पीडाको शिविर

पद्मावती सिंह

म पीडाको गहिरो सागरमा चुर्लुम्म डुबेकी छु  । कतिन्जेल म यस पीडाको शिविरमा कैद रहूँ ? यसबाट कसरी मुक्त होऊँ म, मलाई कहाली लागेर आउँछ  ।

मेरो कलिलो जीवन यस पीडाको शिविरमा प्रतिदिन धुजाधुजा भई अनन्त आकाशमा रुमल्लिरहेको छ । न म यस पीडादायी जीवनबाट मुक्त हुन सकिरहेकी छु, न आत्महत्या गरेर नै यस संसारबाट बिदा हुन सकिरहेकी छु । लाचार तथा असहाय बनी एक घायल पन्छीझैं बनी यस पीडाको शिविरमा कैद हुन म अभिशप्त छु । प्रतिक्षण मृत्युको कामना गर्दै आफ्नो यस बिनाअर्थको जीवनलाई धिक्कारिरहेकी छु ।


आमा के मरिन्, हामी दुई दिदीबहिनीको जीवन नरकतुल्य भएको छ । म भर्खर १२ वर्षको अनि बहिनी १० वर्षको कलिलो उमेरमा हामीलाई माताविहीन तुल्याई आमा मरेर गइन् । किशोरावस्थाको सप्तरंगी जीवनमा ठूलै बज्रपात भयो, हामी दुवै दिदीबहिनी सुन्दर भविष्यको सुन्दर सपना बुन्दै थियौं । आमाको असामायिक मृत्युले हाम्रा ती सपना दुःस्वप्नमा परिणत भैदियो । हामी अनाथझैं भयौं ।


आमाको मृत्युपछि मैले घरको सारा जिम्मेवारी आफ्नो काँधमा बोकें । बाबा र बहिनीको रेखदेख पनि मैले नै गर्नुपर्‍यो । मैले आइपरेका घरका सारा कामकाज र उत्तरदायित्वलाई सहर्ष स्विकारें । बाबाको हरकुरामा आमाले झैं ध्यान पुर्‍याएँ । बहिनीको म त आमा नै बनें । भरखरको किशोरावस्थामा उम्रिने सारा इच्छा र आकांक्षाका कोपिलालाई फक्रन नपाई निमोठिदिएँ ।
म पढ्नबाट विमुख भएँ । मैले स्कुल जान छोडें ।


दुई वर्ष हाम्रो दुःख र पीडामै रित्तियो । आमाको अभाव सधैं मनमा खट्किए पनि विस्तार–विस्तार सबै कुरा सामान्य बन्दै गए । समयले हाम्रो घाउलाई बिस्तारै मह्लम लगाई केही शीतल बनाइदियो । हामी दुवै दिदीबहिनी सामान्य अवस्थामा फर्किरहेका थियौं । तर हाम्रो वरिपरिको परिवेश असामान्य बन्दै गइरहेको थियो । हाम्रो जीवन फक्रिँदै गएकाले होला हामीमाथि गिद्घे दृष्टिहरू ओइरन थालेको छ— त्यसैले हामी त्रसित र असुरक्षित अनुभव गर्न थालेका छौं ।


‘कति राम्रा गुलाफका थुंगाजस्ता यी दानबहादुरका दुइटी छोरीहरू... ।’ भन्दै हाम्रो रूप तथा यौवनको बखान गाउँभरि चल्न थाल्यो । यस्ता चर्चा सुन्दा कताकता भित्र हामी फुरुंग पर्थ्यौं, कताकता अज्ञात भयबाट ग्रस्त पनि हुन्थ्यौं ।


हाम्रा बाबाको स्वभावमा पनि निकै परिवर्तन देखा पर्न थालेको छ । उनको दृष्टिमा कताकता खोट देखा पर्न थालेझैं अनुभव हुन थालेको छ । हुन सक्छ यो हाम्रो मनको सन्देह मात्र हो कि ... ? भगवान्ले आइमाईलाई पुरुषहरूको नराम्रो दृष्टिको अड्कल काट्न सक्ने शक्ति प्रदान गरेको हुन्छ । यो ईश्वरको देन हो ।


तर उनी त हाम्रा पूजनीय बाबा हुन् । सोच्दा पनि पाप लाग्छ— यसरी मैले आफ्नो मनलाई बुझाउँथे । एक दिन बाबाले हामी दुई दिदीबहिनीलाई बोलाएर भन्नुभो, ‘हेर नानीहरू, मैले पल्लो गाउँको महिलालाई भित्र्याउँदै छु । सानीमा आएपछि घरको काम उनले नै सम्हाल्छिन् ।’


म मनमनै दंग परें । अब म स्कुल जान पाउने भएँ भनेर । हाम्रो अनुमति लिन होइन । हामीलाई जानकारी दिन बाबाले यसो भन्नुभएको हो । हामीले केही बोलेनौं । केवल चुप लागी अनेक प्रश्नहरू आँखामा खेलाएर बाबालाई हेरिरह्यौं । बाबालाई केही भन्न हाम्रो हैसियत नै छ र ? बाबाको यस फैसलालाई छरछिमेकीले पनि स्विकारे ।


‘लोग्नेमान्छे स्वास्नीबिना कहाँ बस्न सक्छन् र... । छोरीहरू बिहे गरेर गइहाल्छन् । बुढेसकालमा कसले हेरचाह गर्छन् र ...?’ हुन पनि हो, हामी छोरीको जात बिहे गरी अर्काको घरमा गइहाल्छौं । बूढेसकालमा हेरचाहका लागि पनि बाबाले बिहे गर्नुपर्छ । मनमा साह्रै ननिको लागे पनि बाबाको बिहेलाई मनमनै स्विकारें ।


बाबाले पल्लो गाउँको एकल महिलालाई घरमा भित्र्याए । त्यस दिन हामी दुवै आमालाई सम्झी धेरै रोयौं । केही दिन त्यस महिलालाई आमा भनेर सम्बोधन गर्न धेरै गाह्रो भो । रहँदा बस्दा उनको उपस्थित पनि बिस्तारै सहज बन्दै गयो ।


सानीआमा बराबर माइती जान्थिन् । केही दिन बसेर मात्र घर फर्किन्छिन् । बाबालाई उनको माइतीमा बस्ने बानी पटक्कै मन पर्दैनथ्यो । गाउँमा उनको नाठो छ भन्ने गाइँगुइँ सुनिन थाल्यो । एक दिन बाबा र सानीआमाको बीच ठूलै झगडा पर्‍यो । बाबाले सानीआमाको चरित्रमा औंला ठड्याई भन्नु नभन्नु भने । कपाल समातेर लछारपछार पारे । त्यसपछि सानीआमाले घर छोडिन्– फर्केर आइनन् । त्यसपछि हाम्रो जीवनरूपी कथाले अर्कै मोड लियो ।


एक रातको कुरा । त्यो रात जूनेलि रात भए पनि मेरो जीवनको सबैभन्दा भयानक रात थियो । राति अबेरसम्म बाबा नफर्किएकाले बाबाको खाना छोपछाप गरी हामी दुवै दिदीबहिनी सुत्न तरखर गर्दै थियौं । बाहिर कुकुर एकनासले भुकिरहेको थियो ।


बहिनी भुसुक्कै निदाइन्, मचाहिँ निदाउन नसकी झ्यालबाट बाहिर आँखा दौडाइरहेकी थिएँ । टहटह जून लागेको हुँदा बाहिरको दृश्य छर्लंग देखिन्थ्यो ।


‘बाबा कुनै दुर्घटनामा त परेनन् ?’ मुटु ढुकढुक भयो । सास रोकेझैं भयो । केही बेरमा मूलढोका ढकढकाएपछि बल्ल सास फर्केझैं भयो । दौडेर गई ढोका खोलिदिएँ । ढोका खोल्नासाथ रक्सीको गन्ध वातावरणमा ह्वास्स फैलियो । हतपत भर्‍याङ चढ्न के खोजेकी थिएँ— बाबाले दुवै हत्केलाले मलाई जुरुक्क उचाले ।


‘बाबा छोड्नुस् मलाई,’ म आतंकित भएर कराएँ ।


‘चुप लाग्,’ बाबाले हप्काए मलाई ।


मैले फुत्किन अथक प्रयास गरें तर ती बलिया हातहरू बेस्सरी समातेका हुँदा मेरो सारा प्रयास विफल भैदियो । बाबाले एक अपहरणकर्ताले झैं मेरो मुख सलले थुनिदिए ।


‘आमा ऽऽऽ’ मरेको आमालाई गुहार्दै म चिच्याएँ । सललाई मुखबाट पन्छाएँ मैले । त्यसपछि बाबाले दुवै हातले मेरो सलले बाँधिदिएर मलाई हल नचल बनाइदिए । म चिच्याउन थालें । मेरो मुखमा बुझो हालिदिए ।


म चाहन्थे मेरो आवाज यस चार कोठामा चार दिवारीलाई नाघेर गाउँ र बस्तीभरि गुन्जियोस् तर त्यो हुन पाएन । बाबु भनाउँदो त्यस नरपशुले मलाई धुजाधुजा पार्दै भने, ‘मेरो बोटमा फलेको फल पहिला म चाख्छु ।’


म डरले थरथर काम्न थालें । रगतझैं सहस्र आँसु मेरो दुवै आँखाबाट बग्न थाले । मेरो सर्वांगभरि सयौं अरिंगालले टोक्न थालेझैं मलाई अनुभव भयो । मेरो सहोदर बाबुले म बेहोस नहुन्जेल मलाई बलात्कार गरे । होसमा आएपछि घृणित अनुहार भएको त्यस बाबु भनाउँदो नरपिचासले खुकुरी हातमा नचाउँदै भने, ‘कसैलाई भनिस् भने म यही खुकुरीले टुक्राटुक्रा पारी मारिदिन्छु । आफ्नै सहोदर बाबु नै बलात्कारी भएपछि कसको के लाग्दो रहेछ र ...?’


मैले स्वप्नमा पनि नचिताएको ठूलो दुर्घटना भयो मेरो जीवनमा । म कहाली कहाली रोएँ तर मेरो रुवाइ त्यही कोठाको भित्तामा ठक्कर खाएर कोठाभित्र गुन्जिरह्यो । घाइते मृगझैं म थरथर काम्दै उठें र आफ्नो बिछ्यौनामा मरेतुल्य भई पसारें । मेरो अवस्था देखी बहिनी पनि भयभीत भई । ऊ मलाई अङ्गाली सँगसँगै रोई ।

बालबालिका, युवती अनि महिलाहरू घरमै असुरक्षित हुन्छन् भन्ने कुरा साँच्चै रहेछ भनी बल्ल मलाई प्रस्ट भयो । उता मेरो बाबु भनाउँदो युद्घ जितेको सिपाहीझैं मस्त घुरिरहेको थियो ।


अब मैले मरे हुन्छ । आत्महत्या गर्ने सोच आयो मेरो मनमा । म मरेँ भने मेरो भरखर कोपिलाबाट फूल हुन तरखरमा रहेकी मेरो बहिनीको के हविगत होला... ? उनले पनि बलात्कारको पीडा भोग्नुपर्‍यो भने...? अहँ, म मर्नु हुँदैन । जसरी भए पनि बहिनीको मैले संरक्षण गर्नुपर्छ । मलाई खाने बाघले उसलाई छोड्छ र...? प्रत्येक पल हामी मरेर बाँच्न थाल्यौं । कुन बेला त्यस हिंस्रक पशुले हामीलाई घात गर्ने हुन् ...?


हाम्रा पलपल असुरक्षित भएको हामीले अनुभव गर्‍यौं । म त झन् बलात्कारको त्यस घटनापछि विक्षिप्तझैं भएकी छु । बाबाको छाया मात्रले भयभीत हुन्छु । सानो सानो आवाजले पनि म तर्सिन्छु र सर्वांग मेरा काम्न थाल्छ । सास फुलेर रोकिएलाझैं हुन्छ । मनभित्र ठूलै पहिरो गएको हुँदा म प्रतिक्षण सन्त्रास भोगिरहेकी हुन्छु ।


मलाई आफ्नोभन्दा बहिनीको धेरै चिन्ता लाग्छ । म छाया बनेर उसको अघिपछि हुन्छु । एकक्षण उसलाई एक्लै छोड्दिनँ । उसलाई बाबाको छेउ नजान सचेत गरिसकें । ऊ पनि भयभीत मृगसरी मेरो अघिपछि लाग्छे ।


कुन बेला फेरि त्यो भोको बाघले हामीलाई आक्रमण गर्ने हो ? सधैं मुटु थरथर हुन्छ । हाम्रो घर अब घर नभई असुरक्षित जंगलमा परिणत भैसकेको छ । यस असुरक्षित आतंकित जंगलमा एकजना विक्षिप्त भोकाएको बाघ छ— हामी दुई भयभीत मृगहरू... ? हाम्रो यस अभिशप्त जीवनको पीडा कहाँ गएर जाहेर गरौं ? बाबुबाटै बलात्कृत हुनुपरेको घटना कसलाई सुनाऊँ ?


हाम्रा आमापट्टि पनि कोही छैनन्– भागेर जाऔं भने । एक जना मामा विदेशमा छन् । आगोको मुङ्ग्रामा हामी छटपटाइरहेका छौं ।

यो पीडाको शिविरबाट हामीलाई कसले उद्घार गर्ला ? यो अभिशप्त जीवनबाट हामीलाई कसले मुक्ति देला... ? कहाँ जाऔं– के गरौं ?
मेरो कथाको पात्रले यसरी सबैलाई गुहारिरहेकी छन् । बलात्कृत पात्रले सबैको सामु आफ्नो पीडा बयान गरिरहेकी छन् । अनि मुक्तिको शंखघोष गरिरहेकी छन् ।


पाठकवृन्द,


यदि मेरो बलात्कृत पात्रप्रति सहानुभूति र समवेदना छ भने कृपया मुक्तिको मार्ग औंल्याइदिनुहोस् । केही सुझाव र सल्लाह पस्किदिनुहोस् ।


तपाईंहरूको सल्लाह र सुझावपछि मैले यस कथालाई अगाडि बुन्नेछु, टुङ्ग्याउनेछु ।


अहिले यो कथा अधुरै छ ।

प्रकाशित : आश्विन ११, २०७६ १०:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कथा : छापामारको छोरो–२

महेशविक्रम शाह

भुइँमा खुट्टा बजारेर सलाम ठोक्दै मेरो बडिगार्डले भन्यो, ‘सर छापामारको छोरो भन्ने हजुरलाई भेट्न चाहन्छ  । ’‘हँ... को रे ?’ कता कता सुनेझैं, महसुस गरिरहेझैं लाग्यो मलाई यो नाम  ।

‘छापामारको छोरो सर ।’ मेरो बडिगार्डले नाम दोहो‌र्‍यायो ।


‘छापामारको छोरो !!’ मेरो स्वरमा किञ्चित आश्चर्य थियो ।


‘हो सर ! छापामारको छोरो ।’ आफ्नो बोलीमा मेरो गार्ड आश्वस्त देखिन्थ्यो ।


‘कहाँ छ त्यो ?’ मैले गार्डको अनुहारमा हेर्दै भने ।


‘जिल्ला प्रहरी कार्यालयको हिरासतमा छ सर ।’ छाती तनक्क तन्काउँदै गार्डले फेरि सलाम ठोक्दै भन्यो । ऊ आफ्नो अनुहारमा आत्मविश्वासको भाव ल्याउने प्रयास गरिरहेको थियो ।


’प्रहरीको हिरासतमा छ ऊ ?’ मैले अचम्म मान्दै गार्डको अनुहारमा हेरें ।


‘हजुर सर । उसलाई प्रहरीले पक्रेर ल्याएको तीन दिन भयो । ऊ विप्लव माओवादी हो सर । तर खोइ किन हो आफूलाई छापामारको छोरो भन्दोरैछ हजुर ।’


आफ्नो अनुहार खुम्च्याउँदै मेरो गार्ड बोल्यो ।


उसको अनुहारको भावले बताउँथ्यो उसलाई यसभन्दा बढी केही थाहा छैन । तर मैले सोध्न सक्ने सम्भावित प्रश्नको अनुमान गरेर ऊ तनावग्रस्त बनिरहेको थियो ।


छापामारको छोरो नामले मेरो दिमागमा हलचल मच्चाइसकेको थियो । को होला त्यो ? मेरो मस्तिष्कमा अनेक विचार आइरहेका थिए । मैले जीवनमा पहिलोपटक छापामारको छोरोलाई अठाह्र वर्षअघि रोल्पामा भेटेको थिएँ । त्यस बेला म जिल्ला प्रहरी कार्यालय, रोल्पाको प्रमुख थिएँ ।

माओवादीहरूको सन्देशबाहकका रूपमा काम गरेको अभियोगमा छापामारकी स्वास्नीलाई प्रहरीले समातेको थियो । साथमा छोरो पनि भएकाले उसलाई पनि प्रहरीले आमासँगै ल्याएर हिरासतमा राखेको थियो । विद्रोही माओवादी छापामारको छोरो भएकाले उसलाई प्रहरीहरू छापामारको छोरो भनेर बोलाउने गर्थे । फुच्चे छापामारको छोरो बालक भए पनि निडर र निर्भीक थियो ।

ऊ निसंकोच प्रहरीहरूको जमात अगाडि छापामार युद्धकलाका करतबहरू प्रदर्शित गरिरहेको थियो । उसको यस कलाकारिताले प्रहरी कार्यालयमा हलचल मच्चाएको थियो । हामीले केही दिनपछि कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेर मानवीयताको आधारमा आमा–छोरा दुवै जनालाई हिरासतमुक्त गरी घर फर्काइदिएका थियौं । घर फिर्ता पठाएको दोस्रो दिन नै छापामार आएर आफ्नी स्वास्नी र छोरोलाई जंगलमा लिएर गएको खबर हामीछेउ आइपुगेको थियो ।


मैले स्मृतिको पर्दा उघारेर अतीतमा चियाएँ । द्वन्द्वकालीन दिनको सम्झनाले मलाई भावुक बनाएको थियो ।


‘त्यो फुच्चे छापामारको छोरो अहिले कहाँ होला ? उसको बाबु र आमा के गर्दै होलान् ? सशस्त्र द्वन्द्वको चपेटामा परेर जीवन गुमाएका रहेनछन् भने सायद जीवितै होलान् । दसवर्षे माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वको समाप्तिपश्चात् देशमा शान्ति बहाल भयो ।नागरिकले नयाँ संविधान पाए । देशमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतान्त्रिक व्यवस्था लागू भयो । सायद उसका बाबुआमाले पनि माओवादी जनयुद्धमा गरेको योगदानस्वरूप पक्कै उपल्लो पद र पहुँच भेट्टाए होलान् । छापामारको छोरोको बाबु केन्द्र अथवा प्रदेश सरकारको मन्त्री नै पो बनिसक्यो कि ! छापामारको त्यो फुच्चे छोरो पनि पच्चीस छब्बीस वर्षको लक्का जवान भइसक्यो होला । ऊ पनि आफ्नो बाबुको पीएसीए बनेर जनयुद्धको बेला देखेका सपनाहरू साकार पारिरहेको पो छ कि !' मेरो दिमागमा यिनै कुराहरू खेलिरहे । मेरो मन छापामारको छोरोको स्मृतिमा द्रवित बनिरहेको थियो ।


‘सर म के खबर पठाऊँ ? त्यो छापामारको छोरोलाई यहाँ लिएर आइज भनौं हजुर ?’ मेरो गार्ड मेरा सम्मुख हलचल नगरी उभिइरहेको थियो ।


‘म उसलाई भेट्न आफैं त्यहाँ जान्छु । यही खबर पठाइदेऊ,’ मैले गार्डलाई आदेश दिएँ ।


ऊ मेरा सामुन्ने खडा थियो । फरक यत्ति थियो ऊ हिरासत कक्षको बारभित्र थियो । म बाहिर ।


पच्चीस–छब्बीस वर्षको हट्टाकट्टा युवा थियो ऊ । दारी–जुँगाले छोपिएको अनुहार । लापरबाह तरिकाले छोडेको नमिलेको कपाल । मलाई देख्नेबित्तिकै ऊ भुइँबाट जुरुक्क उठेको थियो । मुस्कुराउँदै उसले दुई हात जोड्दै भन्यो, ‘नमस्कार सर ।’


‘नमस्ते ।’ मैले उसको शिरदेखि पैतालासम्म सर्सर्ती हेर्दै भनें । म उसलाई चिन्ने प्रयास गरिरहेको थिंए । तर ऊ मेरालागि अपरिचित व्यक्ति थियो ।


‘सर चिन्नुभएन मलाई ?’ ऊ मलाई हेर्दै मुस्कुराइरहेको थियो ।


‘अहँ ...!’ मैले सम्झेसम्म उसलाई न त कहिले देखेको थिएँ न त हाम्रो कहिले भेट नै भएको थियो ।


‘सर अठाह्र वर्षपहिले तपाईं जिल्ला प्रहरी कार्यालय, रोल्पाको इन्चार्ज हुनुहुन्थ्यो । त्यस बेला मेरी आमा र म तपाईंको हिरासतमा थियौं । तपाईं मलाई ए छापामारको छोरो भनेर बोलाउनुहुन्थ्यो । मैले तपाईंको अगाडि छापामार युद्धका करतबहरू देखाएको थिएँ ।

पछि तपाईंको छोरोसँग पनि मेरो दोस्ती भयो । जीवनमा पहिलोपल्ट मैले तपाईंको छोराको साइकल चढेको हुँ सर । म तपाईंहरूको दुश्मन छापामारको छोरो भए पनि तपाईंले मलाई घृणा होइन माया गर्नुभयो । मैले तपाईंको त्यो मायालाई कहिले भुल्न सकिनँ सर ।’ बोल्दाबोल्दै रोकियो ऊ । उसका आँखाहरू रसाउन थालेका थिए । आफ्नो भावुकतामाथि नियन्त्रण राख्ने प्रयास गर्दै ऊ बोल्यो—
‘अब त मलाई चिन्नुभयो होला नि सर ?’


‘मैले तिमीलाई चिनें बाबु । तिमी त्यही छापामारको छोरो हौ जसलाई मैले रोल्पाको प्रहरी हिरासत कक्षमा भेटेको थिएँ । त्यस बेला तिमी सानो फुच्चे बालक थियौ । तर तिमीलाई आज यो अवस्थामा देख्दा मलाई दुःख लाग्यो । आऊ भित्र बसेर कुरा गरौं ।’


‘उसलाई कार्यालयमा लिएर आऊ ।’ मैले हिरासत कक्ष व्यवस्थापन प्रहरी अधिकृतलाई आदेश दिएँ ।


म कार्यालयको कुर्सीमा बसिरहेको थिएँ । प्रहरीले उसलाई हातमा हतकडी लगाएर ढोकानिर ल्यायो ।


‘सरभित्र ल्याऊँ हजुर ?’ हिरासत कक्ष हेर्ने प्रहरी अधिकृत बोल्यो ।


‘ल्याऊ ।’ मैले भनें । छापामारको छोरोतिर हेर्दै मैले भनें, ‘कुर्सीमा बस ।’


‘धन्यवाद सर ।’ हात जोर्दै ऊ कुर्सीमा बस्यो ।


‘हतकडी खोलिदेऊ ।’ प्रहरीलाई आदेश दिएँ । प्रहरीले हतकडी खोलिदियो ।


उसले मतिर हेर्दै मुस्कुराउँदै भन्यो, ’धन्यवाद सर ।’


‘तिमीलाई अझै छापामारको छोरो भनेर बोलाउनु र !’ म मुस्कुराएँ । ‘अब त तिमी लक्का जवान भइसक्यौ । तिम्रो नाम के हो ?’ मैले उसका आँखामा हेंरे ।


उसले पनि मलाई हेरिरह्यो । केही बोलेन । निरपेक्ष भावमा आफ्ना दुवै हात एकआपसमा रगडिरह्यो ।


मैले उसको अनुहार नियालिरहें । मेरा आँखाहरूमा प्रश्नैप्रश्नका खात थिए ।


‘म विप्लव माओवादी हुँ सर । अर्को नामको केही अर्थ रहेन ।’ उसले आफूलाई सम्हाल्दै भन्यो । उसको अनुहारमा अघि देखिएका छापामारको छोरोका बालसुलभ भावहरू लुप्त भइसकेका थिए । उमेरभन्दा वयस्क र कठोर देखिएको थियो उसको अनुहार ।


उसलाई यस अवस्थामा पाएर म अचम्मित र विष्मित थिएँ । देशमा नयाँ शासन व्यवस्था आएपछि सशस्त्र द्वन्द्वमा माओवादी विद्रोहीको तर्फबाट जजसले योगदान दिएका थिए, बहुसंख्यकले राज्यबाट केही न केही पाएका थिए । मलाई लागिरहेको थियो छापामारको छोरोका बा आमाले पनि आफ्नो सारा जीवन होमेका छन् । तिनीहरूले पनि निश्चय नै कुनै राजनीतिक, प्रशासनिक वा सैनिक नियुक्ति पाए होलान् । तर छापामारको छोरोको अवस्थाले ठीक उल्टो संकेत गरिरहेको थियो ।


‘तिमी कसरी विप्लवको समूहमा लाग्यौ ? तिम्रा बा–आमा कहाँ हुनुहुन्छ ? के गर्दै हुनुहुन्छ ?’ अधैर्य हुँदै सोधें मेले ।


उसले लामो सास तान्यो । सायद मेरा प्रश्नहरूले उसलाई विचलित बनाएको हुनुपर्छ । उसले आफ्नो टाउको निहुरायो । केही बेर मौन केही सोचिरह्यो । टाउको उठाएर झ्यालबाहिर हे‌र्‍यो । केही बेर टोलाइरह्यो । तत्पश्चात् मेरा आँखामा हेर्दै बोल्यो, ‘जिन्दगी सोचेजस्तो भएन सर ! न मेरा बाले सोचेजस्तो न त मैले सोचेजस्तो नै भयो जिन्दगी । तर हाम्रो जिन्दगी हामीहरूले चाहेजस्तो बनाउने आशा छोडेको छैन सर । म अझै लडिरहेको छु । यो सास रहुन्जेल लडिरहनेछु ।’ उसले मतिर हे‌र्‍यो । उसको अनुहारमा आत्मविश्वास र दृढता झल्किरहेको थियो ।


‘तपाईंले सोचेको जस्तो छैन मेरो वास्तविक कथा । मेरो कथा चुरे पहाडझैं कतै अग्लिएको छ त कतै भास्सिएको छ । धेरै ठाउँमा मेरो कथा क्रमभंग भएर टुट्दै विशृंखलित बनेको छ । रूखको हाँगामा फुल्न नपाई असमयमै झरेको फूलजस्तो मेरो कथा सुन्नुहुन्छ सर ?’ विषादपूर्ण आवाजमा छापामारको छोरो बोल्यो ।


मैले शिर हल्लाएर स्वीकृति दिएँ ।


ऊ आफ्नो कथा बताउन थाल्यो । म फुच्चे छापामारको छोरोलाई आफ्नो मनमा राख्दै युवा छापामारको छोरोको कथा सुन्न थालें ।
उसले सुनाएको कथा यस्तो थियो ...!


‘हाम्रो सानो परिवार थियो । बा, आमा र म । हामीसँग घरवरिपरिको एक टुक्रा जमिन मात्र थियो । त्यत्तिले खान पुग्दैन थियो । बा अर्काको खेत जोत्थे । आमा घरधन्दा गर्थिन् र बाको हात बटाउँथिन् । रोल्पाका गाउँबस्तीहरूमा माओवादीहरूको प्रभाव बढ्दै गइरहेको थियो । एक दिन बाले हामीलाई सुनाए उनी पनि माओवादीसँग जंगल पस्दै छन् ।

रोइरहेकी आमालाई थुमथुम्याउँदै बा बोलेका थिए— एक दिन हामीजस्ता गरिबहरूका दिन आउनेछन् । म त्यसैका लागि लडाइँ लड्न जाँदै छु । मेरा बा रक्तबीज मिहिनेती र इमानदार कार्यकर्ता थिए । माओवादी भएको छोटो समयमा नै उनी सामान्य कार्यकर्ताबाट सिंढी उक्लिँदै स्क्वाड कमान्डर बने । स्क्वाड कमान्डरका रूपमा उनले पार्टीको काम बखुबी निभाए ।

उनी लडाकु छापामारको रूपमा युद्धमा होमिए र कैयौं लडाइँहरू लडे । बाको कामप्रतिको निष्ठा र लगनशीलता देखेर पार्टीले उनलाई स्क्वाडबाट प्लाटुनमा लग्यो । केही समयपछि मेरा बा प्लाटुन कमान्डर बन्न सफल भए । प्लाटुन कमान्डर हुँदा मेरा बाले राज्य पक्षका प्रहरी र सेनाविरुद्ध ठूलठूला युद्धमा भाग लिए र सफलता प्राप्त गरे ।

मेरा बा जहिले भन्थे कि ‘यो युद्ध हामीले जनताको मुक्तिका लागि लडेका हौं । हामीले युद्ध जितेपछि मात्र हाम्रा नागरिकहरूले सुख र शान्तिको अनुभव गर्नेछन् ।’ युद्ध सिद्धेर जनआन्दोलनमार्फत गणतन्त्र बहाल भएपछि मेरा बा सेना समायोजनमा अयोग्य ठहरिए ।

पार्टीले अन्य कुनै राजनीतिक जिम्मेवारी पनि दिएन । उनले यसको विरोध गरे । त्यसपछि पार्टीले बाको वास्ता गर्न छोड्यो । पार्टीले मेरा बालाई कुनै पनि भूमिका दिन चाहेन । अन्ततः निराश भएर मेरा बा गुन्टा बोकेर काठमाडौंबाट गाउँ फर्किए । उनका केही वर्ष पागलपनमा बिते । रातदिन उनी बरबराइरहन्थे । एक दिन बाले भने, ‘म यहाँ बसेर के गर्न सक्छु र ! खेती गरौं भने जमिन छैन, व्यापार गरौं भने नगद छैन । लडाइँमा लागेर आफू त अनपढ भएँ, भएँ, छोरोलाई पनि अनपढ बनाएँ ।


छोरोको भविष्य बर्बाद पारें मैले । अब भएको यो पाखो जमिन बेचेर भए नि म अरब जान्छु । मेरो जीवन बनाए नि बिगारे नि जे गर्छ अब अरबले नै गर्छ ।’ केही दिनपछि जमिन बेचेर पाएको रकम खर्च गरेर बा अरब भास्सिए । तर अरब गएको छ महिनामा नै मेरा बा सदाका लागि बन्द काठको बाकसमा चिरनिद्रामा सुतेको अवस्थामा फर्किए । त्यसपछि हामी दुई आमा छोरा बेसहारा भयौं ।

हामीसँग न जमिन थियो न अन्न । हामीले भोकभोकै काठमाडौंका गल्ली र बाटाहरू चहा‌र्‍यौं । बाका कमान्डरहरू जो सरकारका ठूला मन्त्री थिए, हात जोड्दै अनुनय–विनय गर्‍यौं । बाका समकालीन साथीहरू जो ठूलठूला ओहोदामा पुगेका थिए, तिनका खुट्टा समातेर डाँको छोड्यौं । बाले गरेको बलिदानको दुहाई दियौं । अहँ हाम्रा आँसुहरूले तिनका मन पगाल्न सकेन । बाको बलिदानको गाथाले तिनका ढुंगा बनेका हृदयमा करुणाको अंकुर टुँसाउन सकेन । पछिपछि त हामीलाई देखेर तिनीहरू मुख लुकाउन थाले ।

मेरा बाको बलिदानले सुकिला बनेका कामरेडहरूले हामीलाई प्रतिगमनकारी देख्न थाले । हामी आमाछोरा असहाय भएर गाउँ फर्कियौ । गाउँमा हाम्रो भन्ने न झोपडी थियो न एक मुठी माटो ! गाउँमा अर्काको नोकर भएर हामीले जेनतेन गुजारा चलाउन थाल्यौं ।

फर्किएको एक महिनामा नै बाको मृत्युको पीडा र सुकिला कामरेडहरूको तिरस्कार र अवहेलनाको सन्तापले पिरोलिँदै आमा मरिन् । म एक्लो र टुहुरो भएँ । केही समय गाउँको भेडी गोठालो बनेर गुजारा गरें । त्यसपछि गाउँ छोडेर म सहर पसें । सहरमा अनेकौं हन्डर खाएपछि मलाई चेतना भयो । मेरा बाले जुन दिन देख्नका लागि सशस्त्र युद्ध लडेका थिए, त्यो दिन त आएकै रहेनछ ।’


यति भनिसकेपछि शून्यमा हेर्दै ऊ टोलाइरह्यो । जीवन भोगाइले पाषाण बनेको उसको अनुहारलाई आँखाका डिलबाट झर्न नसकेका आँसुहरूले भित्रभित्रै थिलथिलो र द्रवित बनाइरहेको थियो ।


‘...त्यसपछि मलाई लाग्यो जुन सपना देखेर मेरा बा जनयुद्धमा होमिनुभएको थियो, त्यो सपना त तुरियो । त्यसभन्दा पनि पीडादायक दृश्यहरू देखेर म कहालिएँ । हामीलाई मुक्तिको सपना देखाउने आदरणीय कामरेडहरू दलाल, गल्लावाल र ठेक्कावालमा रूपान्तरण हुनुभयो । मेरा बाले देशमा ठेकेदारतन्त्र ल्याउन बन्दुक उठाएका थिएनन् ।

आम नागरिकको आत्मसम्मानपूर्ण जीवन बाँच्न पाउने हक स्थापित गर्न बन्दुक उठाएका थिए । हामीले भन्ने गरेको सामन्ती व्यवस्थामा हामीहरू जति उपेक्षित र पीडित थियौं त्योभन्दा बढी उपेक्षित र अपहेलित हामी आफूले सशस्त्र युद्ध लडेर ल्याएको व्यवस्थामा भयौं । हाम्रालागि यसभन्दा पीडादायक विषय अरू के हुन सक्छ ? यो पीडाबाट व्यक्तिगत रूपमा उन्मुक्ति पाउन बहुलाउनु र भीरबाट हाम फालेर मर्नुभन्दा जनताको उन्मुक्तिका लागि फेरि बन्दुक समातेर युद्धमा होमिनु र दुश्मनको गोली खाएर मर्नु श्रेयष्कर र गौरवपूर्ण हुन्छ भन्ने लागेर म विप्लव माओबादी बन्न विवश भएँ सर ।’


उसले मतिर हे‌र्‍यो । उसको अनुहारमा अहिले कोमल भावहरू थिएनन् । एकप्रकारको स्थूलता र जडता थियो ।


उसको जीवन भोगाइ सुनेर म भावशून्य बनेको थिएँ । ऊ र उसका बा–आमाले भोगेको दुःख र पीडालाई महसुस गरेर म विचलित बनिरहेको थिएँ । उसलाई भेट्नुभन्दा पहिले उसको बारेमा मैले गरेको कल्पना र उसले मलाई साक्षात्कार गराएको उसको विपनाबीच गहिरो खाडल थियो ।

उसले भोगेको वास्तविकतालाई आत्मसात् गरे तापनि म अझैं विश्वास गर्न सकिरहेको थिइनँ, विद्रोही छापामारहरूले सशस्त्र युद्ध लडेर ल्याएको शासन व्यवस्थामा पनि के छापामारको छोरोले त्यही नियति भोग्नुपर्ने जुन उसले युद्धकालमा भोगेको थियो ?


‘के तिमीलाई लाग्छ कि विप्लव माओबादीहरू वर्तमान व्यवस्थामा देखिएका त्रुटिहरू सुधारेर अघि बढ्छन् ? के तिनीहरूले पनि जनताकै मुक्तिका लागि बन्दुक उठाएका हुन् त ?’ विप्लव माओवादी बनेको छापामारको छोरोको अनुहारमा हेर्दै मैले भनें ।


उसले आफ्ना आँखाहरूमा गम्भीर भाव ल्याउँदै मतिर हे‌र्‍यो र भन्यो, ‘मलाई विश्वास छ, विप्लव माओवादीको उद्देश्य यही हो । तर कहिलेकाहीं म भयग्रस्त पनि हुन्छु यो सोचेर कि मेरा बाले लडेको आदर्शको लडाइँ त खेर गयो । दस वर्षसम्म लडाइँको नेतृत्व गरेका र हजारौं कार्यकर्ताको बलिदानी रगतले पोतिएका कामरेडहरूले त बाटो बिराए भने त्यो बटवृक्षको हाँगोका रूपमा रहेको यो विप्लवले पनि बाटो नबिराउला भन्न सकिन्न । जनताको मुक्तिको आडमा राजनीतिक शक्ति प्राप्तिका लागि यो संघर्ष गरिएको हो भने यसकै विरुद्धमा फेरि अर्को हिंसाको शृंखला सुरु नहोला भन्न सकिन्न ।’ ऊ गम्भीर देखियो ।


‘तिम्रो उद्देश्य परिपूर्तिका अन्य विकल्प पनि त छन् नि । तिमी त्यसमा किन प्रयास गर्दैनौ ? के बन्दुक समात्दैमा र हिंसा मच्चाउँदैमा देशमा परिवर्तन आउँछ ? राजनीतिक परिवर्तनको साथसाथै राजनीतिक स्थिरता महत्त्वपूर्ण हो भन्ने कुरा अहिलेको अवस्थाले देखाउँदैन र ?’ मैले आफ्नो तर्क प्रस्तुत गरें ।

मलाई सुनेर उसले एक छिन गम खायो । तत्पश्चात् लामो सास तानेर छोड्दै ऊ बोल्यो—
‘बन्दुक समातेर हिंसा मच्चाउँदैमा परिर्तन आउने भए अहिलेसम्म नेपाली नागरिकहरू संसारमा सबैभन्दा सुखी र समृद्ध बनिसक्नुपर्ने हो । हामीले सोचेको यो समृद्धि र सुख कहिले आएन । तर हिंसा अझैं जारी छ । तपाईंको यो मतसँग म सहमत छु तर मेरालागि वर्तमान समयमा अन्य कुनै विकल्प छैनन् । राज्यले हाम्रालागि कुनै उपयुक्त विकल्प दिएको छैन । कमसेकम भावनामा भए पनि मैले आफूलाई आश्वस्त पार्न सकेको छु कि म मेरा बाले अँगालेको सिद्धान्तबाट विचलित भएको छैन ।

म आफैंले आफैंलाई घृणा गर्ने गरी आफ्नो चरित्रबाट स्खलित भएको छैन । विप्लव माओवादी अँगाल्नुको तात्पर्य मेरो आत्मसन्तुष्टि पनि हो कि मेरा बाका समकालीन कामरेडहरूको दया र मायामा म बाँचिरहेको छैन । हामी युवाहरूलाई राज्यले गरेको चरम बेवास्तालाई टुलुटुलु हेरेर बाँच्न म अभिषप्त छैन । म स्वतन्त्र छु । म पृथक् छु । बरु तिनीहरूलाई चुनौती दिन सक्ने सामर्थ्य राख्छु । यस अनुभूतिले मात्र पनि मलाई बाँच्ने प्रेरणा दिएको छ सर ।’


उसले शिर ठाडो पारेर मलाई हे‌र्‍यो । आफूले समातेको मार्गप्रति पूर्णरूपमा आश्वस्त नभए पनि आफ्नो उद्देश्यप्रति भने ऊ विश्वस्त देखिन्थ्यो ।


‘त्यसो भए के जेलको छिंडीभित्र आफ्नो जीवन समाप्त पार्ने विचार हो तिम्रो ?’ मैले उसको अनुहारमा दृष्टिपात गरें ।


‘राजनीतिक सिद्धान्तका कारण जेल जानुपरे, त्यो मेरालागि अवसर हुनेछ सर । आफ्नो व्यक्तित्वलाई निखार्ने उपयुक्त समय हुनेछ ।’ उसले निर्विकार भावमा जवाफ दियो ।


‘तिमीमा यत्ति चेत त हुनुपर्ने हो कि तिमी राजनीतिक सिद्धान्तका कारण नभई बम विस्फोटन गरी मानवीय र भौतिक क्षति गरेको अभियोगमा जेल जाँदै छौ । यो राजनीतिक नभई आपराधिक कार्य हो । तिम्रो भाषामा यो क्रान्ति होला तर कानुनको भाषामा यो विशुद्ध अपराध हो ।’ म तिखो आवाजमा चिच्याएँ ।


‘बम विस्फोटन र मानवीय क्षतिको यो घटना नेपालको पहिलो घटना होइन डीआईजी साहेब । तपाईं रोल्पाको प्रहरी प्रमुख हुँदा जोसँग युद्ध लड्दै हुनुहुन्थ्यो ती मान्छेहरू अहिले सत्तामा छन् र तपाईं अहिले तिनीहरूकै आदेशको पालना गर्दै हुनुहुन्छ । के थाहा भोलि तपाईंले मेरो आदेश पो मान्नुपर्ने हो कि ? अपराध र क्रान्तिको परिभाषा समयसापेक्ष हुन्छ सर ।’


धक फुकाएर हाँस्यो ऊ । ऊ युद्ध जितेको विजयी योद्धाझैं प्रतीत भइरहेको थियो ।


मैले बिस्तारै उसको हात समातें । मेरो स्पर्शले प्रफुल्ल देखियो ऊ । मलाई त्यही फुच्चे छापामारको छोरोको हात स्पर्श गरेझैं लागिरहेको थियो । मैले मायालु भावले उसका आँखामा हेरें । उसका आँखामा मप्रति अगाध प्रेम र श्रद्धा थियो ।

मैले उसका गहिरा आँखामा नियाल्दै भनें—‘मैले रोल्पामा तिमी र तिम्री आमालाई हिरासतबाट मुक्त गरेर घर पठाउँदा सोचेको थिएँ पक्कै तिमी पनि आफ्नो छापामार बासँगै लागेर छापामार बन्नेछौ । त्यसबेला म तिमीलाई त्यो परिस्थितिबाट बचाउन नसकेकोमा दुःखी थिएँ । अहिले तिमीलाई विप्लव माओवादीको रूपमा पाउँदा मलाई दुःख लागेको छ । देश र जनतामा परिवर्तन ल्याउन हिंसा नै एक मात्र विकल्प होइन । यस आधुनिक युगमा थुप्रै विकल्प छन् जसलाई हामी आफ्नो आवश्यकता र उद्देश्यका आधारमा छनोट गर्न सक्छौं । आशा छ एक न एक दिन तिमी हिंसाको मार्ग त्यागेर अहिंसाको मार्गमा आउनेछौ र राष्ट्र निर्माणमा आफ्नो यागदान दिनेछौ ।’


उसले पुलुक्क मतिर हे‌र्‍यो । अनुहारको भावले भन्थ्यो, ऊ मसँग असंख्य प्रश्न सोध्न चाहन्छ । तर उसले मसँग कुनै प्रश्न सोधेन ।
‘सर उसकी स्वास्नी उसलाई भेट्न आएकी छे ।’ मेरो गार्ड सलाम ठोक्दै दैलोनिर उभियो ।


‘यहाँ बोलाऊ ।’ मैले आदेश दिएँ ।


एउटा सानो बच्चासहित एउटी महिला दैलोमा झुल्किन् । मैले कुर्सीमा बस्ने इसारा गरें । कुर्सीमा बस्नेबित्तिकै उनी लोग्नेतिर हेर्दै घ्वाँघ्वाँ रुन थालिन् । आमा रोएको देखेर सानो बच्चा पनि आमालाई अँगालो हाल्दै रुन थाल्यो ।


‘सर यो मेरी स्वास्नी हो । बिहे गरेको पाँच वर्ष मात्र भयो । मैले उसलाई पेटभरि खान दिन सकेको छैन । मेरो घरद्वार छैन । ऊ माइतमा बस्छे । यो मेरो छोरो मलाई चिन्दैन सर । म कहिल्यै उनीहरूसँग बस्न पाउँदिनँ । कसरी आफ्नो बालाई चिनोस् !’ छोरोतिर हेर्दै ऊ भावुक भयो । उसका आँखाबाट तुरुक्क दुई थोपा आँसु गालातिर झरे ।

बाहुलाले आँसु पुछ्दै उसले मतिर हेर्दै भन्यो—‘सर मैले देखेका सपनाहरू पनि मेरा बाका सपनाझैं तिरोहित भए भने मेरो पुस्ता पनि खेर जानेछ । तपाईंले चाहेजस्तो अहिंसाको मार्गमा हिँडेर भविष्य बनाउने युवाहरू कोही हुने छैनन् देशमा । धेरै युवा बिदेसिनेछन् भने ती थोरै युवा जो विदेश जान नपाएको सन्तापमा देशभित्रै हिंसा मच्चाउनेछन् । त्यसपछि के तपाईं मेरो छोरोलाई भविष्यको छापामार बन्नबाट बचाउन सक्नुहुन्छ सर ?’


म अवाक मुद्रामा कहिले उसलाई त कहिले उसको सानो छोरोलाई हेरिरहेको थिएँ ।

प्रकाशित : आश्विन ११, २०७६ १३:०४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्