मन्त्री सङ्ग्राम सिंहको जेल यात्रा

रामलाल जोशी

साना दुःखले काठमाडौं छिर्‍याको होइन म । साथी हरायो, साथ छुट्यो । स्वास्नी मारिई, घरबार डुब्यो । छोरा मारियो, वंश उजाडियो । तर पनि मेरो देश छ भनेर आयाँ । नियाँ चाइयो सरकार, निसाब चाइयो भनेर करायाँ । कराउँदा कराउँदै दुनियाँका दृष्टिमा आज म पागल भयाँ ।’

छातीमा तुलको ब्यानर टाँसेको एउटा कृषकाय पुरुष सिंहदरबार अगाडि ठिङ्ग उभिएको थियो— मानबहादुर बुढा । ऊ मात्रै होइन, घाँटीमा मखमली माला लगाएको एउटा अर्का मान्छे पनि सँगै उभिएका थिए— पृथ्वीनारायण शाह । उनी मात्र होइन, उनीसँगै बर्दीधारी छातीमा राष्ट्रिय निशान टाँसेर एउटा प्रहरी भाइ उभिएको थियो– निशान गुरुङ ।


मलाई सबैभन्दा बढी व्यानरका अक्षरहरूले तान्यो–, ‘साना दुःखले ...पागल भयाँ ।’ त्यसपछि तान्यो तुलको ब्यानरले । अनि ब्यानरधारी मान्छेले । झट्ट गएँ र बुझ्न खोजेँ । ऊ उल्टै बम्कियो, ‘ई पत्रकारहरूले सोधीसोधी मेरो कलेजो खाइसके । परश्न मात्तै सोद्धा, उत्तर लेख्दाइन काठ बान्ना । लेऊ यै लैजाऊ, मेरो कहानी सबै यस्मै छ । यै छाप ।’ उसले एउटा कापी मेरो हातमा थमाइदियो । म यति बेचैन थिए कि कापी टिपेर उडेँ । डिल्लीबजारको पीपलबोटमुनि बसेर पढ्न थालेँ— काठमाडौं झर्दा म निस्सासिएको थिएँ । कमिलाका ताँतीजस्तै जताततै गाडी नै गाडी । हावा फैलेजस्तै धूवाँ नै धूवाँ । भेडाका बथानजस्तै जताजतै घरैघर । कङ्क्रिटै कङ्क्रिटको सहर । हावा छिर्ने छिद्रसमेत छैन । ओहो ! दुलोमा खाँदिएका कमिलाजस्ता यस खाल्डोका मान्छेहरू कसरी सास फेर्दा हुन् ?


मान्छेहरूले काठमाडौंको आत्मा मारेजस्तै मलाई मेरो जिन्दगीले जिउँदो लास बनाएको थियो । युद्धका नाममा मेरो छोरो मारिएको थियो । श्रीमती मारिएकी थिई । प्यारो साथी सङ्ग्राम बेपत्ता पारिएको थियो । मेरो जिन्दगीबाट सबै चीज खोसिएको थियो । खोसिएको खुसीको क्षतिपूर्ति त थिएन । तथापि न्यायको खोजीमा धेरैपछि म काठमाडौं पसेको थिएँ । भनौँ, नयाँ युग आएपछि ।यसै पनि जिन्दगीबाट विरक्त थिएँ । दिनदिनै अदालत, वकिल र मानवाधिकारवादीहरूकहाँ धाउँदा–धाउँदा थकित भइसकेको थिएँ ।

उकुसमुकुसले मेरो सास फुल्न थालेको थियो । सोचेँ— पुलिसको छेउमा सास फेर्न सजिलो होला कि ? गएँ । सिंहदरबारको अगाडि सालिकको छहारीमा बसेँ । बस्न कहाँ पाउनु ? पुलिसको सिठीले पर धकेलिएँ । उफ ! यै बेला सूर्य पनि कति चर्को भएर आएका ? तालुमै किन आगो खन्याउनुपरेको ? खोल्सामा घाम पार्नु नि बरु । बायाँ हातले पश्चिमको सूर्यलाई छेको दिएर यसै टोलाइरहेथेँ, कान खाने साइरनको आवाजले म तिलमिलाएँ । ट्वाइँ ट्वाइँ ट्वाइँ साइरन बजाउँदै एक हूल प्रहरीका गाडीहरू सिंहदरबारको ठूलो गेटभित्र छिर्न थाले । प्रहरीहरूका गाडीको बीचमा सानो रातो झन्डा फिरफिराउँदै एउटा गाडी बिस्तारै गुड्यो ।

पछाडि पुलिसैपुलिसको अर्को गाडी । फेरि अर्को गाडी । फेरि अर्को । मेरो ध्यान त्यतै मोडियो । अकस्मात मेरा आँखाहरू झन्डावाल गाडीको बीचमा गएर टक्क अडिए । सिसाभित्र परिचितजस्तो एउटा धूमिल अनुहार देखेँ । घामका चर्का किरणहरूलाई हातको पालीले छेकेर आँखालाई तिखा पारेँ । हो त नि, चिनेकै मान्छेजस्तो । कहीँकतै देखेकै अनुहार । तर कस्तो दुर्भाग्य हेर्नुस् न, चिनौँ–चिनौँ भन्ने बेला हुइँक्क गाडी हुइँकिएर गयो । म रनभुल्लमा परेँ । नजिकैबाट फुत्केर गएको अनुहार कसको हो ? सम्झिने प्रयत्नमा म आफ्नो बालाजीवनमा फर्किएँ । बालाजीवनमा लुकाचोरी खेल्दै त्यसरी नै आफ्नो अनुहार लुकाउने मेरो प्रिय साथी को थियो । सम्झनाको अतल गहिराइमा डुबेँ— खड्कु उर्फ सङ्ग्राम ?


हो । अहिले भरखरै फुत्केर गएको अनुहार के उसैको हो ? खड्कु उर्फ सङ्ग्राम युद्धकालमै बेपत्ता पारिएको होइन र ? मेरो प्रिय सङ्ग्राम बेपत्ता पारिएको वर्षौं भइसक्यो । सिंहदरबारअगाडि झन्डा हल्लाउँदै कहाँबाट आउनु ऊ ? हरे भगवान् ! उसो भए कसको अनुहार हो त त्यो ? संशयले मेरो थिलथिलो मनमा केही तरंगहरू उब्जाइदियो । मैले मेरा पाइलाहरू दिनभरिका लागि त्यहीँ जड गरिदिएँ । निर्णय गरेँ— भरे गाडी गेटबाहिर निस्कने बेलासम्म पश्चिमको घाम खाएर यहीँ बस्छु । मरो नजिकबाट फुत्केर गएको अनुहार यकिन गरेरै छोड्छु ।


चार घण्टापछि पुलिसले फेरि उस्तै साइरन दियो । म सतर्क भएर उभ्भिएँ । पुलिसका गाडीहरू फेरि लस्करै आए । बीचमा फेरि उसैगरी सानो रातो झन्डा फिरफिरायो । मैले साना आँखालाई ठूला पारेर हेरेँ— हैट ! मेरा आँखाले कहाँ धोका खानु ? ऊ सङ्ग्राम नै थियो । म दौडेर गाडी नजिक गएँ । सिसालाई हातले छोएँ । तर, मलाई थाहा भएन, हुत्तिएर म कति टाढा पुगेँ । मान्छेहरूले सोचे— एक्सिडेन्ट भयो । तर, होइन । निमेषभरको खलबलले गर्दा गाडीको गति मन्द भयो । मैले घुँडाको धूलो टकटक्याएर होस सम्हालें । म फेरि उसरी नै दौडेर गएँ । मलाई मेरो साथी खड्कु उर्फ सङ्ग्रामसँग भेट्नु थियो ।ऊ सङ्ग्राम थियो या मेरा आँखाको भ्रम ? यकिन गर्नु थियो । वर्षौंअघि बेपत्ता भएको साथी आँखाको नजिक आएको साथीलाई मैले गला लगाउनु थियो । गएर मैले फेरि सिसा छोएँ । मेरो मुखबाट अनायास एउटा आवाज गुन्जियो, ‘सङ्ग्राम... ।’


सर्र सिसा तल झर्‍यो । उसले मलाई भित्रैबाट यसरी घुरेर हेर्‍यो कि आँखा उसका च्यातिएलान्झैं विस्फारित भए । दीनहीन भएर मैले उसको अनुहार नियालिरहेँ । उसले निधार खुम्च्यायो । आँखा साना पार्‍यो । फेरि ठूला पार्‍यो । ऊ एकाएक चकमकायो, ‘अरे माने... ।’ भन्यो, ‘आकाशबाट झरिस् कि धर्तीबाट फुटिस् ? काँ’ट आइस् तँ ? ’उसको आश्चर्यको सीमा रहेन । ‘आइजा बस् ।’ उसले पछाडिको सिट देखायो । पछाडिकाहरूले ठाउँ दिए । म बसेँ । गाडीले आफ्नो लय पक्र्यो । म खुसीले फुलेको थिएँ— युद्धकालमै बेपत्ता भएको मेरो साथी यतिका वर्षपछि यस्तो अवस्थामा भेटिएला भन्ने मेरो कल्पना थिएन । म फेरि आफ्नो अतीत जिन्दगीतिर फर्किएँ— उसबेला खड्कु र म एउटै गुँडका बचेराजस्ता थियौं । मेरो हातमा खानेकुरा हुँदा उसको मुखमा पर्थ्यो, उसको हातमा हुँदा मेरो मुखमा । पौडी खेल्दाका साथी, गुच्चा खेल्दाका दोस्त । गाँस काटेर खाने मित्र, ओछ्यान बाँडेर सुत्ने जिग्री । हाँस्दा रुँदाको सखा, एकै उमेरको दौंतरी । आपत्–विपत्को सहारा, बदमासी गर्दाको यारा । खड्कु मेरो बालाजीवनको अभिन्न संगी ।


पौडी र गुच्चा खेल्दा ऊ भन्थ्यो, ‘मलाई ईश्वरले बनाएको सृष्टि मन परेन, आफ्नो संसार आफैं बनाउँछु ।’ कुनै दिन बाटोमा हिँड्ने केटीलाई जिस्क्याउन छोडेर ऊ कागजको पुतली बनाउँथ्यो । पुच्छरनेर पुतलीका आँखा बनाइदिन्थ्यो, आँखानेर खुट्टा । पखेटा लगेर टाउकोमा सिउरिदिन्थ्यो । पुतलीको दिमागनेर सानो योनी बनाएर भुर्र उडाइदिन्थ्यो । पौडी खेल्दाखेल्दै ऊ भन्थ्यो, ‘भगवान्ले बनाएको मान्छे मलाई मन परेको छैन । आफ्नो मान्छे आफैं बनाउँछु ।’ अनि पोखरीको डिलबाट गिलो माटो ल्याउँथ्यो । मान्छेको मूर्ति बनाउँथ्यो । मान्छेका खुट्टाहरू टाउकोमाथिपट्टि जोडिदिन्थ्यो । घाँटीमा पखेटा उमार्थ्यो । हातको बुढीऔंलामा दुइटा आँखा बनाउँथ्यो, नाइटो तल्तिर मुख । अनि भन्थ्यो, ‘मान्छेको जात साला, खानलाई जन्मेको हो, भुँडीनेरै मुख भयो भने खान सजिलो हुन्छ बुझिस् ।’ रुद्रघन्टी लगेर गोलीगाँठामा जोडिदिन्थ्यो । आइमाईका स्तन र योनी लगेर लोग्ने मान्छेका दिमागमा घुसारिदिन्थ्यो । घाममा सुकाइसकेपछि भन्थ्यो, ‘ल हेर, नयाँ युगको मान्छे यस्तो बनाउनुपर्छ बुझिस् ।’


दसैंअघिका प्रायः रातहरूमा ऊ भन्थ्यो, ‘सामन्तका काँक्रा चोरेर खाँदा पाप लाग्दैन, चल् काँक्रा चोर्न जाम् ।’


काँक्रा खाइसकेपछि ऊ साउती मार्थ्यो, ‘चल्, यी बियाँ लगेर गरिबको बारीमा छरिदिनुपर्छ ।’ ऊ त्यसै गर्थ्यो ।


एक दिन बौलाहा तालमा उसले भन्यो, ‘टुकीले गरिबको घरलाई पूरै उज्यालो गर्न सक्दैन, सिङ्गै सूर्य ल्याएर राख्दिनुपर्छ । हिड् लिन जाम् ।’


म उसको बकम्फुसे कुरामा लागिनँ । आफ्नी आमाको लाज ढाक्ने टालो जोर्न बम्बै जानु थियो । गएँ । ऊ त्यही रात घरबाट निस्केर बेपत्ता भयो ।


बिहानको कलिलो घाम दिउसो चर्को भएजस्तै समय चर्कै भएर आयो । मैले घर फर्केर बिहाबारी गरे । छोरो जन्मियो । आमाको स्वर्गवास भयो । स्वास्नी र छोराको लाज छोप्न परदेश जानैपर्ने । म प्रायः परदेसिइरहेँ ।


यता देशमा गरिब र निमुखाका लागि भनेर पुरानो सत्ताका विरुद्ध युद्ध सुरु भयो । सबै गरिब, निमुखा र शोषित–पीडितहरू एक ठाउँमा आए । सत्ताको बन्दुक खोस्न थाले । शोषक र सामन्तका रोटी खासेर खान थाले । युद्धकालमा उसले आफ्नो नाम परिवर्तन गर्‍यो । हजार जनताका बीचमा खड्कु, सङ्ग्राम सिंह भनेर चिनियो । उसले आफ्नो पुरानो नाम पूरै बिर्सियो । यदाकदा परदेशबाट फर्केको बेला ऊ भूमिगत रूपमै मेरो घरमा आउँथ्यो । भन्थ्यो, ‘तेरो साथी खड्कु मरिसक्यो, अब सङ्ग्राम सिंह नै तेरो साथी हो, बुझिस् ।’


युद्ध अनन्तकालसम्म लम्बियो । विद्रोहीहरूले सत्ताका भित्ताभित्तामा प्वाल पार्न थाले । युद्धमा कति पुलिस र सैनिक मारिए, कति लडाकुहरूले जीवन गुमाए । कति धनजनको क्षति भयो । युद्धकै नाममा कति सर्वसाधारणले ज्यान गुमाए । विद्रोहीहरूलाई आश्रय दिइएको आरोपमा कति निर्दोषहरूका छातीमा सत्ताका बुटले कुल्चिइए । सरकारलाई सुराकी दिएको बहानामा कति निरपराधका छातीमा गोली ठोकियो । कति कोख रित्ता भए, कति सिउँदो पखालिए । कति घाइते र अंगभंग भए । समयले कुनै न्यायपूर्ण हिसाब राख्न सकेन ।


त्यही युद्ध हो जसले मजस्तो भीखमङ्गालाई पनि रक्त आहालमा नचोबी छोडेन । अर्काको देशमा भीख मागेर त मैले आफ्नी स्वास्नी र छोराको पेट पालेको थिएँ । युद्धलाई मैले कहाँ चलाएको थिएँ र ? विद्रोहीहरूलाई मैले के अन्याय गरेको थिएँ ? ईश्वरका दृष्टिमा म कहाँनेर गलत थिएँ ?


त्यही युद्ध हो, जसले मेरो चौध वर्षमा टेकेको छोरालाई खायो । श्रीमतीलाई उडाइदियो । विद्रोहीहरूलाई आश्रय दिएको आरोपमा मेरी श्रीमती र नाबालक छोराको छातीमा गोली ठोकियो । परदेशमा पसिना चुहाइरहेको एउटा गरिबको घरबार उजाडियो । मेरो सानो संसार त्यही युद्धले समाप्त गरिदियो । घर फर्किंदा घर थिएन । छोरा थिएन । श्रीमती थिइन । सुनेँ— मेरो प्रिय सखा सङ्ग्राम सिंहलाई पनि बेपत्ता पारियो । कतै जेलमा छ अथवा मारियो, थाहा थिएन । लाग्यो— संसारमा अब कोही रहेन मेरो । रुँदै लुरुलुरु फेरि परदेश हिँडेँ ।


समयले घाउ मात्र पार्दैन, पाप्रा पनि निकाल्छ । लामो कालखण्डपछि सुनामीका छाल स्थिर भएझैं बन्दुकका आवाजहरू रोकिए । रूखका पातहरूले शान्तिको पवन छोड्न थाले । शनैशनै देश शान्तिको बाटोमा फर्कियो । एउटा ठूलो क्रान्तिपछि आएको मुर्दाशान्तिमा कसका अनुहार आँसुले भरिएका थिएनन् र ? मर्नेहरूको यादमा बाँच्नेहरूले चिरशान्तिको दीप बाले । आत्मशान्तिको प्रार्थना गरे । नयाँ सपनाहरूका बिस्कुनमा टेकेर देश अगाडि बढ्यो ।


वर्षौंपछि मेरो मनमा एउटा विचार आयो— आफ्नो देश भनेको आफ्नै हो । छोरा मारिए पनि, स्वास्नी मारिए पनि र साथी बेपत्ता पारिए पनि आफ्नो देश त छ । जाऊँ आफ्नो गु–मुतले आफ्नै देश मलिलो पारूँ । आफ्ना आँसुले आफ्नै माटो ओसिलो पारूँ । यो विचारले मलाई स्वदेश मात्रै फर्काएन, काठमाडौंसम्मै ल्याइपुर्‍यायो ।


‘भन माने, काँट देखिइस् आज ? कहाँ हराको थिइस् यतिका वर्षसम्म ?’


सङ्ग्रामको सम्बोधनले म झसंग भएँ । म आफ्नो अतीतबाट वर्तमानमा ओर्लिएँ । गाडी गुड्दै थियो । सङ्ग्रामको कुराले लज्जित भएँ । भनेँ– ‘काँ हुनु ? इन्डियामै हरायाको थियाँ ।’


‘बम्बै बसेर पैसा त भक्कु कमाइस् होला नि माने, के गरिस् ? काठमाडौंमा घर किनिस् ?’


उसको झटारोले मलाई यति निरीह बनायो कि गाडीको सिटमुनि टाउको लुकाऊँझैं भयो । भनेँ, ‘कठै साइबौ ! अग्ला डाँडामी बस्न्याले मात्तै घाम ताप्न पाउँदा । खोल्सामा पिल्सिएका गरिब गुर्दाका तालुमी न सूर्यको घाम पुग्दो, न सरकारको दिरिष्टि । हामी गरिब भन्याका पीपलका छायाले पिल्सिएका पहेँला पिपिरा हौं । गरिबको जात भन्याको अर्काका अग्ला घर हेरीकन आफ्नै मुन्टाको टोपी सडकमा झार्ने जात हो, हजुर । काँबाट काठमाडौंमा घर हुँदो हो, सुइना सपनामा पन नचिताउन्या कुरा ।’


मेरो कुरालाई गाडीमा भएकाहरूले यसरी हाँसोमा उडाए कि लाग्यो, तिनीहरू हाँसेको देखेर गाडी पनि हाँस्दै छ ।
मैले पुलुक्क सङ्ग्रामतिर हेरेँ— रातो अनुहार । खाइलाग्दो जीउ । चौडा निधार । निधारमाथि ढाका टोपी । आँखामाथि चस्मा । टाई र कोटमा सजिएको । ऊ कुनै नयाँ लोकको राजाजस्तै लाग्यो ।


एकातिर मनमा अपार खुसी र आनन्द थियो । हर्षले उसको निधार चुमुचुमुझैं लागेको थियो । युद्धकालमै बेपत्ता पारिएको मेरो प्रिय साथी यस अवस्थामा यसरी बाँचेको होला भन्ने मलाई कल्पना थिएन । उसलाई देखेर मनमनै आशा पलायो— कतै मेरो छोरो र श्रीमती पनि बाँचेकै छन् कि ? अर्कोतिर मनमा सङ्कोच लागिरहेको थियो । उसबेलाको बालसखा नै भए पनि यस्तो छाँटको मान्छेलाई तँ भनेर कसरी सम्बोधन गरूँ अब ? मलाई धक लागिरहेको थियो । भनेँ, ‘सङ्ग्राम सिंहज्यू, हजुर त युद्धकालमै बेपत्ता पारिएको मान्छे, कसरी बाँचेर यस अवस्थासम्म पुग्नुभयो ? यसरी बाँचेको हुनुहोला र भेट होला भनेर मैले सपनामा पनि चिताएको थियाँन । आज भेट भएर बहुत खुसी लाग्यो । हजुर कसरी बस्नुभयाको छ ? राजनीति छोड्नुभयो कि ? क्या नौकरी छ ? हाकिम हुनुहुन्छ कि ?’


फेरि मेरो कुरा गाडीको धूवाँसँगै हाँसोमा उडेर गयो । सङ्ग्राम सिंह फिस्स हाँस्यो, केही बोलेन । अरूहरू गलल्ल हाँसेर भने, ‘मन्त्रीज्यूलाई पनि चिन्नुहुन्न ? कस्तो मान्छे तपाईं ?’


‘हँ... । मन्त्री ?’


म फेरि खुसीले गदगद भएँ । उही जमानामा बेपत्ता पारिएको र मर्‍यो भनेर आशा मारिएको मेरो बालसखा आज राष्ट्रको मन्त्री भएको रहेछ । आहा ! मेरा लागि अकल्पनीय खुसीको क्षण थियो । हर्षले मेरा आँसु झर्न खोजे । तर आँखैमा लुकाएँ । ‘उठ् माने, उत्र । हिँड् भित्र जाम् ।’ उसको आवाजले म झसङ्ग भएँ । ओहो ! सबै उत्रिसकेछन् गाडीबाट । म मात्रै होस गुमाएर बसेको रहेछु । राष्ट्रको मन्त्री, मेरो प्रिय बालसखा सङ्ग्राम सिंहले हातै समातेर भित्र लग्यो । म उसको गेटभित्र छिरेँ ।


ओहो ! इन्द्रको दरबारजस्तो उसको सिसमहल । स्वर्गकै बगैंचाजस्तो उसको फूलबारी । मखमली आँगन । इन्द्रलोककी अप्सराजस्ती बीसौं कमकर केटीहरू । हीरा र रत्नजडित आभूषणले सुसज्जित उसको कोठा र बैठक कक्ष । चौरासी व्यञ्जन खानाका परिकार । सयौं गाडी मोटर । मलाई कुनै नयाँ लोकमा पुगेको अनुभूति भइरहेथ्यो । विश्वास गर्न मलाई गाह्रो भइरहको थियो कि आँखाअगाडिको चमत्कार के मेरो बालसखा खड्कुकै हो ? एकपटक म फेरि आफ्नो बाल स्मृतिमा डुबेँ— खड्कु उस जमानामा केटी जिस्काउँदै हिँड्ने आवारा थियो । बीच बाटोमा हगी हिँड्ने बदमास । पानी पर्दा बाटो चिप्लो बनाइदिने बिगारु । सुन्दा पनि मीठा लाग्ने र भोग्दा पनि काउकुती लाग्ने उसका मासुम बदमासीहरू । लाग्यो, ती सब अब छुटेर गए ।


स्मृतिबाट उत्रिँदा आँखाअगाडि मैले देखेँ— इन्द्रकै सिंहासनजस्तो सोफामा ऊ गजक्क बस्यो । अनुहार उसको तमतमाउँदो थियो । राजसी ठाँट र शान । अर्को सोफा देखाएर भन्यो, ‘बस् माने ।’


उद्दाम यौवनाको चौडा अँगालोमा नभरिने फिस्टे पोइझैं म सिकुडिएर टुसुक्क सोफामा बसेँ । मलाई वर्षौंपछि साथी भेटेको जति खुसी थियो, त्यत्तिकै हीनता पनि । हीनता यस कारण थियो कि एकै रथका दुई पाङ्ग्राजस्ता साथीहरूमा एउटा आकाशतिर लम्किएको थियो भने अर्को धर्तीको खोंचमा भासिँदो थियो । मेरै अगाडि राजसी ठाँटमा बसेको व्यक्तिसँग मैले कसरी बोल्ने ? के बोल्ने ? राष्ट्रको मन्त्रीसँग मैले कस्तो भाषामा कुरा गर्ने ? मन्त्रीलाई सम्बोधन गर्ने भाषा के हो ? बोल्न खोज्दा मैले शब्द भेटाइन । भाषा पाइन । कहाँ राजसी ठाँटमा गजक्क बसेको राष्ट्रको रातोपिरो मन्त्री, कहाँ झुस्स दाह्री पालेको, झुत्रे र मरन्च्याँसे म । तँ भनेर लद्रको दरबार जस्तो उसको शिशमहल । स्वर्गकै बगैचाजस्तो उसको फूलबारी । मखमली आागन । बोल्ने साहस थिएन । सरम र हीन भावनाले मलाई धर्तीको खोँचमा कतै बिलाइजाऊँ जस्तो लागिरहेको थियो । आफ्ना निरीह नेत्र टीठलाग्दो गरी उसतिर फर्काएँ । केही बोलूँबोलूँ लाग्यो । तै जे पर्लापर्ला भनेर बोलेँ, ‘मन्त्री सङ्ग्राम सिंहज्यू, हजुर्ले मलाई बिर्सिबक्स्याको रहेनछ । दोस्त भन्याको आखिरमा दोस्त नै हुँदो रहेछ । कहाँबाट जोडिबक्सियो हजुर यत्रो सम्पत्ति ? कसरी सम्भव भयो यो चमत्कार ?’
फेरि तेस्रोपटक फिस्स हाँस्यो ऊ ।


‘मलाई सङ्ग्राम सिंह नभन् माने । सङ्ग्राम सिंह त मर्‍यो । म मन्त्री खडकबहादुर हुँ । मलाई मन्त्री खडकबहादुर भन् ।’ बोल्दाबोल्दै ऊ अलि उपदेशक बन्यो, ‘हेर माने, यो सामन्तहरूले बनाको देश हो । सामन्तहरूले धेरै लुटे । सामन्तले बनाको देश लुट्दा पाप लाग्दैन, बुझिस् कुरा ।’


ओहो ! त्यही एक शब्दले मेरो आङमा चिसो पानी खन्याएझैं भयो । म इन्द्रलोकबाट खस्दै खस्दै नरकमा पछारिएझैं भएँ । सोचेको थिएँ— बन्दुकको नालमा छाती राखेर मेरो साथीले क्रान्ति गर्‍यो । नयाँ युग ल्यायो । मन्त्री भयो । नाम कमायो । देशको सेवा गरिरहेछ । यो जुनीको सार्थकता योभन्दा बढी के होला र ? सोचिल्याउँदा गर्वले छाती चौडा भएको थियो ।


कठै ! मेरो विश्वास धेरै बेर टिकेन । उसको कुराले मलाई बिजुलीभातीमा यसरी पछार्‍यो कि पलभरमै म घाइतेजस्तै भएँ ।
गाला उसका स्याउजस्ता भएका थिए । निधार उसको चौडा भएको थियो । आँखामा धूपछाया चस्मा परेको थियो । कोटमाथि राष्ट्रिय झन्डाअंकित लोगो लागेको थियो । ढाका टोपीमा क्रस खुकुरीमाथि राष्ट्रिय निशान अंकित थियो । मान्छे ऊ सुकिलो भएको थियो । बोल्ने कला उसले भलीभाँती सिकेको थियो । सारा जिन्दगी उसको कायापलट भएको थियो । परन्तु मेरो मनमा एउटा उच्छवास छुट्यो । मनमनै भनेँ, ‘तेरीमाँ टोक्ने खड्कु, सारा चीज परिवर्तन भए पनि मूल चरित्र तेरो उही रहेछ । उहिले भन्थिस्— सामन्तीका काँक्रा चोर्दा पाप लाग्दैन । अहिले भन्दै छस्– सामन्तले बनाको देश लुट्दा पाप लाग्दैन ।’
मैले आफ्नो छोराको रगत सम्झिएँ । उसकी आमाको कोख सम्झिएँ । युद्धावधिमा ध्वस्त भएको मेरो प्यारो खैरीफाँट सम्झिएँ । मेरो दिमागका नसाहरू फुट्लान्जस्तै भए । टाउको मेरो फनफनी घुम्न थाल्यो ।


मेरा नसाहरू तातिए । भनेँ, ‘मेरो छोरो कहाँ छ खड्कु ? मेरी श्रीमती कहाँ छ ? बूढा दले दाइ कहाँ छन् । लाहुरेनी बज्यैको छोरो कहाँ छ ? के तिनका रगतको पनि पाप लाग्दैन तँलाई ?’


ऊ जङ्गियो, ‘यतिका वर्षपछि आज आएर यस्तो पागल कुरा नगर् न माने । तेरा बाउ, आमा, छोरा र श्रीमतीको मैले ठेक्का लिएको हुँ र ? मरेका मान्छे सप्पैको पाप मैलाई लाग्नुपर्ने ? के नचाइने कुरा गर्छस् ।’


धुरुक्क मेरो आँसु खसे । मलाई त्यो वैभवशाली खड्कु निवास नरककुण्डझैं लाग्यो । धेरै बोल्ने मन भएन । बस्ने मन भएन । मनमनै उसलाई सरापें, ‘हे भगवान ! मेरा आँसुको सराप तँलाई लागोस् ।’ उसको मुख नहेरी फटाफट म निस्केँ । सास फेर्न गाह्रो त्यस विशाल वैभवबाट हतारिएर सडकमा निस्कें । खुला सडकमा शान्तिको सास फेरेँ— खुइय... ।


०००
त्यसपछिका दिनहरू प्रायः मैले सडकमै बिताएँ । सत्ताप्रतिको आक्रोशले दिमाग तातो भएर आउँथ्यो । झन् त्यसैमाथि खड्कुको रबैयाले आगो ओकल्न मन लाग्थ्यो । यसै पनि जिन्दगीदेखि विरक्त थिएँ म । कहिले चना चटपट बेचेर त कहिले मम्फली बचेर सडकमा जिन्दगी गुडाउन थालेँ । नयाँ युगका लागि क्रान्ति गरेकाहरूले रगत र बलिदानको मूल्य बिर्सिए । सत्ताको स्वाद चाख्ने खड्कुहरूले त बिर्सिए तर जसका मुटुमा कहिल्यै नटालिने प्वाल परेका थिए, तिनीहरूले कसरी बिर्सनु ? छोरो र श्रीमती मजस्ता गरिबका मारिएका थिए, घरवार मजस्ता निमुखाहरूको उजाड भएको थियो, बिर्सनु कसरी ?


त्यही सम्झनामा छातीमा तुलको ब्यानर टाँसेर मैले मेरो क्रूर युगलाई प्रतिविम्बित गर्न चाहेँ । र, मैले त्यसै गरेँ । आम मान्छेहरूका अगाडि भन्दा मैले सत्ताधारीको आँगनमा आफ्नो छाती उघार्नु थियो । त्यसैले सत्ताको आँगन सिंहदरबारको गेटअगाडि नै तुल बाँधेर मैले आफ्नो छाती चौडा गरिदिएँ ।


पाँच वर्षपछिको एक दिन फेरि त्यस्तै दृश्यले मलाई चकित तुल्यायो । बिनासाइरन चुपचाप एक हूल प्रहरीका गाडी सिंहदरबारको गेटबाटै अघि बढे । अगाडि प्रहरीको गाडी । पछाडि प्रहरीको गाडी र बीचमा पनि प्रहरीकै गाडी । अचम्म के भने प्रहरीहरूका गाडीको बीचमा सानो राष्ट्रिय झन्डा फिरफिराउने गाडी आज थिएन । बरु अर्को आश्चर्यलाग्दो कुरा के थियो भने प्रहरीकै गाडीमा, प्रहरीकै बीचमा एउटा सफेद मान्छे थियो । को रहेछ ? आश्चर्यचकित भएर मैले सूक्ष्म दृष्टि दिएँ । धन्य भगवान ! समयले मलाई कुनै भ्रम दिएन । मेरो अगाडि प्रहरीका बीचमा खड्कु थियो । उही मेरो बालसखा, खड्कु ।


गाला उसका स्याउजस्ता थिए । निधार उसको चौडा थियो । आँखामा धूपछाया चस्मा परेका थिए । टाउकोमा ढाका टोपी थियो । टोपीमा क्रस खुकुरी चिह्नमाथि राष्ट्रिय निशान अंकित थियो । दौरा–सुरुवालमाथि कोट थियो । कोटको बायाँ छातीनेर राष्ट्रिय झन्डाको लोगो थियो । मान्छे ऊ बिलकुल सुकिलो थियो । उसका यी सबै शृङ्गार परिधानमाथि एउटा थप शृङ्गारले ऊ सजिएको थियो । थियो के भने, दुवै हात उसका हतकडीले सुसज्जित थिए ।


मलाई अचम्म लाग्यो राष्ट्रको एउटा मन्त्रीलाई यस्तो भयो कसरी ?


उसले गाडीबाटै कराएर आफैं भन्यो, ‘माने, मैले कुनै भ्रष्टाचार गरेको छैन । बदमासी गरेको छैन । मलाई लगाइएको आरोप सरासर झूटा हो ।’ सायद उसलाई लाग्यो होला, छातीमा तुलको ब्यानर टाँसेर मेरा समर्थक सडकमा आए । हेर्‍यो, हेर्दा देख्यो मलाई । तमासा हेर्नेहरू मेरो वरिपरि थिए । उसलाई फेरि लाग्यो— ती सबै मेरा समर्थक हुन् । त्यसैले भन्यो, ‘माने, म निर्दोष छु । निरपराधी हुँ । कम्तीमा नारा त लगाऊ माने । बोल न, केही त बोल ।’


मेरो दायाँ हात सहजै माथि उठेर हल्लिन थाल्यो, ‘सामन्तीले बनाएका जेलमा बस्दा पाप लाग्दैन खड्कु, अपराधी भइँदैन । जा मजाले बस्, जा ।’

प्रकाशित : आश्विन ११, २०७६ १०:२०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बाबा

कथा
रामलाल जोशी

कसमा बाबालाई पो आफ्ना सन्तानको चिन्ता हुँदैन र ? चराहरूले पनि आफ्ना सन्तानका लागि गुँड बनाएकै हुन्छन् । पखेटा लगाएर आकाशमा उडाइदिएकै त हुन्छन् नि ।

कसका बाबाले के पो दिएका हुँदैनन् र ? शिक्षा र चेतना दिएका हुन्छन् कसैले । नैतिकता र संस्कार दिएर गएका हुन्छन् कोही । कसै–कसैले आफ्नो राजपाठै सन्तानलाई सुम्पिदिएका हुन्छन् । हरेक मानिसहरूलाई तिनीहरूका बाबाले केही न केही दिएरै गएका हुन्छन् । आफ्ना सन्तानलाई केही न केही बनाएरै गएका हुन्छन् । यो त संसारको रीति नै हो नि । आफ्नो पितृ कर्तव्यबाट बाबाहरू कसरी चुक्न सक्छन् र ?
आँखिर रेणुलाई उनका बाबाले महानगरको मेयर बनाएरै छोडे । जसले जे भने पनि प्रकाशलाई उनका बाबाले प्रधानमन्त्री हुँदा स्वकिय सचिव मात्रै कहाँ बनाए र ? स्याबास् छोरा भनेर उनको वीरताको कदर गर्दै तक्मा नै दिए । छोराको वीरता आँखिर बाबुबाहेक अरू कसले पो बुझ्न सक्छ र ? सुजातालाई पनि उनका बाबाले आफू जिउँदो छँदै नेपाल राष्ट्रको उपप्रधानमन्त्री बनाएर गए । सुनिलका बाले पनि अरूको कुरै कहाँ सुने र ? आफ्नो शेषकालमै छोरालाई मन्त्री बनाएरै गए । जयन्तका बाबाले पनि त्यसै त गरे नि । प्रिय छोराका अगाडि कसलाई आँखा देखे र उनले ? जसले जे भने पनि छोरा जयन्तलाई मन्त्रीको माला पहिराएरै छोडे । पारसका बाबाले पनि दुनियाँले लगाएका आरोपको कहाँ पर्वाह गरे र ? कसैको पर्वाह नगरी पारसलाई राजै बनाउन लाग्या थे नि । आँखिर दिनदसा लागेर मात्रै त हो । मान्छेका हातको कुरा कहाँ थियो र त्यो, नियतिको खेल न थियो । बाबा भन्नुहुन्थ्यो—‘नियति सधैं दक्षिण कुनामा बसेको हुन्छ नानी, त्यसले मान्छेको दिनदशा र भाग्यलाई कहिल्यै उत्तर फर्किन दिँदैन । बरु शिशिरको याममा प्रवासमा गएकी कोइलीका दिन वसन्त ऋतुमा उत्तर फर्किन्छन् तर दक्षिण दिशामा दसा बसेका मान्छेका दिन उत्तर फर्किंदैनन् ।’ आज यतिका वर्षपछि आएर बुझ्दै छु, बाबाले कति अकाटय कुरा बोल्नुभएको थियो त्यस बेला ।
विराजका बाबाले पनि आफ्नो पुत्र बात्सल्य कहाँ भुले र !  बरु विद्रोह गर्न तयार भए तर छोरालाई मन्त्री बनाउनबाट कहाँ चुके र उनी ? छोरा विराजलाई मन्त्री बनाएर एउटा आदर्श बाबुले गर्ने माया तमाम गरे उनले । जनताको घाउमा मल्हम लगाएर हृदयमा बसेका चन्द्रमोहनलाई पनि उनका बाबुले कहाँ गाउँमै रहन दिए र ? सांसदको टिकट दिएर आफ्नो छोरालाई ठूलो मान्छे बनाउने सपना पूरा गरे । उत्तरस्थानका कलिला अखिलेशलाई पनि त धेरैको चित्त दुखाएर प्रमुख मन्त्री बनाइदिएका थिए उनका बूढा बाबुले । अरूको चित्तसँग बाबाहरूको के नै सरोकार रहन्छ र ? केवल आफ्ना सन्तानहरूको चित्त दुख्नु हुँदैन, बस् ।
उदास बुधबारको साँझ रुफटपको माथिबाट शैलेश आकाशतिर उडेका चरालाई हेरिरहेथ्यो । उसको टेबुलको गिलासमा रुस्लान भोड्का थियो । एक अद्दी रुस्लानले आकाशतिर हेर्ने बनाउन सक्छ र ? तर उसले टुहुरिएर आकाश हेर्नुको पीडा फरक थियो । ऊ भन्दै थियो, ‘मेरो बाबालाई युद्धमा मर्न नपठाएका भए आज म यस ठाउँमा हुने थिएन । रेडियोले मेरो नाम साँझ–बिहान भनिरहेको हुन्थ्यो आज । मेरा बाबालाई मर्न लगाएर आफ्ना छोराछोरीलाई कहाँ–कहाँ पुर्‍याए सैतानहरूले ।’ बिचरा शैलेशको उदास अनुहार देखेर मेरो मनमा करुणा जागेर आयो । मैले सम्झेँ उहिल्यैका कुरा । ओ हो † जोतिषशास्त्रका कुरा कति अकाट्य हुँदा रैछन् । आज बल्ल ज्ञात हुँदै छ । उहिले भनेका कुरा आज प्रमाणित भएको देख्छु । उहिले ज्योतिष बा भन्नुहुन्थ्यो, ‘बाबा बाँचेकाहरूले राजनीतिमा लाग्नू, ठूलो पद खानू, बाबा नबाँचेकाहरूले तिनीहरूका झोला मात्रै बोक्नू अथवा आफ्नै कुटो कोदालो चलाई खानू बाबै ।’ बाबा नहुनेहरूले यो कुरा बुझेको भए किन लाग्दा हुन् राजनीतिमा कठै †
उहिले स्कुले जीवनमा कुर्कुरै बैंसका बेला म आफूलाई केटीहरूको राजा सम्झिन्थेँ । मायाको फरिया समातेर कहिले काप्रोको फेदमा उसका तिघ्रा चिमोटिरहेको हुन्थेँ त कहिले नन्नीको लामो चुल्ठो खेलाउँदै सल्लाको फेदमा उसलाई सिउँती बिजौलो खुवाइरहेको हुन्थेँ । पानीको तालमा कहिले मन्धराको फ्रक उचालिरहेको हुन्थेँ त कहिले दायाँ हातको पाखुरीमा शिशा कलमले पद्माको नाम लेखिरहेको हुन्थेँ । देखेर बाबाका आँखा राता भएर आउँथे । आफूलाई काबुमा राखेर कहिले सम्झाउनुहुन्थ्यो, ‘हेर छोरा, केटी मान्छेको मन सारै कमलो हुन्छ । मायामा गलेर फतक्क भैजान्छन् । यिनीहरूलाई पिरतीमा डुबाएर अपराध गर्नु हुँदैन । एकचोटि कसैलाई माया गरिसकेपछि काँक्राको लहराजस्तो यिनीहरू अर्काे थाक्रोमा उक्लिन सक्दैनन् । 
सेतो कागजजस्तै हुन्छ यिनीहरूको जीवन । कतै सानो धब्बा लाग्दा चरित्रमा दाग लगाइदिन्छ समाजले ।’ अनि कहिले अचाक्ली रिस आएपछि गालामा चड्कन लाएर हकार्नुहुन्थ्यो, ‘तेरो मात्रै आयो बैंस चरित्रहीन डाँका ? चार–चार जनालाई मायाजालमा फसाएर आफूलाई कृष्ण सम्झेको छस् बिगुवा ?’ हत्तेरी अहिले सम्झिन्छु, अल्लारे यौवनका दिनमा सामान्य मायाप्रेम गर्दा त मेरा बाबाले गालामा डाम बस्नेगरी चड्कन लाउनुभो भने चारै जनालाई विवाह गर्दै छोड्दै गरेको भए के हालत गर्नु हुँदो हो मेरो ? रूखमा बाँधेर सायद अवश्य डाम्नु हुँदो हो सिस्नोपानीले लिङ्गमा । लाग्दै छ, मेरा बाबा साना मान्छे हुनाले पो छोरालाई असल बनाउनेतर्फ चिन्ता गर्नुभो । यदि मेरा बाबा ठूला मान्छे भैदिया भए सायद त्यतिबेलै स्याबासी पाउँदो हुँ र अहिले तक्मा पनि । मोदिआइनको उपदेशलाई संशोधन गरेर उहिल्यै मेरा बाबा केटाकेटीहरूको हूलमा प्राय: भनिरहनुहुन्थ्यो, ‘धनी र ठूला बाबा हुनेहरू ठूलो मान्छे बन्ने कोसि गर्नू नानी, गरिब र साना बाबा हुनेहरू असल बन्ने प्रयास गर्नू ।’
उफ † विगतका वाणीहरू कति निर्मम यथार्थ बनिदिन्छन् भविष्यका सन्ततिका लागि । अहिलेको पुस्ताको अनुभूति र यथार्थ पनि कम रोमाञ्चक कहाँ छ र ? अघिल्लो वर्ष कैलाली क्याम्पसको वार्षिकोत्सवका अवसरमा आयोजित हाजिरी जवाफ प्रतियोगितामा एउटा गजबको सवाल सोधिएको थियो, ‘बाबा हुनु र नहुनुमा के फरक छ भन्नोस् ।’ स्नातक तहका लाक्पा शेर्पाको बेजोडको तर्कयुक्त उत्तर सुनेर कायल भएथेँ म । आफ्नो समूहको नेतृत्व गर्दै उनले भनेका थिए, ‘बाबा नभएकाहरू ज्यान हत्केलामा राखेर सगरमाथा चढ्छन् तर बाबा भएकाहरू पैसाको सिँढी बनाएर छोरालाई सगरमाथा चढाइदिन्छन् ।’ अहो † यी उत्तरहरू कुनै शास्त्रीय पुस्तकबाट सिकेका ज्ञानका कुरा कहाँ हुन् र ? यी त यस युगका ठूला बाबाहरूले आफ्ना सन्तानका लागि गरिदिएका अविस्मरणीय उदाहरण न हुन् ।
कसका बाबाले पो कहाँ चढाउँदैनन् र आफ्ना सन्तानलाई ? 
काँधमा चढाउँछन् कोही–कोही कुर्सीमा चढाउँछन् पदमा चढाउँछन् कोही–कोही ओहदामा चढाइदिन्छन् । 
उहिले लामबस्तीका मुखिया आफू प्रधानपञ्च भएका बेला सानो छोरा नयनबहादुरलाई घोडामा चढाएर गाउँ घुमाउँदा भन्थे, ‘तिमीहरू यसैका रैती हौ भोलिका । यसैको खुट्टामा माथा टेकाउनू अब ।’
अनि गाउँलेहरू झुकेर प्रणाम गर्थे बालक नयनबहादुरलाई— ‘स्वस्ती राजन ।’ बिचरा दलितहरू आफूले बनाएका चिम्टा अथवा केही उपहार टक्र्याएर झुक्थे, ‘जदौ रौतेला । जदौ साई मालिक । सरकारको खातिरदारीमा यो गरिब सदा हाजिर छ मालिक ।’
घोडा आफ्नो टाप बजाउँदै हिनहिनाएर जब अगाडि बढ्थ्यो गाउँलेहरू आँखाबाट ओझेल नपर्दासम्म हेरिरहन्थे टिठाउँदा भएर । भन्न मन लाग्थ्यो, कठै † कहिलेसम्म त्यसरी टिठाउँदा भएर हेरिरहन्छौ हँ छोराका शासितहरू हो । जब मुखिया बितेर गए उनले बालकालमै घोषणा गरेको राजकुमार नयनबहादुर रङ्गमञ्चबाट कता हरायो कता, थाहा छैन । अहिले भन्न मन लाग्छ, कठै † बाबाका शासक छोराहरू ।
राजी हर्कबहादुरले पनि जिन्दगीभर आफैं माछा मारेर खुवायो नि आफ्ना सन्तानहरूलाई । कहिले माछा मार्न सिकायो र उसले आफ्ना छोराछोरीहरूलाई ? जब ऊ सकियो यस संसारबाट उसका सन्तानहरू पनि रहेनन् सिरुखोलामा । कताकता बिलाएर हराए संसारबाट खै । मलाई लाग्छ–बाबाले बनाइदिएका माटाका मूर्तिजस्ता सन्तानहरू कहाँ खुट्टा टेकेर हिँड्न सक्छन् र काँडाहरूमा ? सधैँ चारा ल्याएर गुँडमै खुवाएका चराका बचेराहरू कहाँ उड्न सक्छन् र स्वतन्त्र आकाशमा ? वीर सन्तानका लागि बाबाले पखेटा लगाइदिनुपर्छ— आफंै उड्न सक्छन् स्वतन्त्र आकाशमा । बाबाले बाटो देखाइदिनुपर्छ— आफैं हिँड्न सक्छन् बाङ्गाटिङ्गा बाटाहरूमा ।

 

प्रकाशित : भाद्र १०, २०७४ ०९:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्