धार्थ उनका पति थिए नि । यशोधराको मनमा आकर्षण पनि पैदा हुन्छ । आँखै सामुन्ने उभिएका पतिलाई अँगाल्न मन हुन्छ । सक्दिनन् । चाहनाहरूको परीक्षामा फेरि उनीसँग विजय माग गर्छ समयले । झ्यालबाट आकाशमा हेर्छिन् । आफ्नो पछाडि उभिएका पतिको झंकारलाई हृदयमा भर्छिन् । आकाशमा खेलिरहेका बादलहरूको लुकामारीमा आफ्नो जोडी तैरँदै गरेको कल्पना गर्छिन् । बाँकी संसारले यशोधराले बुद्धलाई वासनाको वशमा पार्न लागेको आरोप लगाउँछन् । उनको मुलायम माया बुद्धलाई पनि पाशो लाग्छ । माया मोह र चाहनाको मुक्तिमा हिँडेकी नारी थिइनन् यशोधरा । देहभरि समेटिएको थियो उनको चाहना । कसरी लुकाइन सात वर्षसम्म । कसरी गरिन् चाहनासँग युद्ध । कसैले किन राखेन हिसाब । किन लगायो उल्टो बात । के यशोधराले सहेको लाञ्छनाको छायामा बुद्धको प्रकाश खुलेको थियो । यतिले पुगेन आफ्नौ काखमा रमाउँदै गरेको सन्तान पनि अब उनीबाट मागिन्छ । एक्लोपनबाट निस्केर उनी राहुलसँग रमाउन थालेकी थिइन् । आमा छोराको इन्द्रेणी पलहरू मनको फ्रेममा कैद गर्दै थिइन् । उनको भन्नु केवल राहुल थिए । फगत एक साथी । उनको निर्विकल्प साथलाई बुद्ध लैजाँदै थिए । मौसमभन्दा तीव्र गतिमा बद्लिएका थिए जीवनका परिस्थिति एकपछि अर्को । सत्यलाई योभन्दा नजिकबाट छाम्ने कुनै अर्को तरिका हुन्छ र ? यशोधराले पिएको अपमान, एक्लोपन, असुरक्षा, भयको के हिसाब । पलपल बोध गरेर बाँचेका क्षणहरूबाट निहारेको सत्यको के हिसाब ।

प्रदीप्त यशोधरा
यशोधराको जीवनमा सबैभन्दा प्रभाव दिने महिला थिए उनकी आमा र सासू महापजापति । आमाको तार्किक र निर्भय स्वभाव उनलाई प्रिय थियो । सासूको अविचलित व्यक्तित्व । यशोधराको नाबालक छोराको नाम राख्ने दिन हुन्छ । पण्डितले भन्छन् राहुल । अँध्यारो हुन्छ यशोधराको मुहार । उनले पण्डितसँग यो नाम मन परेन भन्छिन् । यही बेला राजा शुद्धोधनले लिली फूलको व्याख्या गर्छन् । शुद्धोधनले लिली फूलको विशेषता बताउँदै राहुल नाम किन विशेष हुन सक्छ भनेर सम्झाउँछन् । ‘लिली त्यस्तो फूल हो जो सूर्यको प्रकाशबिना नै फक्रन्छ । सबै फूललाई सूर्यको तेज अनिवार्य हुँदैन,’ भन्छन् उनी । उनकै छायामा हराएकी महापजापति ठ्याक्कै लिली फूलको प्रतीकझैं लाग्छ । श्रीमान्को बेवास्ताको ओसिलो छायामा उनी फक्रिरहन्छिन् । उनीसँग आफ्नै अस्तित्व छ । राजाको अस्तित्वसँग नजोडिएरै उनी पूर्ण छन् । तृप्त प्रतीत हुन्छिन् । न सन्तान, न पतिको प्रेम न त शक्तिको तातो केही देखिन्न उनको समीपमा । न गुनासो न विचलन, उनी ब्रह्माण्डमा आफ्नै अस्तित्वमा लीन छन् । दरबारको कर्तव्यपछि ज्ञान प्राप्तिको राजमार्गमा हिँड्छिन् ।


राज्यका अरू महिलाहरूको उनले नै गर्छिन् नेतृत्व । ‘किन महिलाले निर्वाणको बाटोमा हिँड्न सक्दैनन्,’ बुद्धलाई प्रश्न गर्नका लागि उनीसँग तर्क छ तयार । महापजापतिको तर्क र शक्ति यशोधराको लागि ऊर्जा बन्छ । आफूले नसनसमा बाँचेको जीवनको नाच छोडेर उनीहरू एकै दरबारमा कैद भएका हुन्छन् । सारा नियम र पावन्दीको बीचमा उनीहरू मनको पन्छी वेग हान्छन् । एक साझा संसार छ सासू–बुहारीको । उस्तै छ भुक्तमानी भोगाइ । बाँधिएको छ माया । महापजापति शान्त र तटस्थ महिला थिइन् । समयले जुन बेला जे माग्यो त्यसकै लागि हाजिर । कर्कलोको पातमा तैरिएको पानी जस्तै सम्बन्ध र शक्तिसँग टाँसिएरै पनि अलग । कसैसँग कुनै अपेक्षा थिएन । यसकारण उनको अनुहारमा बादल थिएन । सेता कपालहरूमा झल्कन्थ्यो दिव्यरूप । जब उनी टकटक हिँड्थिन् यशोधरा रोकिएर हेर्थिन् । राजा शुद्धोधनको छाया हटेपछि झन् खुलेको थियो उनको व्यक्तित्वको आभा । यसको चमकले ऊर्जा र उत्साह भरिदिन्थ्यो यशोधरामा ।


गहिरो नैराश्यमा घोत्लिएकी यशोधरालाई महापजापति सम्झाउँछिन्, ‘आँसु बालकको आँखामा हुन्छ, हुन्छ प्रौढको आँखामा पनि । तर यो सधैं रहन्न । कुनै क्षण सधैं रहन्न ।’ बुद्धत्व प्राप्तिपछि बुद्धले भन्ने गरेको अनित्य बोधको ज्ञान महापजापतिले आफ्नो कर्तव्यकै क्षणहरूमा पहिलाएकी हुन्छिन् । यशोधरालाई यही ज्ञानको झिल्को थमाउँछिन् । यी दुई आइमाई संसारको नजरमा न सन्त थिए न राजा । राजा र सन्तहरूको बुद्धि विवेक र शक्ति अटाउने उनीहरूको आफ्नै ब्रह्माण्ड थियो ।


यशोधराको सत्य उनकै भोगाइको रापमा प्रज्वलित हुन्छ । उनी सत्यको खोजीमा थिइनन् सत्य उनको पाउमा हाजिर थियो । यसोधरा स्वयम् एक सत्य थिइन् ।

प्रकाशित : श्रावण १८, २०७६ ११:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×