मन्त्री सङ्ग्राम सिंहको जेल यात्रा

रामलाल जोशी

साना दुःखले काठमाडौं छिर्‍याको होइन म । साथी हरायो, साथ छुट्यो । स्वास्नी मारिई, घरबार डुब्यो । छोरा मारियो, वंश उजाडियो । तर पनि मेरो देश छ भनेर आयाँ । नियाँ चाइयो सरकार, निसाब चाइयो भनेर करायाँ । कराउँदा कराउँदै दुनियाँका दृष्टिमा आज म पागल भयाँ ।’

छातीमा तुलको ब्यानर टाँसेको एउटा कृषकाय पुरुष सिंहदरबार अगाडि ठिङ्ग उभिएको थियो— मानबहादुर बुढा । ऊ मात्रै होइन, घाँटीमा मखमली माला लगाएको एउटा अर्का मान्छे पनि सँगै उभिएका थिए— पृथ्वीनारायण शाह । उनी मात्र होइन, उनीसँगै बर्दीधारी छातीमा राष्ट्रिय निशान टाँसेर एउटा प्रहरी भाइ उभिएको थियो– निशान गुरुङ ।


मलाई सबैभन्दा बढी व्यानरका अक्षरहरूले तान्यो–, ‘साना दुःखले ...पागल भयाँ ।’ त्यसपछि तान्यो तुलको ब्यानरले । अनि ब्यानरधारी मान्छेले । झट्ट गएँ र बुझ्न खोजेँ । ऊ उल्टै बम्कियो, ‘ई पत्रकारहरूले सोधीसोधी मेरो कलेजो खाइसके । परश्न मात्तै सोद्धा, उत्तर लेख्दाइन काठ बान्ना । लेऊ यै लैजाऊ, मेरो कहानी सबै यस्मै छ । यै छाप ।’ उसले एउटा कापी मेरो हातमा थमाइदियो । म यति बेचैन थिए कि कापी टिपेर उडेँ । डिल्लीबजारको पीपलबोटमुनि बसेर पढ्न थालेँ— काठमाडौं झर्दा म निस्सासिएको थिएँ । कमिलाका ताँतीजस्तै जताततै गाडी नै गाडी । हावा फैलेजस्तै धूवाँ नै धूवाँ । भेडाका बथानजस्तै जताजतै घरैघर । कङ्क्रिटै कङ्क्रिटको सहर । हावा छिर्ने छिद्रसमेत छैन । ओहो ! दुलोमा खाँदिएका कमिलाजस्ता यस खाल्डोका मान्छेहरू कसरी सास फेर्दा हुन् ?


मान्छेहरूले काठमाडौंको आत्मा मारेजस्तै मलाई मेरो जिन्दगीले जिउँदो लास बनाएको थियो । युद्धका नाममा मेरो छोरो मारिएको थियो । श्रीमती मारिएकी थिई । प्यारो साथी सङ्ग्राम बेपत्ता पारिएको थियो । मेरो जिन्दगीबाट सबै चीज खोसिएको थियो । खोसिएको खुसीको क्षतिपूर्ति त थिएन । तथापि न्यायको खोजीमा धेरैपछि म काठमाडौं पसेको थिएँ । भनौँ, नयाँ युग आएपछि ।यसै पनि जिन्दगीबाट विरक्त थिएँ । दिनदिनै अदालत, वकिल र मानवाधिकारवादीहरूकहाँ धाउँदा–धाउँदा थकित भइसकेको थिएँ ।

उकुसमुकुसले मेरो सास फुल्न थालेको थियो । सोचेँ— पुलिसको छेउमा सास फेर्न सजिलो होला कि ? गएँ । सिंहदरबारको अगाडि सालिकको छहारीमा बसेँ । बस्न कहाँ पाउनु ? पुलिसको सिठीले पर धकेलिएँ । उफ ! यै बेला सूर्य पनि कति चर्को भएर आएका ? तालुमै किन आगो खन्याउनुपरेको ? खोल्सामा घाम पार्नु नि बरु । बायाँ हातले पश्चिमको सूर्यलाई छेको दिएर यसै टोलाइरहेथेँ, कान खाने साइरनको आवाजले म तिलमिलाएँ । ट्वाइँ ट्वाइँ ट्वाइँ साइरन बजाउँदै एक हूल प्रहरीका गाडीहरू सिंहदरबारको ठूलो गेटभित्र छिर्न थाले । प्रहरीहरूका गाडीको बीचमा सानो रातो झन्डा फिरफिराउँदै एउटा गाडी बिस्तारै गुड्यो ।

पछाडि पुलिसैपुलिसको अर्को गाडी । फेरि अर्को गाडी । फेरि अर्को । मेरो ध्यान त्यतै मोडियो । अकस्मात मेरा आँखाहरू झन्डावाल गाडीको बीचमा गएर टक्क अडिए । सिसाभित्र परिचितजस्तो एउटा धूमिल अनुहार देखेँ । घामका चर्का किरणहरूलाई हातको पालीले छेकेर आँखालाई तिखा पारेँ । हो त नि, चिनेकै मान्छेजस्तो । कहीँकतै देखेकै अनुहार । तर कस्तो दुर्भाग्य हेर्नुस् न, चिनौँ–चिनौँ भन्ने बेला हुइँक्क गाडी हुइँकिएर गयो । म रनभुल्लमा परेँ । नजिकैबाट फुत्केर गएको अनुहार कसको हो ? सम्झिने प्रयत्नमा म आफ्नो बालाजीवनमा फर्किएँ । बालाजीवनमा लुकाचोरी खेल्दै त्यसरी नै आफ्नो अनुहार लुकाउने मेरो प्रिय साथी को थियो । सम्झनाको अतल गहिराइमा डुबेँ— खड्कु उर्फ सङ्ग्राम ?


हो । अहिले भरखरै फुत्केर गएको अनुहार के उसैको हो ? खड्कु उर्फ सङ्ग्राम युद्धकालमै बेपत्ता पारिएको होइन र ? मेरो प्रिय सङ्ग्राम बेपत्ता पारिएको वर्षौं भइसक्यो । सिंहदरबारअगाडि झन्डा हल्लाउँदै कहाँबाट आउनु ऊ ? हरे भगवान् ! उसो भए कसको अनुहार हो त त्यो ? संशयले मेरो थिलथिलो मनमा केही तरंगहरू उब्जाइदियो । मैले मेरा पाइलाहरू दिनभरिका लागि त्यहीँ जड गरिदिएँ । निर्णय गरेँ— भरे गाडी गेटबाहिर निस्कने बेलासम्म पश्चिमको घाम खाएर यहीँ बस्छु । मरो नजिकबाट फुत्केर गएको अनुहार यकिन गरेरै छोड्छु ।


चार घण्टापछि पुलिसले फेरि उस्तै साइरन दियो । म सतर्क भएर उभ्भिएँ । पुलिसका गाडीहरू फेरि लस्करै आए । बीचमा फेरि उसैगरी सानो रातो झन्डा फिरफिरायो । मैले साना आँखालाई ठूला पारेर हेरेँ— हैट ! मेरा आँखाले कहाँ धोका खानु ? ऊ सङ्ग्राम नै थियो । म दौडेर गाडी नजिक गएँ । सिसालाई हातले छोएँ । तर, मलाई थाहा भएन, हुत्तिएर म कति टाढा पुगेँ । मान्छेहरूले सोचे— एक्सिडेन्ट भयो । तर, होइन । निमेषभरको खलबलले गर्दा गाडीको गति मन्द भयो । मैले घुँडाको धूलो टकटक्याएर होस सम्हालें । म फेरि उसरी नै दौडेर गएँ । मलाई मेरो साथी खड्कु उर्फ सङ्ग्रामसँग भेट्नु थियो ।ऊ सङ्ग्राम थियो या मेरा आँखाको भ्रम ? यकिन गर्नु थियो । वर्षौंअघि बेपत्ता भएको साथी आँखाको नजिक आएको साथीलाई मैले गला लगाउनु थियो । गएर मैले फेरि सिसा छोएँ । मेरो मुखबाट अनायास एउटा आवाज गुन्जियो, ‘सङ्ग्राम... ।’


सर्र सिसा तल झर्‍यो । उसले मलाई भित्रैबाट यसरी घुरेर हेर्‍यो कि आँखा उसका च्यातिएलान्झैं विस्फारित भए । दीनहीन भएर मैले उसको अनुहार नियालिरहेँ । उसले निधार खुम्च्यायो । आँखा साना पार्‍यो । फेरि ठूला पार्‍यो । ऊ एकाएक चकमकायो, ‘अरे माने... ।’ भन्यो, ‘आकाशबाट झरिस् कि धर्तीबाट फुटिस् ? काँ’ट आइस् तँ ? ’उसको आश्चर्यको सीमा रहेन । ‘आइजा बस् ।’ उसले पछाडिको सिट देखायो । पछाडिकाहरूले ठाउँ दिए । म बसेँ । गाडीले आफ्नो लय पक्र्यो । म खुसीले फुलेको थिएँ— युद्धकालमै बेपत्ता भएको मेरो साथी यतिका वर्षपछि यस्तो अवस्थामा भेटिएला भन्ने मेरो कल्पना थिएन । म फेरि आफ्नो अतीत जिन्दगीतिर फर्किएँ— उसबेला खड्कु र म एउटै गुँडका बचेराजस्ता थियौं । मेरो हातमा खानेकुरा हुँदा उसको मुखमा पर्थ्यो, उसको हातमा हुँदा मेरो मुखमा । पौडी खेल्दाका साथी, गुच्चा खेल्दाका दोस्त । गाँस काटेर खाने मित्र, ओछ्यान बाँडेर सुत्ने जिग्री । हाँस्दा रुँदाको सखा, एकै उमेरको दौंतरी । आपत्–विपत्को सहारा, बदमासी गर्दाको यारा । खड्कु मेरो बालाजीवनको अभिन्न संगी ।


पौडी र गुच्चा खेल्दा ऊ भन्थ्यो, ‘मलाई ईश्वरले बनाएको सृष्टि मन परेन, आफ्नो संसार आफैं बनाउँछु ।’ कुनै दिन बाटोमा हिँड्ने केटीलाई जिस्क्याउन छोडेर ऊ कागजको पुतली बनाउँथ्यो । पुच्छरनेर पुतलीका आँखा बनाइदिन्थ्यो, आँखानेर खुट्टा । पखेटा लगेर टाउकोमा सिउरिदिन्थ्यो । पुतलीको दिमागनेर सानो योनी बनाएर भुर्र उडाइदिन्थ्यो । पौडी खेल्दाखेल्दै ऊ भन्थ्यो, ‘भगवान्ले बनाएको मान्छे मलाई मन परेको छैन । आफ्नो मान्छे आफैं बनाउँछु ।’ अनि पोखरीको डिलबाट गिलो माटो ल्याउँथ्यो । मान्छेको मूर्ति बनाउँथ्यो । मान्छेका खुट्टाहरू टाउकोमाथिपट्टि जोडिदिन्थ्यो । घाँटीमा पखेटा उमार्थ्यो । हातको बुढीऔंलामा दुइटा आँखा बनाउँथ्यो, नाइटो तल्तिर मुख । अनि भन्थ्यो, ‘मान्छेको जात साला, खानलाई जन्मेको हो, भुँडीनेरै मुख भयो भने खान सजिलो हुन्छ बुझिस् ।’ रुद्रघन्टी लगेर गोलीगाँठामा जोडिदिन्थ्यो । आइमाईका स्तन र योनी लगेर लोग्ने मान्छेका दिमागमा घुसारिदिन्थ्यो । घाममा सुकाइसकेपछि भन्थ्यो, ‘ल हेर, नयाँ युगको मान्छे यस्तो बनाउनुपर्छ बुझिस् ।’


दसैंअघिका प्रायः रातहरूमा ऊ भन्थ्यो, ‘सामन्तका काँक्रा चोरेर खाँदा पाप लाग्दैन, चल् काँक्रा चोर्न जाम् ।’


काँक्रा खाइसकेपछि ऊ साउती मार्थ्यो, ‘चल्, यी बियाँ लगेर गरिबको बारीमा छरिदिनुपर्छ ।’ ऊ त्यसै गर्थ्यो ।


एक दिन बौलाहा तालमा उसले भन्यो, ‘टुकीले गरिबको घरलाई पूरै उज्यालो गर्न सक्दैन, सिङ्गै सूर्य ल्याएर राख्दिनुपर्छ । हिड् लिन जाम् ।’


म उसको बकम्फुसे कुरामा लागिनँ । आफ्नी आमाको लाज ढाक्ने टालो जोर्न बम्बै जानु थियो । गएँ । ऊ त्यही रात घरबाट निस्केर बेपत्ता भयो ।


बिहानको कलिलो घाम दिउसो चर्को भएजस्तै समय चर्कै भएर आयो । मैले घर फर्केर बिहाबारी गरे । छोरो जन्मियो । आमाको स्वर्गवास भयो । स्वास्नी र छोराको लाज छोप्न परदेश जानैपर्ने । म प्रायः परदेसिइरहेँ ।


यता देशमा गरिब र निमुखाका लागि भनेर पुरानो सत्ताका विरुद्ध युद्ध सुरु भयो । सबै गरिब, निमुखा र शोषित–पीडितहरू एक ठाउँमा आए । सत्ताको बन्दुक खोस्न थाले । शोषक र सामन्तका रोटी खासेर खान थाले । युद्धकालमा उसले आफ्नो नाम परिवर्तन गर्‍यो । हजार जनताका बीचमा खड्कु, सङ्ग्राम सिंह भनेर चिनियो । उसले आफ्नो पुरानो नाम पूरै बिर्सियो । यदाकदा परदेशबाट फर्केको बेला ऊ भूमिगत रूपमै मेरो घरमा आउँथ्यो । भन्थ्यो, ‘तेरो साथी खड्कु मरिसक्यो, अब सङ्ग्राम सिंह नै तेरो साथी हो, बुझिस् ।’


युद्ध अनन्तकालसम्म लम्बियो । विद्रोहीहरूले सत्ताका भित्ताभित्तामा प्वाल पार्न थाले । युद्धमा कति पुलिस र सैनिक मारिए, कति लडाकुहरूले जीवन गुमाए । कति धनजनको क्षति भयो । युद्धकै नाममा कति सर्वसाधारणले ज्यान गुमाए । विद्रोहीहरूलाई आश्रय दिइएको आरोपमा कति निर्दोषहरूका छातीमा सत्ताका बुटले कुल्चिइए । सरकारलाई सुराकी दिएको बहानामा कति निरपराधका छातीमा गोली ठोकियो । कति कोख रित्ता भए, कति सिउँदो पखालिए । कति घाइते र अंगभंग भए । समयले कुनै न्यायपूर्ण हिसाब राख्न सकेन ।


त्यही युद्ध हो जसले मजस्तो भीखमङ्गालाई पनि रक्त आहालमा नचोबी छोडेन । अर्काको देशमा भीख मागेर त मैले आफ्नी स्वास्नी र छोराको पेट पालेको थिएँ । युद्धलाई मैले कहाँ चलाएको थिएँ र ? विद्रोहीहरूलाई मैले के अन्याय गरेको थिएँ ? ईश्वरका दृष्टिमा म कहाँनेर गलत थिएँ ?


त्यही युद्ध हो, जसले मेरो चौध वर्षमा टेकेको छोरालाई खायो । श्रीमतीलाई उडाइदियो । विद्रोहीहरूलाई आश्रय दिएको आरोपमा मेरी श्रीमती र नाबालक छोराको छातीमा गोली ठोकियो । परदेशमा पसिना चुहाइरहेको एउटा गरिबको घरबार उजाडियो । मेरो सानो संसार त्यही युद्धले समाप्त गरिदियो । घर फर्किंदा घर थिएन । छोरा थिएन । श्रीमती थिइन । सुनेँ— मेरो प्रिय सखा सङ्ग्राम सिंहलाई पनि बेपत्ता पारियो । कतै जेलमा छ अथवा मारियो, थाहा थिएन । लाग्यो— संसारमा अब कोही रहेन मेरो । रुँदै लुरुलुरु फेरि परदेश हिँडेँ ।


समयले घाउ मात्र पार्दैन, पाप्रा पनि निकाल्छ । लामो कालखण्डपछि सुनामीका छाल स्थिर भएझैं बन्दुकका आवाजहरू रोकिए । रूखका पातहरूले शान्तिको पवन छोड्न थाले । शनैशनै देश शान्तिको बाटोमा फर्कियो । एउटा ठूलो क्रान्तिपछि आएको मुर्दाशान्तिमा कसका अनुहार आँसुले भरिएका थिएनन् र ? मर्नेहरूको यादमा बाँच्नेहरूले चिरशान्तिको दीप बाले । आत्मशान्तिको प्रार्थना गरे । नयाँ सपनाहरूका बिस्कुनमा टेकेर देश अगाडि बढ्यो ।


वर्षौंपछि मेरो मनमा एउटा विचार आयो— आफ्नो देश भनेको आफ्नै हो । छोरा मारिए पनि, स्वास्नी मारिए पनि र साथी बेपत्ता पारिए पनि आफ्नो देश त छ । जाऊँ आफ्नो गु–मुतले आफ्नै देश मलिलो पारूँ । आफ्ना आँसुले आफ्नै माटो ओसिलो पारूँ । यो विचारले मलाई स्वदेश मात्रै फर्काएन, काठमाडौंसम्मै ल्याइपुर्‍यायो ।


‘भन माने, काँट देखिइस् आज ? कहाँ हराको थिइस् यतिका वर्षसम्म ?’


सङ्ग्रामको सम्बोधनले म झसंग भएँ । म आफ्नो अतीतबाट वर्तमानमा ओर्लिएँ । गाडी गुड्दै थियो । सङ्ग्रामको कुराले लज्जित भएँ । भनेँ– ‘काँ हुनु ? इन्डियामै हरायाको थियाँ ।’


‘बम्बै बसेर पैसा त भक्कु कमाइस् होला नि माने, के गरिस् ? काठमाडौंमा घर किनिस् ?’


उसको झटारोले मलाई यति निरीह बनायो कि गाडीको सिटमुनि टाउको लुकाऊँझैं भयो । भनेँ, ‘कठै साइबौ ! अग्ला डाँडामी बस्न्याले मात्तै घाम ताप्न पाउँदा । खोल्सामा पिल्सिएका गरिब गुर्दाका तालुमी न सूर्यको घाम पुग्दो, न सरकारको दिरिष्टि । हामी गरिब भन्याका पीपलका छायाले पिल्सिएका पहेँला पिपिरा हौं । गरिबको जात भन्याको अर्काका अग्ला घर हेरीकन आफ्नै मुन्टाको टोपी सडकमा झार्ने जात हो, हजुर । काँबाट काठमाडौंमा घर हुँदो हो, सुइना सपनामा पन नचिताउन्या कुरा ।’


मेरो कुरालाई गाडीमा भएकाहरूले यसरी हाँसोमा उडाए कि लाग्यो, तिनीहरू हाँसेको देखेर गाडी पनि हाँस्दै छ ।
मैले पुलुक्क सङ्ग्रामतिर हेरेँ— रातो अनुहार । खाइलाग्दो जीउ । चौडा निधार । निधारमाथि ढाका टोपी । आँखामाथि चस्मा । टाई र कोटमा सजिएको । ऊ कुनै नयाँ लोकको राजाजस्तै लाग्यो ।


एकातिर मनमा अपार खुसी र आनन्द थियो । हर्षले उसको निधार चुमुचुमुझैं लागेको थियो । युद्धकालमै बेपत्ता पारिएको मेरो प्रिय साथी यस अवस्थामा यसरी बाँचेको होला भन्ने मलाई कल्पना थिएन । उसलाई देखेर मनमनै आशा पलायो— कतै मेरो छोरो र श्रीमती पनि बाँचेकै छन् कि ? अर्कोतिर मनमा सङ्कोच लागिरहेको थियो । उसबेलाको बालसखा नै भए पनि यस्तो छाँटको मान्छेलाई तँ भनेर कसरी सम्बोधन गरूँ अब ? मलाई धक लागिरहेको थियो । भनेँ, ‘सङ्ग्राम सिंहज्यू, हजुर त युद्धकालमै बेपत्ता पारिएको मान्छे, कसरी बाँचेर यस अवस्थासम्म पुग्नुभयो ? यसरी बाँचेको हुनुहोला र भेट होला भनेर मैले सपनामा पनि चिताएको थियाँन । आज भेट भएर बहुत खुसी लाग्यो । हजुर कसरी बस्नुभयाको छ ? राजनीति छोड्नुभयो कि ? क्या नौकरी छ ? हाकिम हुनुहुन्छ कि ?’


फेरि मेरो कुरा गाडीको धूवाँसँगै हाँसोमा उडेर गयो । सङ्ग्राम सिंह फिस्स हाँस्यो, केही बोलेन । अरूहरू गलल्ल हाँसेर भने, ‘मन्त्रीज्यूलाई पनि चिन्नुहुन्न ? कस्तो मान्छे तपाईं ?’


‘हँ... । मन्त्री ?’


म फेरि खुसीले गदगद भएँ । उही जमानामा बेपत्ता पारिएको र मर्‍यो भनेर आशा मारिएको मेरो बालसखा आज राष्ट्रको मन्त्री भएको रहेछ । आहा ! मेरा लागि अकल्पनीय खुसीको क्षण थियो । हर्षले मेरा आँसु झर्न खोजे । तर आँखैमा लुकाएँ । ‘उठ् माने, उत्र । हिँड् भित्र जाम् ।’ उसको आवाजले म झसङ्ग भएँ । ओहो ! सबै उत्रिसकेछन् गाडीबाट । म मात्रै होस गुमाएर बसेको रहेछु । राष्ट्रको मन्त्री, मेरो प्रिय बालसखा सङ्ग्राम सिंहले हातै समातेर भित्र लग्यो । म उसको गेटभित्र छिरेँ ।


ओहो ! इन्द्रको दरबारजस्तो उसको सिसमहल । स्वर्गकै बगैंचाजस्तो उसको फूलबारी । मखमली आँगन । इन्द्रलोककी अप्सराजस्ती बीसौं कमकर केटीहरू । हीरा र रत्नजडित आभूषणले सुसज्जित उसको कोठा र बैठक कक्ष । चौरासी व्यञ्जन खानाका परिकार । सयौं गाडी मोटर । मलाई कुनै नयाँ लोकमा पुगेको अनुभूति भइरहेथ्यो । विश्वास गर्न मलाई गाह्रो भइरहको थियो कि आँखाअगाडिको चमत्कार के मेरो बालसखा खड्कुकै हो ? एकपटक म फेरि आफ्नो बाल स्मृतिमा डुबेँ— खड्कु उस जमानामा केटी जिस्काउँदै हिँड्ने आवारा थियो । बीच बाटोमा हगी हिँड्ने बदमास । पानी पर्दा बाटो चिप्लो बनाइदिने बिगारु । सुन्दा पनि मीठा लाग्ने र भोग्दा पनि काउकुती लाग्ने उसका मासुम बदमासीहरू । लाग्यो, ती सब अब छुटेर गए ।


स्मृतिबाट उत्रिँदा आँखाअगाडि मैले देखेँ— इन्द्रकै सिंहासनजस्तो सोफामा ऊ गजक्क बस्यो । अनुहार उसको तमतमाउँदो थियो । राजसी ठाँट र शान । अर्को सोफा देखाएर भन्यो, ‘बस् माने ।’


उद्दाम यौवनाको चौडा अँगालोमा नभरिने फिस्टे पोइझैं म सिकुडिएर टुसुक्क सोफामा बसेँ । मलाई वर्षौंपछि साथी भेटेको जति खुसी थियो, त्यत्तिकै हीनता पनि । हीनता यस कारण थियो कि एकै रथका दुई पाङ्ग्राजस्ता साथीहरूमा एउटा आकाशतिर लम्किएको थियो भने अर्को धर्तीको खोंचमा भासिँदो थियो । मेरै अगाडि राजसी ठाँटमा बसेको व्यक्तिसँग मैले कसरी बोल्ने ? के बोल्ने ? राष्ट्रको मन्त्रीसँग मैले कस्तो भाषामा कुरा गर्ने ? मन्त्रीलाई सम्बोधन गर्ने भाषा के हो ? बोल्न खोज्दा मैले शब्द भेटाइन । भाषा पाइन । कहाँ राजसी ठाँटमा गजक्क बसेको राष्ट्रको रातोपिरो मन्त्री, कहाँ झुस्स दाह्री पालेको, झुत्रे र मरन्च्याँसे म । तँ भनेर लद्रको दरबार जस्तो उसको शिशमहल । स्वर्गकै बगैचाजस्तो उसको फूलबारी । मखमली आागन । बोल्ने साहस थिएन । सरम र हीन भावनाले मलाई धर्तीको खोँचमा कतै बिलाइजाऊँ जस्तो लागिरहेको थियो । आफ्ना निरीह नेत्र टीठलाग्दो गरी उसतिर फर्काएँ । केही बोलूँबोलूँ लाग्यो । तै जे पर्लापर्ला भनेर बोलेँ, ‘मन्त्री सङ्ग्राम सिंहज्यू, हजुर्ले मलाई बिर्सिबक्स्याको रहेनछ । दोस्त भन्याको आखिरमा दोस्त नै हुँदो रहेछ । कहाँबाट जोडिबक्सियो हजुर यत्रो सम्पत्ति ? कसरी सम्भव भयो यो चमत्कार ?’
फेरि तेस्रोपटक फिस्स हाँस्यो ऊ ।


‘मलाई सङ्ग्राम सिंह नभन् माने । सङ्ग्राम सिंह त मर्‍यो । म मन्त्री खडकबहादुर हुँ । मलाई मन्त्री खडकबहादुर भन् ।’ बोल्दाबोल्दै ऊ अलि उपदेशक बन्यो, ‘हेर माने, यो सामन्तहरूले बनाको देश हो । सामन्तहरूले धेरै लुटे । सामन्तले बनाको देश लुट्दा पाप लाग्दैन, बुझिस् कुरा ।’


ओहो ! त्यही एक शब्दले मेरो आङमा चिसो पानी खन्याएझैं भयो । म इन्द्रलोकबाट खस्दै खस्दै नरकमा पछारिएझैं भएँ । सोचेको थिएँ— बन्दुकको नालमा छाती राखेर मेरो साथीले क्रान्ति गर्‍यो । नयाँ युग ल्यायो । मन्त्री भयो । नाम कमायो । देशको सेवा गरिरहेछ । यो जुनीको सार्थकता योभन्दा बढी के होला र ? सोचिल्याउँदा गर्वले छाती चौडा भएको थियो ।


कठै ! मेरो विश्वास धेरै बेर टिकेन । उसको कुराले मलाई बिजुलीभातीमा यसरी पछार्‍यो कि पलभरमै म घाइतेजस्तै भएँ ।
गाला उसका स्याउजस्ता भएका थिए । निधार उसको चौडा भएको थियो । आँखामा धूपछाया चस्मा परेको थियो । कोटमाथि राष्ट्रिय झन्डाअंकित लोगो लागेको थियो । ढाका टोपीमा क्रस खुकुरीमाथि राष्ट्रिय निशान अंकित थियो । मान्छे ऊ सुकिलो भएको थियो । बोल्ने कला उसले भलीभाँती सिकेको थियो । सारा जिन्दगी उसको कायापलट भएको थियो । परन्तु मेरो मनमा एउटा उच्छवास छुट्यो । मनमनै भनेँ, ‘तेरीमाँ टोक्ने खड्कु, सारा चीज परिवर्तन भए पनि मूल चरित्र तेरो उही रहेछ । उहिले भन्थिस्— सामन्तीका काँक्रा चोर्दा पाप लाग्दैन । अहिले भन्दै छस्– सामन्तले बनाको देश लुट्दा पाप लाग्दैन ।’
मैले आफ्नो छोराको रगत सम्झिएँ । उसकी आमाको कोख सम्झिएँ । युद्धावधिमा ध्वस्त भएको मेरो प्यारो खैरीफाँट सम्झिएँ । मेरो दिमागका नसाहरू फुट्लान्जस्तै भए । टाउको मेरो फनफनी घुम्न थाल्यो ।


मेरा नसाहरू तातिए । भनेँ, ‘मेरो छोरो कहाँ छ खड्कु ? मेरी श्रीमती कहाँ छ ? बूढा दले दाइ कहाँ छन् । लाहुरेनी बज्यैको छोरो कहाँ छ ? के तिनका रगतको पनि पाप लाग्दैन तँलाई ?’


ऊ जङ्गियो, ‘यतिका वर्षपछि आज आएर यस्तो पागल कुरा नगर् न माने । तेरा बाउ, आमा, छोरा र श्रीमतीको मैले ठेक्का लिएको हुँ र ? मरेका मान्छे सप्पैको पाप मैलाई लाग्नुपर्ने ? के नचाइने कुरा गर्छस् ।’


धुरुक्क मेरो आँसु खसे । मलाई त्यो वैभवशाली खड्कु निवास नरककुण्डझैं लाग्यो । धेरै बोल्ने मन भएन । बस्ने मन भएन । मनमनै उसलाई सरापें, ‘हे भगवान ! मेरा आँसुको सराप तँलाई लागोस् ।’ उसको मुख नहेरी फटाफट म निस्केँ । सास फेर्न गाह्रो त्यस विशाल वैभवबाट हतारिएर सडकमा निस्कें । खुला सडकमा शान्तिको सास फेरेँ— खुइय... ।


०००
त्यसपछिका दिनहरू प्रायः मैले सडकमै बिताएँ । सत्ताप्रतिको आक्रोशले दिमाग तातो भएर आउँथ्यो । झन् त्यसैमाथि खड्कुको रबैयाले आगो ओकल्न मन लाग्थ्यो । यसै पनि जिन्दगीदेखि विरक्त थिएँ म । कहिले चना चटपट बेचेर त कहिले मम्फली बचेर सडकमा जिन्दगी गुडाउन थालेँ । नयाँ युगका लागि क्रान्ति गरेकाहरूले रगत र बलिदानको मूल्य बिर्सिए । सत्ताको स्वाद चाख्ने खड्कुहरूले त बिर्सिए तर जसका मुटुमा कहिल्यै नटालिने प्वाल परेका थिए, तिनीहरूले कसरी बिर्सनु ? छोरो र श्रीमती मजस्ता गरिबका मारिएका थिए, घरवार मजस्ता निमुखाहरूको उजाड भएको थियो, बिर्सनु कसरी ?


त्यही सम्झनामा छातीमा तुलको ब्यानर टाँसेर मैले मेरो क्रूर युगलाई प्रतिविम्बित गर्न चाहेँ । र, मैले त्यसै गरेँ । आम मान्छेहरूका अगाडि भन्दा मैले सत्ताधारीको आँगनमा आफ्नो छाती उघार्नु थियो । त्यसैले सत्ताको आँगन सिंहदरबारको गेटअगाडि नै तुल बाँधेर मैले आफ्नो छाती चौडा गरिदिएँ ।


पाँच वर्षपछिको एक दिन फेरि त्यस्तै दृश्यले मलाई चकित तुल्यायो । बिनासाइरन चुपचाप एक हूल प्रहरीका गाडी सिंहदरबारको गेटबाटै अघि बढे । अगाडि प्रहरीको गाडी । पछाडि प्रहरीको गाडी र बीचमा पनि प्रहरीकै गाडी । अचम्म के भने प्रहरीहरूका गाडीको बीचमा सानो राष्ट्रिय झन्डा फिरफिराउने गाडी आज थिएन । बरु अर्को आश्चर्यलाग्दो कुरा के थियो भने प्रहरीकै गाडीमा, प्रहरीकै बीचमा एउटा सफेद मान्छे थियो । को रहेछ ? आश्चर्यचकित भएर मैले सूक्ष्म दृष्टि दिएँ । धन्य भगवान ! समयले मलाई कुनै भ्रम दिएन । मेरो अगाडि प्रहरीका बीचमा खड्कु थियो । उही मेरो बालसखा, खड्कु ।


गाला उसका स्याउजस्ता थिए । निधार उसको चौडा थियो । आँखामा धूपछाया चस्मा परेका थिए । टाउकोमा ढाका टोपी थियो । टोपीमा क्रस खुकुरी चिह्नमाथि राष्ट्रिय निशान अंकित थियो । दौरा–सुरुवालमाथि कोट थियो । कोटको बायाँ छातीनेर राष्ट्रिय झन्डाको लोगो थियो । मान्छे ऊ बिलकुल सुकिलो थियो । उसका यी सबै शृङ्गार परिधानमाथि एउटा थप शृङ्गारले ऊ सजिएको थियो । थियो के भने, दुवै हात उसका हतकडीले सुसज्जित थिए ।


मलाई अचम्म लाग्यो राष्ट्रको एउटा मन्त्रीलाई यस्तो भयो कसरी ?


उसले गाडीबाटै कराएर आफैं भन्यो, ‘माने, मैले कुनै भ्रष्टाचार गरेको छैन । बदमासी गरेको छैन । मलाई लगाइएको आरोप सरासर झूटा हो ।’ सायद उसलाई लाग्यो होला, छातीमा तुलको ब्यानर टाँसेर मेरा समर्थक सडकमा आए । हेर्‍यो, हेर्दा देख्यो मलाई । तमासा हेर्नेहरू मेरो वरिपरि थिए । उसलाई फेरि लाग्यो— ती सबै मेरा समर्थक हुन् । त्यसैले भन्यो, ‘माने, म निर्दोष छु । निरपराधी हुँ । कम्तीमा नारा त लगाऊ माने । बोल न, केही त बोल ।’


मेरो दायाँ हात सहजै माथि उठेर हल्लिन थाल्यो, ‘सामन्तीले बनाएका जेलमा बस्दा पाप लाग्दैन खड्कु, अपराधी भइँदैन । जा मजाले बस्, जा ।’

प्रकाशित : आश्विन ११, २०७६ १०:२०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कथा : छापामारको छोरो–२

महेशविक्रम शाह

भुइँमा खुट्टा बजारेर सलाम ठोक्दै मेरो बडिगार्डले भन्यो, ‘सर छापामारको छोरो भन्ने हजुरलाई भेट्न चाहन्छ  । ’‘हँ... को रे ?’ कता कता सुनेझैं, महसुस गरिरहेझैं लाग्यो मलाई यो नाम  ।

‘छापामारको छोरो सर ।’ मेरो बडिगार्डले नाम दोहो‌र्‍यायो ।


‘छापामारको छोरो !!’ मेरो स्वरमा किञ्चित आश्चर्य थियो ।


‘हो सर ! छापामारको छोरो ।’ आफ्नो बोलीमा मेरो गार्ड आश्वस्त देखिन्थ्यो ।


‘कहाँ छ त्यो ?’ मैले गार्डको अनुहारमा हेर्दै भने ।


‘जिल्ला प्रहरी कार्यालयको हिरासतमा छ सर ।’ छाती तनक्क तन्काउँदै गार्डले फेरि सलाम ठोक्दै भन्यो । ऊ आफ्नो अनुहारमा आत्मविश्वासको भाव ल्याउने प्रयास गरिरहेको थियो ।


’प्रहरीको हिरासतमा छ ऊ ?’ मैले अचम्म मान्दै गार्डको अनुहारमा हेरें ।


‘हजुर सर । उसलाई प्रहरीले पक्रेर ल्याएको तीन दिन भयो । ऊ विप्लव माओवादी हो सर । तर खोइ किन हो आफूलाई छापामारको छोरो भन्दोरैछ हजुर ।’


आफ्नो अनुहार खुम्च्याउँदै मेरो गार्ड बोल्यो ।


उसको अनुहारको भावले बताउँथ्यो उसलाई यसभन्दा बढी केही थाहा छैन । तर मैले सोध्न सक्ने सम्भावित प्रश्नको अनुमान गरेर ऊ तनावग्रस्त बनिरहेको थियो ।


छापामारको छोरो नामले मेरो दिमागमा हलचल मच्चाइसकेको थियो । को होला त्यो ? मेरो मस्तिष्कमा अनेक विचार आइरहेका थिए । मैले जीवनमा पहिलोपटक छापामारको छोरोलाई अठाह्र वर्षअघि रोल्पामा भेटेको थिएँ । त्यस बेला म जिल्ला प्रहरी कार्यालय, रोल्पाको प्रमुख थिएँ ।

माओवादीहरूको सन्देशबाहकका रूपमा काम गरेको अभियोगमा छापामारकी स्वास्नीलाई प्रहरीले समातेको थियो । साथमा छोरो पनि भएकाले उसलाई पनि प्रहरीले आमासँगै ल्याएर हिरासतमा राखेको थियो । विद्रोही माओवादी छापामारको छोरो भएकाले उसलाई प्रहरीहरू छापामारको छोरो भनेर बोलाउने गर्थे । फुच्चे छापामारको छोरो बालक भए पनि निडर र निर्भीक थियो ।

ऊ निसंकोच प्रहरीहरूको जमात अगाडि छापामार युद्धकलाका करतबहरू प्रदर्शित गरिरहेको थियो । उसको यस कलाकारिताले प्रहरी कार्यालयमा हलचल मच्चाएको थियो । हामीले केही दिनपछि कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेर मानवीयताको आधारमा आमा–छोरा दुवै जनालाई हिरासतमुक्त गरी घर फर्काइदिएका थियौं । घर फिर्ता पठाएको दोस्रो दिन नै छापामार आएर आफ्नी स्वास्नी र छोरोलाई जंगलमा लिएर गएको खबर हामीछेउ आइपुगेको थियो ।


मैले स्मृतिको पर्दा उघारेर अतीतमा चियाएँ । द्वन्द्वकालीन दिनको सम्झनाले मलाई भावुक बनाएको थियो ।


‘त्यो फुच्चे छापामारको छोरो अहिले कहाँ होला ? उसको बाबु र आमा के गर्दै होलान् ? सशस्त्र द्वन्द्वको चपेटामा परेर जीवन गुमाएका रहेनछन् भने सायद जीवितै होलान् । दसवर्षे माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वको समाप्तिपश्चात् देशमा शान्ति बहाल भयो ।नागरिकले नयाँ संविधान पाए । देशमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतान्त्रिक व्यवस्था लागू भयो । सायद उसका बाबुआमाले पनि माओवादी जनयुद्धमा गरेको योगदानस्वरूप पक्कै उपल्लो पद र पहुँच भेट्टाए होलान् । छापामारको छोरोको बाबु केन्द्र अथवा प्रदेश सरकारको मन्त्री नै पो बनिसक्यो कि ! छापामारको त्यो फुच्चे छोरो पनि पच्चीस छब्बीस वर्षको लक्का जवान भइसक्यो होला । ऊ पनि आफ्नो बाबुको पीएसीए बनेर जनयुद्धको बेला देखेका सपनाहरू साकार पारिरहेको पो छ कि !' मेरो दिमागमा यिनै कुराहरू खेलिरहे । मेरो मन छापामारको छोरोको स्मृतिमा द्रवित बनिरहेको थियो ।


‘सर म के खबर पठाऊँ ? त्यो छापामारको छोरोलाई यहाँ लिएर आइज भनौं हजुर ?’ मेरो गार्ड मेरा सम्मुख हलचल नगरी उभिइरहेको थियो ।


‘म उसलाई भेट्न आफैं त्यहाँ जान्छु । यही खबर पठाइदेऊ,’ मैले गार्डलाई आदेश दिएँ ।


ऊ मेरा सामुन्ने खडा थियो । फरक यत्ति थियो ऊ हिरासत कक्षको बारभित्र थियो । म बाहिर ।


पच्चीस–छब्बीस वर्षको हट्टाकट्टा युवा थियो ऊ । दारी–जुँगाले छोपिएको अनुहार । लापरबाह तरिकाले छोडेको नमिलेको कपाल । मलाई देख्नेबित्तिकै ऊ भुइँबाट जुरुक्क उठेको थियो । मुस्कुराउँदै उसले दुई हात जोड्दै भन्यो, ‘नमस्कार सर ।’


‘नमस्ते ।’ मैले उसको शिरदेखि पैतालासम्म सर्सर्ती हेर्दै भनें । म उसलाई चिन्ने प्रयास गरिरहेको थिंए । तर ऊ मेरालागि अपरिचित व्यक्ति थियो ।


‘सर चिन्नुभएन मलाई ?’ ऊ मलाई हेर्दै मुस्कुराइरहेको थियो ।


‘अहँ ...!’ मैले सम्झेसम्म उसलाई न त कहिले देखेको थिएँ न त हाम्रो कहिले भेट नै भएको थियो ।


‘सर अठाह्र वर्षपहिले तपाईं जिल्ला प्रहरी कार्यालय, रोल्पाको इन्चार्ज हुनुहुन्थ्यो । त्यस बेला मेरी आमा र म तपाईंको हिरासतमा थियौं । तपाईं मलाई ए छापामारको छोरो भनेर बोलाउनुहुन्थ्यो । मैले तपाईंको अगाडि छापामार युद्धका करतबहरू देखाएको थिएँ ।

पछि तपाईंको छोरोसँग पनि मेरो दोस्ती भयो । जीवनमा पहिलोपल्ट मैले तपाईंको छोराको साइकल चढेको हुँ सर । म तपाईंहरूको दुश्मन छापामारको छोरो भए पनि तपाईंले मलाई घृणा होइन माया गर्नुभयो । मैले तपाईंको त्यो मायालाई कहिले भुल्न सकिनँ सर ।’ बोल्दाबोल्दै रोकियो ऊ । उसका आँखाहरू रसाउन थालेका थिए । आफ्नो भावुकतामाथि नियन्त्रण राख्ने प्रयास गर्दै ऊ बोल्यो—
‘अब त मलाई चिन्नुभयो होला नि सर ?’


‘मैले तिमीलाई चिनें बाबु । तिमी त्यही छापामारको छोरो हौ जसलाई मैले रोल्पाको प्रहरी हिरासत कक्षमा भेटेको थिएँ । त्यस बेला तिमी सानो फुच्चे बालक थियौ । तर तिमीलाई आज यो अवस्थामा देख्दा मलाई दुःख लाग्यो । आऊ भित्र बसेर कुरा गरौं ।’


‘उसलाई कार्यालयमा लिएर आऊ ।’ मैले हिरासत कक्ष व्यवस्थापन प्रहरी अधिकृतलाई आदेश दिएँ ।


म कार्यालयको कुर्सीमा बसिरहेको थिएँ । प्रहरीले उसलाई हातमा हतकडी लगाएर ढोकानिर ल्यायो ।


‘सरभित्र ल्याऊँ हजुर ?’ हिरासत कक्ष हेर्ने प्रहरी अधिकृत बोल्यो ।


‘ल्याऊ ।’ मैले भनें । छापामारको छोरोतिर हेर्दै मैले भनें, ‘कुर्सीमा बस ।’


‘धन्यवाद सर ।’ हात जोर्दै ऊ कुर्सीमा बस्यो ।


‘हतकडी खोलिदेऊ ।’ प्रहरीलाई आदेश दिएँ । प्रहरीले हतकडी खोलिदियो ।


उसले मतिर हेर्दै मुस्कुराउँदै भन्यो, ’धन्यवाद सर ।’


‘तिमीलाई अझै छापामारको छोरो भनेर बोलाउनु र !’ म मुस्कुराएँ । ‘अब त तिमी लक्का जवान भइसक्यौ । तिम्रो नाम के हो ?’ मैले उसका आँखामा हेंरे ।


उसले पनि मलाई हेरिरह्यो । केही बोलेन । निरपेक्ष भावमा आफ्ना दुवै हात एकआपसमा रगडिरह्यो ।


मैले उसको अनुहार नियालिरहें । मेरा आँखाहरूमा प्रश्नैप्रश्नका खात थिए ।


‘म विप्लव माओवादी हुँ सर । अर्को नामको केही अर्थ रहेन ।’ उसले आफूलाई सम्हाल्दै भन्यो । उसको अनुहारमा अघि देखिएका छापामारको छोरोका बालसुलभ भावहरू लुप्त भइसकेका थिए । उमेरभन्दा वयस्क र कठोर देखिएको थियो उसको अनुहार ।


उसलाई यस अवस्थामा पाएर म अचम्मित र विष्मित थिएँ । देशमा नयाँ शासन व्यवस्था आएपछि सशस्त्र द्वन्द्वमा माओवादी विद्रोहीको तर्फबाट जजसले योगदान दिएका थिए, बहुसंख्यकले राज्यबाट केही न केही पाएका थिए । मलाई लागिरहेको थियो छापामारको छोरोका बा आमाले पनि आफ्नो सारा जीवन होमेका छन् । तिनीहरूले पनि निश्चय नै कुनै राजनीतिक, प्रशासनिक वा सैनिक नियुक्ति पाए होलान् । तर छापामारको छोरोको अवस्थाले ठीक उल्टो संकेत गरिरहेको थियो ।


‘तिमी कसरी विप्लवको समूहमा लाग्यौ ? तिम्रा बा–आमा कहाँ हुनुहुन्छ ? के गर्दै हुनुहुन्छ ?’ अधैर्य हुँदै सोधें मेले ।


उसले लामो सास तान्यो । सायद मेरा प्रश्नहरूले उसलाई विचलित बनाएको हुनुपर्छ । उसले आफ्नो टाउको निहुरायो । केही बेर मौन केही सोचिरह्यो । टाउको उठाएर झ्यालबाहिर हे‌र्‍यो । केही बेर टोलाइरह्यो । तत्पश्चात् मेरा आँखामा हेर्दै बोल्यो, ‘जिन्दगी सोचेजस्तो भएन सर ! न मेरा बाले सोचेजस्तो न त मैले सोचेजस्तो नै भयो जिन्दगी । तर हाम्रो जिन्दगी हामीहरूले चाहेजस्तो बनाउने आशा छोडेको छैन सर । म अझै लडिरहेको छु । यो सास रहुन्जेल लडिरहनेछु ।’ उसले मतिर हे‌र्‍यो । उसको अनुहारमा आत्मविश्वास र दृढता झल्किरहेको थियो ।


‘तपाईंले सोचेको जस्तो छैन मेरो वास्तविक कथा । मेरो कथा चुरे पहाडझैं कतै अग्लिएको छ त कतै भास्सिएको छ । धेरै ठाउँमा मेरो कथा क्रमभंग भएर टुट्दै विशृंखलित बनेको छ । रूखको हाँगामा फुल्न नपाई असमयमै झरेको फूलजस्तो मेरो कथा सुन्नुहुन्छ सर ?’ विषादपूर्ण आवाजमा छापामारको छोरो बोल्यो ।


मैले शिर हल्लाएर स्वीकृति दिएँ ।


ऊ आफ्नो कथा बताउन थाल्यो । म फुच्चे छापामारको छोरोलाई आफ्नो मनमा राख्दै युवा छापामारको छोरोको कथा सुन्न थालें ।
उसले सुनाएको कथा यस्तो थियो ...!


‘हाम्रो सानो परिवार थियो । बा, आमा र म । हामीसँग घरवरिपरिको एक टुक्रा जमिन मात्र थियो । त्यत्तिले खान पुग्दैन थियो । बा अर्काको खेत जोत्थे । आमा घरधन्दा गर्थिन् र बाको हात बटाउँथिन् । रोल्पाका गाउँबस्तीहरूमा माओवादीहरूको प्रभाव बढ्दै गइरहेको थियो । एक दिन बाले हामीलाई सुनाए उनी पनि माओवादीसँग जंगल पस्दै छन् ।

रोइरहेकी आमालाई थुमथुम्याउँदै बा बोलेका थिए— एक दिन हामीजस्ता गरिबहरूका दिन आउनेछन् । म त्यसैका लागि लडाइँ लड्न जाँदै छु । मेरा बा रक्तबीज मिहिनेती र इमानदार कार्यकर्ता थिए । माओवादी भएको छोटो समयमा नै उनी सामान्य कार्यकर्ताबाट सिंढी उक्लिँदै स्क्वाड कमान्डर बने । स्क्वाड कमान्डरका रूपमा उनले पार्टीको काम बखुबी निभाए ।

उनी लडाकु छापामारको रूपमा युद्धमा होमिए र कैयौं लडाइँहरू लडे । बाको कामप्रतिको निष्ठा र लगनशीलता देखेर पार्टीले उनलाई स्क्वाडबाट प्लाटुनमा लग्यो । केही समयपछि मेरा बा प्लाटुन कमान्डर बन्न सफल भए । प्लाटुन कमान्डर हुँदा मेरा बाले राज्य पक्षका प्रहरी र सेनाविरुद्ध ठूलठूला युद्धमा भाग लिए र सफलता प्राप्त गरे ।

मेरा बा जहिले भन्थे कि ‘यो युद्ध हामीले जनताको मुक्तिका लागि लडेका हौं । हामीले युद्ध जितेपछि मात्र हाम्रा नागरिकहरूले सुख र शान्तिको अनुभव गर्नेछन् ।’ युद्ध सिद्धेर जनआन्दोलनमार्फत गणतन्त्र बहाल भएपछि मेरा बा सेना समायोजनमा अयोग्य ठहरिए ।

पार्टीले अन्य कुनै राजनीतिक जिम्मेवारी पनि दिएन । उनले यसको विरोध गरे । त्यसपछि पार्टीले बाको वास्ता गर्न छोड्यो । पार्टीले मेरा बालाई कुनै पनि भूमिका दिन चाहेन । अन्ततः निराश भएर मेरा बा गुन्टा बोकेर काठमाडौंबाट गाउँ फर्किए । उनका केही वर्ष पागलपनमा बिते । रातदिन उनी बरबराइरहन्थे । एक दिन बाले भने, ‘म यहाँ बसेर के गर्न सक्छु र ! खेती गरौं भने जमिन छैन, व्यापार गरौं भने नगद छैन । लडाइँमा लागेर आफू त अनपढ भएँ, भएँ, छोरोलाई पनि अनपढ बनाएँ ।


छोरोको भविष्य बर्बाद पारें मैले । अब भएको यो पाखो जमिन बेचेर भए नि म अरब जान्छु । मेरो जीवन बनाए नि बिगारे नि जे गर्छ अब अरबले नै गर्छ ।’ केही दिनपछि जमिन बेचेर पाएको रकम खर्च गरेर बा अरब भास्सिए । तर अरब गएको छ महिनामा नै मेरा बा सदाका लागि बन्द काठको बाकसमा चिरनिद्रामा सुतेको अवस्थामा फर्किए । त्यसपछि हामी दुई आमा छोरा बेसहारा भयौं ।

हामीसँग न जमिन थियो न अन्न । हामीले भोकभोकै काठमाडौंका गल्ली र बाटाहरू चहा‌र्‍यौं । बाका कमान्डरहरू जो सरकारका ठूला मन्त्री थिए, हात जोड्दै अनुनय–विनय गर्‍यौं । बाका समकालीन साथीहरू जो ठूलठूला ओहोदामा पुगेका थिए, तिनका खुट्टा समातेर डाँको छोड्यौं । बाले गरेको बलिदानको दुहाई दियौं । अहँ हाम्रा आँसुहरूले तिनका मन पगाल्न सकेन । बाको बलिदानको गाथाले तिनका ढुंगा बनेका हृदयमा करुणाको अंकुर टुँसाउन सकेन । पछिपछि त हामीलाई देखेर तिनीहरू मुख लुकाउन थाले ।

मेरा बाको बलिदानले सुकिला बनेका कामरेडहरूले हामीलाई प्रतिगमनकारी देख्न थाले । हामी आमाछोरा असहाय भएर गाउँ फर्कियौ । गाउँमा हाम्रो भन्ने न झोपडी थियो न एक मुठी माटो ! गाउँमा अर्काको नोकर भएर हामीले जेनतेन गुजारा चलाउन थाल्यौं ।

फर्किएको एक महिनामा नै बाको मृत्युको पीडा र सुकिला कामरेडहरूको तिरस्कार र अवहेलनाको सन्तापले पिरोलिँदै आमा मरिन् । म एक्लो र टुहुरो भएँ । केही समय गाउँको भेडी गोठालो बनेर गुजारा गरें । त्यसपछि गाउँ छोडेर म सहर पसें । सहरमा अनेकौं हन्डर खाएपछि मलाई चेतना भयो । मेरा बाले जुन दिन देख्नका लागि सशस्त्र युद्ध लडेका थिए, त्यो दिन त आएकै रहेनछ ।’


यति भनिसकेपछि शून्यमा हेर्दै ऊ टोलाइरह्यो । जीवन भोगाइले पाषाण बनेको उसको अनुहारलाई आँखाका डिलबाट झर्न नसकेका आँसुहरूले भित्रभित्रै थिलथिलो र द्रवित बनाइरहेको थियो ।


‘...त्यसपछि मलाई लाग्यो जुन सपना देखेर मेरा बा जनयुद्धमा होमिनुभएको थियो, त्यो सपना त तुरियो । त्यसभन्दा पनि पीडादायक दृश्यहरू देखेर म कहालिएँ । हामीलाई मुक्तिको सपना देखाउने आदरणीय कामरेडहरू दलाल, गल्लावाल र ठेक्कावालमा रूपान्तरण हुनुभयो । मेरा बाले देशमा ठेकेदारतन्त्र ल्याउन बन्दुक उठाएका थिएनन् ।

आम नागरिकको आत्मसम्मानपूर्ण जीवन बाँच्न पाउने हक स्थापित गर्न बन्दुक उठाएका थिए । हामीले भन्ने गरेको सामन्ती व्यवस्थामा हामीहरू जति उपेक्षित र पीडित थियौं त्योभन्दा बढी उपेक्षित र अपहेलित हामी आफूले सशस्त्र युद्ध लडेर ल्याएको व्यवस्थामा भयौं । हाम्रालागि यसभन्दा पीडादायक विषय अरू के हुन सक्छ ? यो पीडाबाट व्यक्तिगत रूपमा उन्मुक्ति पाउन बहुलाउनु र भीरबाट हाम फालेर मर्नुभन्दा जनताको उन्मुक्तिका लागि फेरि बन्दुक समातेर युद्धमा होमिनु र दुश्मनको गोली खाएर मर्नु श्रेयष्कर र गौरवपूर्ण हुन्छ भन्ने लागेर म विप्लव माओबादी बन्न विवश भएँ सर ।’


उसले मतिर हे‌र्‍यो । उसको अनुहारमा अहिले कोमल भावहरू थिएनन् । एकप्रकारको स्थूलता र जडता थियो ।


उसको जीवन भोगाइ सुनेर म भावशून्य बनेको थिएँ । ऊ र उसका बा–आमाले भोगेको दुःख र पीडालाई महसुस गरेर म विचलित बनिरहेको थिएँ । उसलाई भेट्नुभन्दा पहिले उसको बारेमा मैले गरेको कल्पना र उसले मलाई साक्षात्कार गराएको उसको विपनाबीच गहिरो खाडल थियो ।

उसले भोगेको वास्तविकतालाई आत्मसात् गरे तापनि म अझैं विश्वास गर्न सकिरहेको थिइनँ, विद्रोही छापामारहरूले सशस्त्र युद्ध लडेर ल्याएको शासन व्यवस्थामा पनि के छापामारको छोरोले त्यही नियति भोग्नुपर्ने जुन उसले युद्धकालमा भोगेको थियो ?


‘के तिमीलाई लाग्छ कि विप्लव माओबादीहरू वर्तमान व्यवस्थामा देखिएका त्रुटिहरू सुधारेर अघि बढ्छन् ? के तिनीहरूले पनि जनताकै मुक्तिका लागि बन्दुक उठाएका हुन् त ?’ विप्लव माओवादी बनेको छापामारको छोरोको अनुहारमा हेर्दै मैले भनें ।


उसले आफ्ना आँखाहरूमा गम्भीर भाव ल्याउँदै मतिर हे‌र्‍यो र भन्यो, ‘मलाई विश्वास छ, विप्लव माओवादीको उद्देश्य यही हो । तर कहिलेकाहीं म भयग्रस्त पनि हुन्छु यो सोचेर कि मेरा बाले लडेको आदर्शको लडाइँ त खेर गयो । दस वर्षसम्म लडाइँको नेतृत्व गरेका र हजारौं कार्यकर्ताको बलिदानी रगतले पोतिएका कामरेडहरूले त बाटो बिराए भने त्यो बटवृक्षको हाँगोका रूपमा रहेको यो विप्लवले पनि बाटो नबिराउला भन्न सकिन्न । जनताको मुक्तिको आडमा राजनीतिक शक्ति प्राप्तिका लागि यो संघर्ष गरिएको हो भने यसकै विरुद्धमा फेरि अर्को हिंसाको शृंखला सुरु नहोला भन्न सकिन्न ।’ ऊ गम्भीर देखियो ।


‘तिम्रो उद्देश्य परिपूर्तिका अन्य विकल्प पनि त छन् नि । तिमी त्यसमा किन प्रयास गर्दैनौ ? के बन्दुक समात्दैमा र हिंसा मच्चाउँदैमा देशमा परिवर्तन आउँछ ? राजनीतिक परिवर्तनको साथसाथै राजनीतिक स्थिरता महत्त्वपूर्ण हो भन्ने कुरा अहिलेको अवस्थाले देखाउँदैन र ?’ मैले आफ्नो तर्क प्रस्तुत गरें ।

मलाई सुनेर उसले एक छिन गम खायो । तत्पश्चात् लामो सास तानेर छोड्दै ऊ बोल्यो—
‘बन्दुक समातेर हिंसा मच्चाउँदैमा परिर्तन आउने भए अहिलेसम्म नेपाली नागरिकहरू संसारमा सबैभन्दा सुखी र समृद्ध बनिसक्नुपर्ने हो । हामीले सोचेको यो समृद्धि र सुख कहिले आएन । तर हिंसा अझैं जारी छ । तपाईंको यो मतसँग म सहमत छु तर मेरालागि वर्तमान समयमा अन्य कुनै विकल्प छैनन् । राज्यले हाम्रालागि कुनै उपयुक्त विकल्प दिएको छैन । कमसेकम भावनामा भए पनि मैले आफूलाई आश्वस्त पार्न सकेको छु कि म मेरा बाले अँगालेको सिद्धान्तबाट विचलित भएको छैन ।

म आफैंले आफैंलाई घृणा गर्ने गरी आफ्नो चरित्रबाट स्खलित भएको छैन । विप्लव माओवादी अँगाल्नुको तात्पर्य मेरो आत्मसन्तुष्टि पनि हो कि मेरा बाका समकालीन कामरेडहरूको दया र मायामा म बाँचिरहेको छैन । हामी युवाहरूलाई राज्यले गरेको चरम बेवास्तालाई टुलुटुलु हेरेर बाँच्न म अभिषप्त छैन । म स्वतन्त्र छु । म पृथक् छु । बरु तिनीहरूलाई चुनौती दिन सक्ने सामर्थ्य राख्छु । यस अनुभूतिले मात्र पनि मलाई बाँच्ने प्रेरणा दिएको छ सर ।’


उसले शिर ठाडो पारेर मलाई हे‌र्‍यो । आफूले समातेको मार्गप्रति पूर्णरूपमा आश्वस्त नभए पनि आफ्नो उद्देश्यप्रति भने ऊ विश्वस्त देखिन्थ्यो ।


‘त्यसो भए के जेलको छिंडीभित्र आफ्नो जीवन समाप्त पार्ने विचार हो तिम्रो ?’ मैले उसको अनुहारमा दृष्टिपात गरें ।


‘राजनीतिक सिद्धान्तका कारण जेल जानुपरे, त्यो मेरालागि अवसर हुनेछ सर । आफ्नो व्यक्तित्वलाई निखार्ने उपयुक्त समय हुनेछ ।’ उसले निर्विकार भावमा जवाफ दियो ।


‘तिमीमा यत्ति चेत त हुनुपर्ने हो कि तिमी राजनीतिक सिद्धान्तका कारण नभई बम विस्फोटन गरी मानवीय र भौतिक क्षति गरेको अभियोगमा जेल जाँदै छौ । यो राजनीतिक नभई आपराधिक कार्य हो । तिम्रो भाषामा यो क्रान्ति होला तर कानुनको भाषामा यो विशुद्ध अपराध हो ।’ म तिखो आवाजमा चिच्याएँ ।


‘बम विस्फोटन र मानवीय क्षतिको यो घटना नेपालको पहिलो घटना होइन डीआईजी साहेब । तपाईं रोल्पाको प्रहरी प्रमुख हुँदा जोसँग युद्ध लड्दै हुनुहुन्थ्यो ती मान्छेहरू अहिले सत्तामा छन् र तपाईं अहिले तिनीहरूकै आदेशको पालना गर्दै हुनुहुन्छ । के थाहा भोलि तपाईंले मेरो आदेश पो मान्नुपर्ने हो कि ? अपराध र क्रान्तिको परिभाषा समयसापेक्ष हुन्छ सर ।’


धक फुकाएर हाँस्यो ऊ । ऊ युद्ध जितेको विजयी योद्धाझैं प्रतीत भइरहेको थियो ।


मैले बिस्तारै उसको हात समातें । मेरो स्पर्शले प्रफुल्ल देखियो ऊ । मलाई त्यही फुच्चे छापामारको छोरोको हात स्पर्श गरेझैं लागिरहेको थियो । मैले मायालु भावले उसका आँखामा हेरें । उसका आँखामा मप्रति अगाध प्रेम र श्रद्धा थियो ।

मैले उसका गहिरा आँखामा नियाल्दै भनें—‘मैले रोल्पामा तिमी र तिम्री आमालाई हिरासतबाट मुक्त गरेर घर पठाउँदा सोचेको थिएँ पक्कै तिमी पनि आफ्नो छापामार बासँगै लागेर छापामार बन्नेछौ । त्यसबेला म तिमीलाई त्यो परिस्थितिबाट बचाउन नसकेकोमा दुःखी थिएँ । अहिले तिमीलाई विप्लव माओवादीको रूपमा पाउँदा मलाई दुःख लागेको छ । देश र जनतामा परिवर्तन ल्याउन हिंसा नै एक मात्र विकल्प होइन । यस आधुनिक युगमा थुप्रै विकल्प छन् जसलाई हामी आफ्नो आवश्यकता र उद्देश्यका आधारमा छनोट गर्न सक्छौं । आशा छ एक न एक दिन तिमी हिंसाको मार्ग त्यागेर अहिंसाको मार्गमा आउनेछौ र राष्ट्र निर्माणमा आफ्नो यागदान दिनेछौ ।’


उसले पुलुक्क मतिर हे‌र्‍यो । अनुहारको भावले भन्थ्यो, ऊ मसँग असंख्य प्रश्न सोध्न चाहन्छ । तर उसले मसँग कुनै प्रश्न सोधेन ।
‘सर उसकी स्वास्नी उसलाई भेट्न आएकी छे ।’ मेरो गार्ड सलाम ठोक्दै दैलोनिर उभियो ।


‘यहाँ बोलाऊ ।’ मैले आदेश दिएँ ।


एउटा सानो बच्चासहित एउटी महिला दैलोमा झुल्किन् । मैले कुर्सीमा बस्ने इसारा गरें । कुर्सीमा बस्नेबित्तिकै उनी लोग्नेतिर हेर्दै घ्वाँघ्वाँ रुन थालिन् । आमा रोएको देखेर सानो बच्चा पनि आमालाई अँगालो हाल्दै रुन थाल्यो ।


‘सर यो मेरी स्वास्नी हो । बिहे गरेको पाँच वर्ष मात्र भयो । मैले उसलाई पेटभरि खान दिन सकेको छैन । मेरो घरद्वार छैन । ऊ माइतमा बस्छे । यो मेरो छोरो मलाई चिन्दैन सर । म कहिल्यै उनीहरूसँग बस्न पाउँदिनँ । कसरी आफ्नो बालाई चिनोस् !’ छोरोतिर हेर्दै ऊ भावुक भयो । उसका आँखाबाट तुरुक्क दुई थोपा आँसु गालातिर झरे ।

बाहुलाले आँसु पुछ्दै उसले मतिर हेर्दै भन्यो—‘सर मैले देखेका सपनाहरू पनि मेरा बाका सपनाझैं तिरोहित भए भने मेरो पुस्ता पनि खेर जानेछ । तपाईंले चाहेजस्तो अहिंसाको मार्गमा हिँडेर भविष्य बनाउने युवाहरू कोही हुने छैनन् देशमा । धेरै युवा बिदेसिनेछन् भने ती थोरै युवा जो विदेश जान नपाएको सन्तापमा देशभित्रै हिंसा मच्चाउनेछन् । त्यसपछि के तपाईं मेरो छोरोलाई भविष्यको छापामार बन्नबाट बचाउन सक्नुहुन्छ सर ?’


म अवाक मुद्रामा कहिले उसलाई त कहिले उसको सानो छोरोलाई हेरिरहेको थिएँ ।

प्रकाशित : आश्विन ११, २०७६ १३:०४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT