कविताको नियम

नयनराज पाण्डे

१.कवि लासनिर टुसुक्क बसिरहेको थियो । चुपचाप । उसले केही मिनेटअघि एउटा बालकको छातीमा छुरी हानेको थियो । त्यसैले कविको हात रक्ताम्य थियो । ठीक मुटुमै छुरी रोपिएकाले बालकको मुटुबाटै रगतका पातला सिर्काहरू कविको अनुहारभरि छरिएको थियो । उसको कमिज र पाइन्ट पनि जताततै रगतैरगत लथपथिएको थियो ।

बालकको हत्या गरेर कवि भाग्न पनि सक्थ्यो । तर, भागेन । ऊ शान्त भावमा लासनिरै बसिरह्यो । उसले यतिन्जेल लासको छेउमै बसेर चारवटा चुरोट खाइसकेको थियो । चुरोटको धूवाँ उसकै शिरमाथिमाथि अझै उडिरहेको थियो । कवि, लेखकभित्र त करुणा र संवेदना खाँदाखाँद भरिएको हुनुपर्ने होइन र ? तर यो कवि किन यसरी संवेदनहीन भयो ? यस्तो प्रश्न सोध्ने त्यहाँ कोही थिएन ।


कविको कामना थियो, उसलाई लासनिर देख्ने सयौं व्यक्तिहरूमध्ये कसैले यो हत्याको बारेमा पुलिसलाई खबर गरिदिए पनि हुन्थ्यो । पुलिस आएर उसलाई गिरफ्तार गरिदिए हुन्थ्यो । उसको हातमा हतकडी पनि लगाइदिए हुन्थ्यो । मिल्ने भए पाउमा नेल पनि ठोकिदिए हुन्थ्यो । केही पत्रकार आएर उसको रगत लागेको अनुहार र लुगासहितको फोटो खिचे पनि हुन्थ्यो । तर, लाससँगै करिब दुई घण्टा बिताइसक्दा पनि उसलाई गिरफ्तार गर्न पुलिस आएन । उसको हातमा हतकडी र खुट्टामा नेल पनि लागेन । पत्रकारहरूले उसको फोटो पनि खिचेनन् । सहरको सन्ध्याकालीन अखबारले उसले गरेको हत्याको खबर छापेन । मानौं बालकको हत्या यो सहरका लागि एउटा मामुली कुरा थियो । सहरको संवेदना जागृत गराउन कतिवटा हत्याको समाचार छापिनुपर्छ ? यो प्रश्नको उत्तर पनि कसैबाट मिल्ने सम्भावना थिएन ।


उत्तर नआउने प्रश्न गर्न हुन्छ कि हुँदैन ?
उत्तर नदिनेसित प्रश्न गर्न हुन्छ कि हुँदैन ?
प्रश्नै मन नपराउनेलाई प्रश्न गर्न हुन्छ कि हुँदैन ?
हाल यस्ता प्रश्नहरू अर्थहीन भएका थिए ।


बालकको लासमा झिँगा भन्किन सुरु भइसकेको थियो । बालकका आँखाहरू अझै खुलै थिए । उसले अझै ती आँखाहरू बन्द गरिदिएको थिएन । कविलाई थाहा छ, ती आँखामा बालकका मृत सपनाहरू मात्र छैनन्, उसले हत्या गर्दैगर्दाका चित्रहरू पनि छन् । आफ्नो हत्या किन गरियो भन्ने प्रश्न पनि होलान् ती खुला आँखामा । प्रश्न गरिरहेका आँखाहरू खतरनाक हुन्छन् भन्ने थाहा छ कविलाई । तर, बालकको आँखामा उसले कुनै खतरा देखेन । त्यसैले उसले मृत बालकको आँखा बन्द गरिदिनु आवश्यक नै ठानेन ।


पाँचौँ चुरोट पनि सकिएपछि कविले दिक्क मानेर सडकमा आवतजावत गरिरहेका मान्छेहरूतिर हेर्‍यो । सबै हतारमा थिए । हतारले गर्दा कतिले त रगतमा लथपथिएको कवि र केही बेरअघि मरेको बालकतिर हेर्दा पनि हेरेनन् । नजिकै एउटा मन्दिर थियो । लासनेरैबाट ती मन्दिरका पुजारी दिउसोको आरती गर्न मन्दिरतिर जाँदै थियो । उसले त हेरेको भए पनि हुने नि । तर, उसलाई देउताको चिन्ता थियो । देउतालाई खुसी पार्ने हतार थियो । त्यसैले उसले पनि न हत्यारा कवितिर हेर्‍यो न सडकमा रक्ताम्य बालकको लासतिर हेर्‍यो ।


सिङ्गो सहर लासको छेउछाउबाट यताउता गर्दैथ्यो । व्यापारी, विद्यार्थी नेता, कर्मचारी, चिकित्सक, इन्जिनियर, वकिल, चित्रकार, सिनेकर्मी, नाट्यकर्मी, सेयर दलाल, श्रमिक, ठेकेदार कसैले पनि लासतिर हेरेन । हत्यारा कवितिर पनि हेरेन । रोचक कुरा के भने, ओहोरदोहोर गरिरहेका सबै सहरवासीको हातमा संविधानको किताब थियो । नेपालको संविधान, २०७२ को किताब । नेपालीमा कमजोरहरू भने त्यसको अंग्रेजी अनुवाद लिएर हिँडिरहेका थिए । कविले एक जनासित सोध्यो पनि ।


‘तपाईँले कुन किताब बोक्नुभएको ?’


त्यसले हतारमा उत्तर दिएको थियो, ‘हाल सालै विमोचन भएको उपन्यास हो । फिक्सन ।’


कविले त्योसित नेपाली उपन्यासको विगत, वर्तमान र भविष्यबारे केही बेर छलफल गर्न चाहन्थ्यो । तर, त्यो व्यक्तिलाई उपन्यास पढ्ने हतार थियो क्या र ! जवाफ दिएर एक छिन पनि रोकिएन, गइहाल्यो ।


कवि निराश भयो र फत्फतायो, ‘उफ्, यो सहर कति संवेदना शून्य भैसकेछ ।’

२.
यो कवि पनि अचेल एउटा उपन्यास लेख्ने सोचमा छ । तर, एकताका उसले प्रायः फूलका कविता लेख्थ्यो । ऋतुहरूको कविता लेख्थ्यो । श्रीमतीले घरबाट गमलाहरू हटाइदिएकी थिइन् । किनभने तिनमा फूल फुल्नासाथ कविले एक थान कविता लेखिहाल्थ्यो । श्रीमतीले झ्याल किला ठोकिदिएकी थिइन् र झ्यालका सिसामा बाहिरको दृश्य नदेखिने गरी कालो इनामेल पोतिदिएकी थिइन् । किनभने कविले झ्यालबाट पानी परेको, आँधीहुरी चलेको, रूखबाट पात झरेको, रूखमा नयाँ पालुवा पलाएको देख्नै हुन्नथ्यो, थानका थान कविता जन्माइहाल्थ्यो । एक दिन नदीको कविता लेख्दालेख्दै नदीमै बगेको थियो । माझीहरूले बचाए उसलाई । यति हुँदा पनि उसले माझीहरूको दुःखको कविता लेखेन ।

बरु उसले नदीको कञ्चनपानीको कविता लेख्यो । पानीमा जलक्रीडा गरिरहेका राजहाँसहरूको कविता लेख्यो । राजारानी र युवराजहरूको जन्मोत्सवमा उसले तिनका गुणगानमा कविता लेखिहाल्थ्यो र गोरखापत्रमा छपाइहाल्थ्यो । सरकारी कर्मचारीहरूमाझ ऊ लोकप्रिय थियो । ऊ दुःखको साहित्य लेख्नु हुँदैन भन्ने सोच्थ्यो । साहित्यले पाठकलाई आनन्दको अनुभूति गराउनुपर्छ भन्ने उसको मान्यता थियो ।


एक दिन उसलाई दरबारबाट बोलावट भयो । यो जीवनमा यही दिनको प्रतीक्षामा थियो । कुनै दिन दरबारबाट बोलावट होस् र उसले राजारानीको पाउमा दाम राखेर दण्डवत् गर्न पाओस् । त्यो उसको जीवनकै अमूल्य क्षण हुनेमा ऊ विश्वस्त थियो । ऊ खुसी हुँदै नयाँ दौरा–सुरवाल लगाएर दरबार पस्यो । रानीले उसको काव्यकारिताको प्रशंसा गरिन् र भनिन्, ‘कवि अब तिमीले मेरालागि गीत र कविता लेख्नुपर्छ ।’


रानीको प्रस्तावबाट ऊ खुसी भयो । उसले रानीका लागि धमाधम मर्मस्पर्शी गीत र कविताहरू लेखिदियो । ती गीत र कविताहरू लोकप्रिय पनि भए । रेडियो नेपालबाट उसैले रानीको नाममा लेखिदिएका धेरै गीत बजे । रानीको नाममा उसले लेखिदिएको कवितासंग्रहलाई पनि देशका चर्चित समीक्षकहरूले विश्व साहित्यकै उम्दा कृति भनेर तारिफ पनि गरे ।


एक दिन रानीले उसलाई भनिन्, ‘तिमी जेठ १९ गते राति दरबारमा आऊ ! हाम्रोलागि सुन्दर गीत र राम्रा कविताहरू लेखिदिएबापत हामीले तिमीलाई पारिश्रमिक र पुरस्कार बक्सिनेछौँ ।’


ऊ दौरा–सुरुवाल लगाएर जेठ १९ गते राति आफूले लेखिदिएका गीत र कविताहरूको पारिश्रमिक लिन राजदरबार पुग्यो ।
२०५८ साल जेठ २० गते बिहानै कवि उदास भावमा पुलिस चौकीमा गयो र भन्यो, ‘मेरैअगाडि राजा वीरेन्द्रको वंशविनाश भयो । मेरै काखमा कवयित्री चाँदनी शाहले प्राण त्याग गरिबक्स्यो । अनि मैले पनि राजारानीको हत्या गर्ने युवराज दीपेन्द्रको हत्या गरिदिएँ । मलाई गिरफ्तार गरियोस् ।’


त्यति बेला पनि उसलाई कसैले वास्ता गरेन । कसैले उसको कुरा सुनेन । त्यति बेला पनि उसले उदास भएर भनेको थियो, ‘उफ्, यो सहर कति संवेदनाशून्य भैसकेछ !’

३.
कविले करिब आधा घण्टाअघि हत्या गरेको यो निरीह बालकलाई कविता लेख्ने रहर थियो । उसलाई कविबाट कविता लेख्ने कला सिक्नु थियो । त्यसैले कविले नै आफ्नो हत्या गर्छ भन्ने कुरामा ऊ पूरै बेखबर थियो । उसले कविमाथि बडो विश्वास गरेर कविताको नियम सोधेको थियो । कविले कविता लेख्ने तरिका सिकाउलान् भन्ने पूरा विश्वास थियो उसलाई । त्यसैले समय लगाएर बिस्तारै–बिस्तारै उसले आफ्नो भावना कविका सामु यसरी अभिव्यक्त गरेको थियो—

म नौ वर्षको भएँ
या दस,
एघार त हुँदै होइन ।
मेरा मातापिता गरिब थिए,
पिता मरिसके
आमा बौलाएर यो सहरको भीडमा
कता हराइन् कता ।
म सडकमा हुर्किएँ
सडकमै सुत्छु
प्लास्टिक बटुल्छु र
डेन्ड्राइट सुँघ्छु ।
मलाई अहिले कविता लेख्न मन लागेको छ
तर मलाई कविताको नियम थाहा छैन ।

मसित थोरै शब्दहरू छन्
एकदमै थोरै
कवितामा कति शब्द हुनुपर्छ ?
केही फोहोर गालीहरू थाहा छ मलाई
जुन मैले सुकिला बाबुसाहेबहरूबाट सधैँ सुन्नुपर्छ
ती गालीहरू कवितामा राख्न मिल्छ कि मिल्दैन ?
केही अपमान र तिरस्कारका बोधहरू छन् मसित,
तिनलाई कवितामा सामेल गर्न हुन्छ कि हुँदैन ?
बेलाबेलामा जुलुसहरूमा लगाउने
नाराहरू पनि छन् मसित
कवितामा नारा राम्रो हुन्छ कि हुँदैन ?
मेरी दिदीजस्ता युवतीहरूले
डान्सबारबाट आफ्नो अस्मिता जोगाएर निस्कँदा
फलाकेका केही अश्लील शब्दहरू पनि छन् मसित,
मलाई सानो छँदा हजुरआमाले
सुनाएका केही गीतका भाकाहरू पनि कण्ठ छन् मलाई
हजुरबुबाले मलाई
ठूलो मान्छे बन्नुपर्छ भनेर
दिनुभएको आशीर्वादका केही पंक्ति पनि थाहा छ मलाई
आफ्नो जिन्दगीभन्दा गह्रुंगो ठेला तानिरहेकै बेला
टडकले किचेर मरेका मेरा बुबाको रक्ताम्य लासको
दृश्य छ मेरो आँखामा
बाको शोकमा
आमाले रुँदै गरेका विलापहरू पनि छन् मेरा सम्झनामा
भनिदिनुस्न मलाई
दिदीका ती अश्लील शब्द, हजुरआमाका ती गीतहरू
र हजुरबुबाको आशीर्वादलाई
कवितामा राख्न मिल्छ कि मिल्दैन ?
भनिदिनुस्न यति कुरा
मेरी आमाको विलापलाई कविता बनाउन मिल्छ कि मिल्दैन ?
कवितामा सडकमा पोखिएको
मेरो बाको रगतको रातो देखाउन मिल्छ कि मिल्दैन ?
र मैले पोलिथिन खोज्न फोहोरको थुप्रो उधिन्दा आउने दुर्गन्ध
र मैले सुँघ्ने डेन्ड्राइटको वास्ना कवितामा मिसाउन मिल्छ कि मिल्दैन ?
म सडकमा सुतिरहँदा
मध्यरातमा सिंहदरबारतिरबाट आउँछ
प्रधानमन्त्रीको समृद्ध नेपालको चुटकुला
कवितामा त्यो चुटकुला कहाँनेर राख्ने ?
मलाई त कविताको नियम नै थाहा छैन ।

थोरै शब्द हुनेहरूले कविता लेख्नु हुन्छ कि हुँदैन ?
बोली नहुनेहरूले कविता लेख्नु हुन्छ कि हुँदैन ?
कविता भोको बस्नेले लेख्ने हो कि अघाएकाहरूले मात्र लेख्ने हो ?
कविता लयमा हुनैपर्छ कि बेसुर भए पनि हुन्छ ?
कविता मन्दिरमा चढाउने फूलजस्तै नरम हुनुपर्छ
कि मलाई दिनहुँ ठेस लागेर दुखाइरहने ढुङ्गाजस्तै कठोर हुनुपर्छ ?
मसित फोहोर बटुलेर हिँड्ने
मजत्रै एउटी केटी छ
मैले त्यो केटीको मायालाई कवितामा भन्न पाउँछु कि पाउँदिनँ ?
गएको जाडोमा सडकमा मसित सुतेको
मेरो साथी कठ्याङ्ग्रिएर मर्‍यो
मैले कवितामा उसको मृत्युको खबर भन्न पाउँछु कि पाउँदिनँ ?
उसले माटोमा काठको छेस्काले बनाएर देखाउँथ्यो
पहिरोले पुरिएको आफ्नो घरको चित्र
मैले कवितामा त्यो घरको चित्र देखाउन पाउँछु कि पाउँदिनँ ?
गाउँमा अब मलाई माया गर्ने कोही छैनन्
मलाई गाउँ आइज भनेर बोलाउने पनि कोही छैनन्
मैले बिर्सिसकेँ मेरो गाउँको बाटो
कवितामा म आफ्नो गाउँको बाटो सोध्न पाउँछु कि पाउँदिनँ ?
मलाई सबैले देशलाई माया गर्नुपर्छ भन्छन्
मलाई मेरो देशले किन माया गरेन भनेर
म कवितामा प्रश्न सोध्न पाउँछु कि पाउँदिनँ ?
म सत्ता, सरकार र माफियाको मिलोमतोबारे
कवितामा आफ्नो विरोध दर्ता गर्न पाउँछु कि पाउँदिनँ ?
देश बनाउँछु भन्नेहरूले नै देशलाई लुटिरहेको कुरा
कवितामा भन्न पाउँछु कि पाउँदैन ?
खासमा कविताको सीमा के हो ?
खासमा कविताको सामर्थ्य के हो ?
खासमा कविताको नियम के हो ?

मैले भीख मागेको हैन हजुर
बस् अलिकति जानकारी मागेको हुँ
भन्न मिल्छ भने कृपया यति भनिदिनुस्न
मजस्तो कमजोर र मैलो मान्छेले कविता लेख्नु हुन्छ कि हुँदैन ?
कवितामा कति अक्षर र कति शब्द हुनुपर्छ ?
आवाज कति र आँसु कति हुनुपर्छ ?
हल्ला कति हुनुपर्छ र मौनता कति हुनुपर्छ ?
कला कति र विचार कति हुनुपर्छ ?
चिसो कति हुनुपर्छ र आगो कति हुनुपर्छ ?
माया कति र आक्रोश कति हुनुपर्छ ?
ती सबै अनुभवहरू छन् मसित
ती सबै अनुभूतिहरू छन् मसित
म सानै छु
तर भोगिसकेको छु भारीभारी दुःख, अभाव र कष्ट
मैले आफ्नो उमेरभन्दा भारी कविता लेख्न पाउँछु कि पाउँदिनँ ?
मैले सधैं सडकमा दुःख चपाएर हिँड्नुभन्दा
पक्कै कविता लेख्नु सजिलो हुन्छ होला
तर, मलाई कविता कसरी लेख्ने भन्ने नै थाहा छैन
मलाई कविताको नियम नै थाहा छैन ।

४.
बालकले सोधेको कविताको नियम आफैँमा एउटा कविताजस्तै थियो । तर, त्यो कवितामा हिमाल या नदीनाला थिएन । पानीमा जलक्रीडा गरिरहेको राजहाँसको चर्चा थिएन । ढकमक्क फुलिरहेको कमलको फूलको पनि उल्लेख थिएन । त्यसमा गुनासाहरू मात्र थिए । पूर्णविरामभन्दा बढ्ता प्रश्नचिह्नहरू थिए । त्यसैले विसं २०५८ साल जेठ १९ गतेको राति राजदरबारमा आफूले रानीका नाममा लेखिदिएको गीत र कविताको पारिश्रमिक लिन गएको कविलाई बालकको त्यो गुनासो कविताजस्तै लागेन । नत्र, ‘ए बालक, तिमीले कविताको नियम सोध्यौ । तर, तिम्रा यो सोधाइ नै कविता हो । तिमीले सोधेका प्रश्नहरू नै कविता हुन्’ भनिदिएको भए त्यो बालकले कति हौसला पाउँथ्यो होला ! भविष्यमा त्यो कति शक्तिशाली कवि हुन्थ्यो होला !


तर, असमय नै एउटा बालकको हत्या गरिदिएर कविले भविष्यको एउटा प्रतिभाशाली सर्जकको उदयको सम्भावनलाई समाप्त गरिदिएको थियो । यति हुँदा पनि कविलाई ग्लानि भइरहेको थिएन । उसको अनुहारमा तनाव पनि थिएन । बस्, अलिअलि उदासी थियो । तर, त्यो उदासी बालकको कविताको नियमसम्बन्धी जिज्ञासाले उत्पन्न गरेको थिएन । त्यो उदासी त २०५८ साल जेठ १९ गतेको राजदरबार हत्याकाण्डपछि उसको अनुहारमा स्थायी रूपमा टाँसिएको थियो । आफ्ना प्यारा राजारानीको हत्या हुनु र आफूले कविताको पारिश्रमिक नपाउनु । उसको जीवनका यी बिर्सनै नसकिने दुःख थिए । त्यही दुःख उदासीमा परिणत भएर सादा खाममा हुलाक टिकट टाँसिएझै उसको अनुहारमा टपक्कै टाँसिएको थियो ।


उसले त्यो साल जेठ २० गते बिहान पुलिस चौकीमा जानुअघि डेरामा आएर श्रीमतीलाई भनेको थियो, ‘बूढी, महारानीले मलाई कविता र गीतको पारिश्रमिक दिन राजदरबार बोलाइबक्सेको थियो । त्यहाँ रात्रिभोज चलिरहेको थियो । महारानीले मलाई पनि भोजमा सरिक हुन आग्रह गरिबक्सियो । मैले पेटभरि चित्तलको मासु र मार्सी चामलको भात खाएँ । भोज चलिरहेकै बेलामा महारानीले मलाई असर्फीहरू दिन थालिबक्सियो । सयौं असर्फी । महारानीले लगतार असर्फी गनिरहिबक्सिएको थियो । त्यही बखत युवराज दीपेन्द्रले गोली चलाएर महारानीको हत्या गरिबक्सियो । मौसुफले राजा वीरेन्द्रलाई पनि गोली हानिबक्सियो । आफ्ना सहोदर भाइबैनीलाई पनि मारिबक्सियो । राजपरिवारका अरू सदस्यलाई पनि सिध्याइबक्सियो । मलाई साह्रै झोंक चल्यो । त्यो दृश्य देखेर मेरो कवि हृदय व्यथित भयो । म आवेशमा आएँ । मैले एक जना अङ्गरक्षकको बन्दुक खोसेँ र ठाउँको ठाउँ युवराज दीपेन्द्रको हत्या गरिदिएँ ।’


कविजीको कुरा सुनेर त्यति बेला उनकी श्रीमती आतङ्कित भइनन् । डराइनन् पनि । बरु निकै बेर जिल्ल परेर कविको अनुहारमा हेरिरहिन् । अनि डाँको छाडेर रुन थालिन् ।

५.
अन्ततः पुलिसले आफूलाई गिरफ्तार नगरेपछि कवि आफैँ बालकको लास बोकेर अदालत पुग्यो । कविलाई थाहा छ, बालक हत्याबापत उसलाई के कति सजाय दिने भन्ने कुरामा अदालतमा बहस हुनेछ र ऊसित सोधिनेछ बालक हत्याको कारण । उसले अदालतमा आफूले दिने बयान पनि सोचिसकेको छ । उसले कठघरामा उभिएर सगौरव भन्ने छ, ‘श्रीमान्, यो बालकले फूलहरूसित खेल्ने उमेरमा डरलाग्दा प्रश्नहरू गर्न थाल्यो । यो देशमा हिजो पनि प्रश्नहरू वर्जित थिए र आज पनि वर्जित छ । यहाँ मजस्तो फूलवादी कविबाहेक अरूलाई बाँच्न निषेध छ । यो समय कविताको होइन, स्तुतिको हो । यो समय सङ्गीतको हैन, भजनको हो । त्यसैले कविताको नियम सोधिरहेको यो बालकको हत्या गरेर मैले देशको सेवा गरेको हुँ । यसबापत मलाई सरकारले पदक दिनुपर्छ ।’


कवि लाससहित इजलासमा प्रवेश गर्‍यो । बिदाको दिन थिएन । अदालतमा बहस पैरवी हुने समय पनि भइसकेको थियो । तर, इजलास सुनसान थियो । अदालतमा स्रेस्तेदार, इजलास तोक्ने रजिस्ट्रार, इजलास सहायकलगायत अदालतका कुनै कर्मचारी पनि थिएनन् । अझ अचम्मको कुरा के भने त्यहाँ हरेक कठघरामा अभियुक्तहरू पिसाब च्यापेर ठिङ्ग उभिएका थिए । तर, तिनीहरूका पक्षबाट बहस गर्ने वकिलहरू पनि थिएनन् र तिनलाई हदैसम्म सजायको माग गर्ने सरकारी वकिलहरू पनि थिएनन् । गुनासो सुन्ने र फैसला दिने न्यायाधीशहरू पनि थिएनन् ।


कविले निकै बेर खोजतलास गरेपछि बल्ल एक जना कार्यालय सहयोगी भेट्यो । उसले कविलाई जानकारी दियो, ‘आज अदालतबाहिर एउटा ठूलो बहुराष्ट्रिय कम्पनी पक्षमा मुद्दाको फैसला हुँदैछ । लेनदेनको कुरा पनि भएकाले अदालत पूरै रित्तो भएको हो ।’


कवि त्यसपछि लास बाकेर लखरलखर नयाँ बानेश्वरतिर लाग्यो । उसलाई देखेर बटुवाहरू आतङ्कित हुनुपर्ने हो नि । तर, सबैले त्यसलाई सिनेमाका सामान्य दृश्यझैं ठाने र वास्तै नगरेर हिँडिरहे । अन्ततः ऊ नयाँ बानेश्वरस्थित संसद भवनमा लाससहित प्रवेश गर्‍यो । सूचनापाटीमा ‘आज संसद् चालु छ’ भनेर सूचना त टाँसिएको थियो तर संसद् भवन भने अदालतजस्तै सुनसान थियो ।

संसद्भित्र पनि सत्तापक्ष र विपक्षीका कुर्सीहरू पूरै खाली थिए । सभामुखको आसन पनि खाली थियो । त्यहाँ पनि बल्लबल्ल कविले एउटा कार्यालय सहायकलाई भेट्यो । उसले कविजीलाई जानकारी दियो, ‘आज संसद्बाहिर एउटा विदेशी कम्पनीलाई अर्बौं कर छुट दिने विषयमा छिनोफानो भएर आपसमा लेनदेन गर्ने कार्यक्रम छ । सबै त्यतै गएकाले अहिले संसद् सुनसान छ ।’


‘साँझसम्म त संसद् सुरु हुन्छ होला नि ?’ कविले सोध्यो ।


‘सम्भावना छैन ।’


‘किन ?’


‘त्यसपछि सबै सांसदहरू दीनबन्धुको पुराणवाचनमा सहभागी हुने कार्यक्रम छ ।’


जीवनमा कवि योभन्दा बढी कहिले निराश भएको थिएन । आफैँसित बर्बरायो, ‘मेरो कविता र गीतबापत महारानीबाट मेरो पारिश्रमिक नपाउँदा पनि म यति निराश भएको थिइनँ, जति निराश आज यो बालकको हत्यामा कुनै उचित कारबाही नहुँदा भैरहेछ ।’

६.
अन्ततः कवि प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूलाई भेट्न सिंहदरबारतिर लाग्यो । बालकको लास उसले उसैगरी काँधमा बोकिरहेको थियो ।
तर, सिंहदरबारको दक्षिणी गेटबाहिर उसले गजबको दृश्य देख्यो ।


त्यहाँ थरीथरीका हजारौंको सङ्ख्यामा जटाधारी जोगीहरू गेटमा भेला भएका थिए । कोही कनफट्टा थिए र तिनले कानमा काठका मोटामोटा कुण्डल झुन्ड्याएका थिए । कान नचिरेका अघोरीहरू पनि थिए । जीउभरि खरानी धसेका सर्वाङ्ग नग्न नागा बाबाहरू पनि थिए । कसै कसैले मेखला र कम्मरमा गेरु रङको कौपिन बेरेका थिए । कसैसित डमरुवाला त्रिशूल र चिम्टा पनि थियो । खपरिया जोगी पनि थिए, जसका हातहातमा मानव खप्पर थिए । तीमध्ये केहीका हातमा भर्खर चिहानबाट झिकिएका नरमुण्ड पनि थिए ।
हेर्दै डरलाग्दो दृश्य थियो त्यो । सबै ठूल्ठूलो स्वरमा चिच्याइरहेका थिए, ‘हामीले प्रधानमन्त्री र नेपालको कल्याणका लागि डाकिनी शाकिनी, भूतप्रेत, पिसाच र बेताल भगाउने भभूत लिएर आएका छौं ।’


ती सबै प्रधानमन्त्रीको निधारमा भस्म लगाइदिन मात्र आएका थिएनन् । उनीहरू राजतन्त्र पुनःस्थापना र नेपाललाई विश्वको एक मात्र हिन्दु राष्ट्र घोषित गर्नुपर्ने माग लिएर आएका थिए ।


तर, त्यहाँ कुन सम्प्रदायको र कुन जोगी पहिला सिंहदरबारभित्र छिर्ने भन्ने विषयमा जोगीहरूबीच नै विवाद भइरहेको थियो । सबैले आआफ्नो दाबी पेस गरिरहेका थिए । कविले हेर्दाहेर्दै विवादले उग्ररूप लियो । अचानक जोगीहरू एकअर्कालाई अश्लील गाली गर्दै आपसमा मारमार गर्न थाले । अलख निरञ्जन र बम भोले भन्दै एकअर्कालाई चिम्टा, त्रिशूल र खप्परले प्रहार गर्न थाले । एकै छिनमा गेटअगाडि फुटेका खप्परहरूको रास लाग्यो । जोगीको लडाइँ हेरिरहेको एक वृद्धले खुसुक्क कविको कानमा भन्यो, ‘तँलाई थाहा छ ? यी सबै विभिन्न लडाइँमा सहादत प्राप्त गरेका सहिदका खप्पर हुन् ।’


कवि चकित भयो । तत्काल उसको कल्पनाशील दिमागले राजतन्त्र पुनःस्थापित भएको कल्पना गर्‍यो । यो उसका लागि खुसीको कुरा थियो । उसले बालकको लासलाई गेटको एउटा कुनामा थपक्क राखिदियो । भागाभाग मच्चिँदा जोगीहरूका पहिरन र अरू सामानहरू यत्रतत्र छरपस्ट खसेका थिए । उसले ती सामानहरू टिप्यो । उसले कानमा कुण्डल लगायो । जीउभरि खरानी घस्यो । कम्मरमा कौपिन धारण गर्‍यो । डमरुवाल त्रिशूल र चिम्टा पनि समात्यो । एउटा नरमुण्ड पनि समात्यो र अलख निरञ्जन पनि भन्न थाल्यो ।


अचानक उसको छेउमा चाँदनी शाह आइन् र भनिन्, ‘यही जेठ १९ गते राजदरबार आउनू ! हामी तिमीलाई तिम्रो गीत र कविताको पारिश्रमिक दिबक्सनेछौं ।’


खुसीले कविजी चिच्यायो, ‘राजारानी जिन्दावाद ।’


कविले देख्यो, उनकै नजिक नयाँ नेपालका प्रधानमन्त्री उभिएका छन् र विभिन्न रत्नजडित श्रीपेच लगाउँदै छन् । वरिपरि मन्त्रीहरू, न्यायाधीशहरू, वकिलहरू, पुलिसका उच्चपदस्थ अधिकृतहरूलगायत मल्टिनेसनलका कर छलीमा बदनाम भएका कम्पनीका सीईओहरू ताजाताजा राजा बनेका प्रधानमन्त्रीको पाउमा दाम चढाउँदै छन् ।


कवि यो दृश्य देखेर गदगद भयो । ऊ राजतन्त्र फर्किएकोमा अथाह खुसी भयो । ऊ हतारहतार प्रधानमन्त्रीनिर पुग्यो र भन्यो, ‘मैले बालकको हत्यासित सम्बन्धित एउटा सार्वजनिक महत्त्वको विषयमा हजुरलाई केही बताउनु छ ।’


श्रीपेच लगाउँदै गरेका प्रधानमन्त्रीले उसको कुरा सुनेनन् । प्रधानमन्त्रीका सल्लाहकारले भने, ‘कविजी, प्रधानमन्त्रीज्यूलाई अहिले हतार छ ।’


‘हो र ? कहाँ जाँदै हुनुहुन्छ प्रधानमन्त्रीज्यू ?’ कविले सोध्यो ।


‘चक्रे मिलनजीको एकल कवितावाचन छ । प्रधानमन्त्री त्यहीँ कविता श्रवण गर्न जाँदै हुनुहुन्छ ।’


यसरी बालक हत्या सम्बन्धमा प्रधानमन्त्री बेखबर भए र हतारहतार त्यहाँबाट निस्किए । तर, एउटा अर्को दृश्यबारे कवि पनि पूरै बेखबर थियो । कवि मात्र हैन, भर्खर श्रीपेच धारण गरेका प्रधानमन्त्री पनि यो दृश्यबारेमा बेखबर थिए ।


दृश्य यस्तो थियो—
घाम पूरै अस्ताइसकेको थिएन । वातावरणमा पूरै उदासी पनि छाइसकेको थिएन । मानिसहरूको ओहोरदोहोर जारी थियो । उनीहरूका ओठबाट मुस्कान पूरै गायब भइसकेको थिएन । केही बालकहरू आपसमा खेलिरहेका थिए र उनीहरूको आँखाबाट भविष्यका सुन्दर सपनाहरू पनि गायब भइसकेका थिएनन् । त्यही समयमा सिंहदरबारको गेटभन्दा अलिक पर एउटा बालक सबैसित सोधिरहेको थियो— कविताको नियम !

प्रकाशित : आश्विन ११, २०७६ १०:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कथा : छापामारको छोरो–२

महेशविक्रम शाह

भुइँमा खुट्टा बजारेर सलाम ठोक्दै मेरो बडिगार्डले भन्यो, ‘सर छापामारको छोरो भन्ने हजुरलाई भेट्न चाहन्छ  । ’‘हँ... को रे ?’ कता कता सुनेझैं, महसुस गरिरहेझैं लाग्यो मलाई यो नाम  ।

‘छापामारको छोरो सर ।’ मेरो बडिगार्डले नाम दोहो‌र्‍यायो ।


‘छापामारको छोरो !!’ मेरो स्वरमा किञ्चित आश्चर्य थियो ।


‘हो सर ! छापामारको छोरो ।’ आफ्नो बोलीमा मेरो गार्ड आश्वस्त देखिन्थ्यो ।


‘कहाँ छ त्यो ?’ मैले गार्डको अनुहारमा हेर्दै भने ।


‘जिल्ला प्रहरी कार्यालयको हिरासतमा छ सर ।’ छाती तनक्क तन्काउँदै गार्डले फेरि सलाम ठोक्दै भन्यो । ऊ आफ्नो अनुहारमा आत्मविश्वासको भाव ल्याउने प्रयास गरिरहेको थियो ।


’प्रहरीको हिरासतमा छ ऊ ?’ मैले अचम्म मान्दै गार्डको अनुहारमा हेरें ।


‘हजुर सर । उसलाई प्रहरीले पक्रेर ल्याएको तीन दिन भयो । ऊ विप्लव माओवादी हो सर । तर खोइ किन हो आफूलाई छापामारको छोरो भन्दोरैछ हजुर ।’


आफ्नो अनुहार खुम्च्याउँदै मेरो गार्ड बोल्यो ।


उसको अनुहारको भावले बताउँथ्यो उसलाई यसभन्दा बढी केही थाहा छैन । तर मैले सोध्न सक्ने सम्भावित प्रश्नको अनुमान गरेर ऊ तनावग्रस्त बनिरहेको थियो ।


छापामारको छोरो नामले मेरो दिमागमा हलचल मच्चाइसकेको थियो । को होला त्यो ? मेरो मस्तिष्कमा अनेक विचार आइरहेका थिए । मैले जीवनमा पहिलोपटक छापामारको छोरोलाई अठाह्र वर्षअघि रोल्पामा भेटेको थिएँ । त्यस बेला म जिल्ला प्रहरी कार्यालय, रोल्पाको प्रमुख थिएँ ।

माओवादीहरूको सन्देशबाहकका रूपमा काम गरेको अभियोगमा छापामारकी स्वास्नीलाई प्रहरीले समातेको थियो । साथमा छोरो पनि भएकाले उसलाई पनि प्रहरीले आमासँगै ल्याएर हिरासतमा राखेको थियो । विद्रोही माओवादी छापामारको छोरो भएकाले उसलाई प्रहरीहरू छापामारको छोरो भनेर बोलाउने गर्थे । फुच्चे छापामारको छोरो बालक भए पनि निडर र निर्भीक थियो ।

ऊ निसंकोच प्रहरीहरूको जमात अगाडि छापामार युद्धकलाका करतबहरू प्रदर्शित गरिरहेको थियो । उसको यस कलाकारिताले प्रहरी कार्यालयमा हलचल मच्चाएको थियो । हामीले केही दिनपछि कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेर मानवीयताको आधारमा आमा–छोरा दुवै जनालाई हिरासतमुक्त गरी घर फर्काइदिएका थियौं । घर फिर्ता पठाएको दोस्रो दिन नै छापामार आएर आफ्नी स्वास्नी र छोरोलाई जंगलमा लिएर गएको खबर हामीछेउ आइपुगेको थियो ।


मैले स्मृतिको पर्दा उघारेर अतीतमा चियाएँ । द्वन्द्वकालीन दिनको सम्झनाले मलाई भावुक बनाएको थियो ।


‘त्यो फुच्चे छापामारको छोरो अहिले कहाँ होला ? उसको बाबु र आमा के गर्दै होलान् ? सशस्त्र द्वन्द्वको चपेटामा परेर जीवन गुमाएका रहेनछन् भने सायद जीवितै होलान् । दसवर्षे माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वको समाप्तिपश्चात् देशमा शान्ति बहाल भयो ।नागरिकले नयाँ संविधान पाए । देशमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतान्त्रिक व्यवस्था लागू भयो । सायद उसका बाबुआमाले पनि माओवादी जनयुद्धमा गरेको योगदानस्वरूप पक्कै उपल्लो पद र पहुँच भेट्टाए होलान् । छापामारको छोरोको बाबु केन्द्र अथवा प्रदेश सरकारको मन्त्री नै पो बनिसक्यो कि ! छापामारको त्यो फुच्चे छोरो पनि पच्चीस छब्बीस वर्षको लक्का जवान भइसक्यो होला । ऊ पनि आफ्नो बाबुको पीएसीए बनेर जनयुद्धको बेला देखेका सपनाहरू साकार पारिरहेको पो छ कि !' मेरो दिमागमा यिनै कुराहरू खेलिरहे । मेरो मन छापामारको छोरोको स्मृतिमा द्रवित बनिरहेको थियो ।


‘सर म के खबर पठाऊँ ? त्यो छापामारको छोरोलाई यहाँ लिएर आइज भनौं हजुर ?’ मेरो गार्ड मेरा सम्मुख हलचल नगरी उभिइरहेको थियो ।


‘म उसलाई भेट्न आफैं त्यहाँ जान्छु । यही खबर पठाइदेऊ,’ मैले गार्डलाई आदेश दिएँ ।


ऊ मेरा सामुन्ने खडा थियो । फरक यत्ति थियो ऊ हिरासत कक्षको बारभित्र थियो । म बाहिर ।


पच्चीस–छब्बीस वर्षको हट्टाकट्टा युवा थियो ऊ । दारी–जुँगाले छोपिएको अनुहार । लापरबाह तरिकाले छोडेको नमिलेको कपाल । मलाई देख्नेबित्तिकै ऊ भुइँबाट जुरुक्क उठेको थियो । मुस्कुराउँदै उसले दुई हात जोड्दै भन्यो, ‘नमस्कार सर ।’


‘नमस्ते ।’ मैले उसको शिरदेखि पैतालासम्म सर्सर्ती हेर्दै भनें । म उसलाई चिन्ने प्रयास गरिरहेको थिंए । तर ऊ मेरालागि अपरिचित व्यक्ति थियो ।


‘सर चिन्नुभएन मलाई ?’ ऊ मलाई हेर्दै मुस्कुराइरहेको थियो ।


‘अहँ ...!’ मैले सम्झेसम्म उसलाई न त कहिले देखेको थिएँ न त हाम्रो कहिले भेट नै भएको थियो ।


‘सर अठाह्र वर्षपहिले तपाईं जिल्ला प्रहरी कार्यालय, रोल्पाको इन्चार्ज हुनुहुन्थ्यो । त्यस बेला मेरी आमा र म तपाईंको हिरासतमा थियौं । तपाईं मलाई ए छापामारको छोरो भनेर बोलाउनुहुन्थ्यो । मैले तपाईंको अगाडि छापामार युद्धका करतबहरू देखाएको थिएँ ।

पछि तपाईंको छोरोसँग पनि मेरो दोस्ती भयो । जीवनमा पहिलोपल्ट मैले तपाईंको छोराको साइकल चढेको हुँ सर । म तपाईंहरूको दुश्मन छापामारको छोरो भए पनि तपाईंले मलाई घृणा होइन माया गर्नुभयो । मैले तपाईंको त्यो मायालाई कहिले भुल्न सकिनँ सर ।’ बोल्दाबोल्दै रोकियो ऊ । उसका आँखाहरू रसाउन थालेका थिए । आफ्नो भावुकतामाथि नियन्त्रण राख्ने प्रयास गर्दै ऊ बोल्यो—
‘अब त मलाई चिन्नुभयो होला नि सर ?’


‘मैले तिमीलाई चिनें बाबु । तिमी त्यही छापामारको छोरो हौ जसलाई मैले रोल्पाको प्रहरी हिरासत कक्षमा भेटेको थिएँ । त्यस बेला तिमी सानो फुच्चे बालक थियौ । तर तिमीलाई आज यो अवस्थामा देख्दा मलाई दुःख लाग्यो । आऊ भित्र बसेर कुरा गरौं ।’


‘उसलाई कार्यालयमा लिएर आऊ ।’ मैले हिरासत कक्ष व्यवस्थापन प्रहरी अधिकृतलाई आदेश दिएँ ।


म कार्यालयको कुर्सीमा बसिरहेको थिएँ । प्रहरीले उसलाई हातमा हतकडी लगाएर ढोकानिर ल्यायो ।


‘सरभित्र ल्याऊँ हजुर ?’ हिरासत कक्ष हेर्ने प्रहरी अधिकृत बोल्यो ।


‘ल्याऊ ।’ मैले भनें । छापामारको छोरोतिर हेर्दै मैले भनें, ‘कुर्सीमा बस ।’


‘धन्यवाद सर ।’ हात जोर्दै ऊ कुर्सीमा बस्यो ।


‘हतकडी खोलिदेऊ ।’ प्रहरीलाई आदेश दिएँ । प्रहरीले हतकडी खोलिदियो ।


उसले मतिर हेर्दै मुस्कुराउँदै भन्यो, ’धन्यवाद सर ।’


‘तिमीलाई अझै छापामारको छोरो भनेर बोलाउनु र !’ म मुस्कुराएँ । ‘अब त तिमी लक्का जवान भइसक्यौ । तिम्रो नाम के हो ?’ मैले उसका आँखामा हेंरे ।


उसले पनि मलाई हेरिरह्यो । केही बोलेन । निरपेक्ष भावमा आफ्ना दुवै हात एकआपसमा रगडिरह्यो ।


मैले उसको अनुहार नियालिरहें । मेरा आँखाहरूमा प्रश्नैप्रश्नका खात थिए ।


‘म विप्लव माओवादी हुँ सर । अर्को नामको केही अर्थ रहेन ।’ उसले आफूलाई सम्हाल्दै भन्यो । उसको अनुहारमा अघि देखिएका छापामारको छोरोका बालसुलभ भावहरू लुप्त भइसकेका थिए । उमेरभन्दा वयस्क र कठोर देखिएको थियो उसको अनुहार ।


उसलाई यस अवस्थामा पाएर म अचम्मित र विष्मित थिएँ । देशमा नयाँ शासन व्यवस्था आएपछि सशस्त्र द्वन्द्वमा माओवादी विद्रोहीको तर्फबाट जजसले योगदान दिएका थिए, बहुसंख्यकले राज्यबाट केही न केही पाएका थिए । मलाई लागिरहेको थियो छापामारको छोरोका बा आमाले पनि आफ्नो सारा जीवन होमेका छन् । तिनीहरूले पनि निश्चय नै कुनै राजनीतिक, प्रशासनिक वा सैनिक नियुक्ति पाए होलान् । तर छापामारको छोरोको अवस्थाले ठीक उल्टो संकेत गरिरहेको थियो ।


‘तिमी कसरी विप्लवको समूहमा लाग्यौ ? तिम्रा बा–आमा कहाँ हुनुहुन्छ ? के गर्दै हुनुहुन्छ ?’ अधैर्य हुँदै सोधें मेले ।


उसले लामो सास तान्यो । सायद मेरा प्रश्नहरूले उसलाई विचलित बनाएको हुनुपर्छ । उसले आफ्नो टाउको निहुरायो । केही बेर मौन केही सोचिरह्यो । टाउको उठाएर झ्यालबाहिर हे‌र्‍यो । केही बेर टोलाइरह्यो । तत्पश्चात् मेरा आँखामा हेर्दै बोल्यो, ‘जिन्दगी सोचेजस्तो भएन सर ! न मेरा बाले सोचेजस्तो न त मैले सोचेजस्तो नै भयो जिन्दगी । तर हाम्रो जिन्दगी हामीहरूले चाहेजस्तो बनाउने आशा छोडेको छैन सर । म अझै लडिरहेको छु । यो सास रहुन्जेल लडिरहनेछु ।’ उसले मतिर हे‌र्‍यो । उसको अनुहारमा आत्मविश्वास र दृढता झल्किरहेको थियो ।


‘तपाईंले सोचेको जस्तो छैन मेरो वास्तविक कथा । मेरो कथा चुरे पहाडझैं कतै अग्लिएको छ त कतै भास्सिएको छ । धेरै ठाउँमा मेरो कथा क्रमभंग भएर टुट्दै विशृंखलित बनेको छ । रूखको हाँगामा फुल्न नपाई असमयमै झरेको फूलजस्तो मेरो कथा सुन्नुहुन्छ सर ?’ विषादपूर्ण आवाजमा छापामारको छोरो बोल्यो ।


मैले शिर हल्लाएर स्वीकृति दिएँ ।


ऊ आफ्नो कथा बताउन थाल्यो । म फुच्चे छापामारको छोरोलाई आफ्नो मनमा राख्दै युवा छापामारको छोरोको कथा सुन्न थालें ।
उसले सुनाएको कथा यस्तो थियो ...!


‘हाम्रो सानो परिवार थियो । बा, आमा र म । हामीसँग घरवरिपरिको एक टुक्रा जमिन मात्र थियो । त्यत्तिले खान पुग्दैन थियो । बा अर्काको खेत जोत्थे । आमा घरधन्दा गर्थिन् र बाको हात बटाउँथिन् । रोल्पाका गाउँबस्तीहरूमा माओवादीहरूको प्रभाव बढ्दै गइरहेको थियो । एक दिन बाले हामीलाई सुनाए उनी पनि माओवादीसँग जंगल पस्दै छन् ।

रोइरहेकी आमालाई थुमथुम्याउँदै बा बोलेका थिए— एक दिन हामीजस्ता गरिबहरूका दिन आउनेछन् । म त्यसैका लागि लडाइँ लड्न जाँदै छु । मेरा बा रक्तबीज मिहिनेती र इमानदार कार्यकर्ता थिए । माओवादी भएको छोटो समयमा नै उनी सामान्य कार्यकर्ताबाट सिंढी उक्लिँदै स्क्वाड कमान्डर बने । स्क्वाड कमान्डरका रूपमा उनले पार्टीको काम बखुबी निभाए ।

उनी लडाकु छापामारको रूपमा युद्धमा होमिए र कैयौं लडाइँहरू लडे । बाको कामप्रतिको निष्ठा र लगनशीलता देखेर पार्टीले उनलाई स्क्वाडबाट प्लाटुनमा लग्यो । केही समयपछि मेरा बा प्लाटुन कमान्डर बन्न सफल भए । प्लाटुन कमान्डर हुँदा मेरा बाले राज्य पक्षका प्रहरी र सेनाविरुद्ध ठूलठूला युद्धमा भाग लिए र सफलता प्राप्त गरे ।

मेरा बा जहिले भन्थे कि ‘यो युद्ध हामीले जनताको मुक्तिका लागि लडेका हौं । हामीले युद्ध जितेपछि मात्र हाम्रा नागरिकहरूले सुख र शान्तिको अनुभव गर्नेछन् ।’ युद्ध सिद्धेर जनआन्दोलनमार्फत गणतन्त्र बहाल भएपछि मेरा बा सेना समायोजनमा अयोग्य ठहरिए ।

पार्टीले अन्य कुनै राजनीतिक जिम्मेवारी पनि दिएन । उनले यसको विरोध गरे । त्यसपछि पार्टीले बाको वास्ता गर्न छोड्यो । पार्टीले मेरा बालाई कुनै पनि भूमिका दिन चाहेन । अन्ततः निराश भएर मेरा बा गुन्टा बोकेर काठमाडौंबाट गाउँ फर्किए । उनका केही वर्ष पागलपनमा बिते । रातदिन उनी बरबराइरहन्थे । एक दिन बाले भने, ‘म यहाँ बसेर के गर्न सक्छु र ! खेती गरौं भने जमिन छैन, व्यापार गरौं भने नगद छैन । लडाइँमा लागेर आफू त अनपढ भएँ, भएँ, छोरोलाई पनि अनपढ बनाएँ ।


छोरोको भविष्य बर्बाद पारें मैले । अब भएको यो पाखो जमिन बेचेर भए नि म अरब जान्छु । मेरो जीवन बनाए नि बिगारे नि जे गर्छ अब अरबले नै गर्छ ।’ केही दिनपछि जमिन बेचेर पाएको रकम खर्च गरेर बा अरब भास्सिए । तर अरब गएको छ महिनामा नै मेरा बा सदाका लागि बन्द काठको बाकसमा चिरनिद्रामा सुतेको अवस्थामा फर्किए । त्यसपछि हामी दुई आमा छोरा बेसहारा भयौं ।

हामीसँग न जमिन थियो न अन्न । हामीले भोकभोकै काठमाडौंका गल्ली र बाटाहरू चहा‌र्‍यौं । बाका कमान्डरहरू जो सरकारका ठूला मन्त्री थिए, हात जोड्दै अनुनय–विनय गर्‍यौं । बाका समकालीन साथीहरू जो ठूलठूला ओहोदामा पुगेका थिए, तिनका खुट्टा समातेर डाँको छोड्यौं । बाले गरेको बलिदानको दुहाई दियौं । अहँ हाम्रा आँसुहरूले तिनका मन पगाल्न सकेन । बाको बलिदानको गाथाले तिनका ढुंगा बनेका हृदयमा करुणाको अंकुर टुँसाउन सकेन । पछिपछि त हामीलाई देखेर तिनीहरू मुख लुकाउन थाले ।

मेरा बाको बलिदानले सुकिला बनेका कामरेडहरूले हामीलाई प्रतिगमनकारी देख्न थाले । हामी आमाछोरा असहाय भएर गाउँ फर्कियौ । गाउँमा हाम्रो भन्ने न झोपडी थियो न एक मुठी माटो ! गाउँमा अर्काको नोकर भएर हामीले जेनतेन गुजारा चलाउन थाल्यौं ।

फर्किएको एक महिनामा नै बाको मृत्युको पीडा र सुकिला कामरेडहरूको तिरस्कार र अवहेलनाको सन्तापले पिरोलिँदै आमा मरिन् । म एक्लो र टुहुरो भएँ । केही समय गाउँको भेडी गोठालो बनेर गुजारा गरें । त्यसपछि गाउँ छोडेर म सहर पसें । सहरमा अनेकौं हन्डर खाएपछि मलाई चेतना भयो । मेरा बाले जुन दिन देख्नका लागि सशस्त्र युद्ध लडेका थिए, त्यो दिन त आएकै रहेनछ ।’


यति भनिसकेपछि शून्यमा हेर्दै ऊ टोलाइरह्यो । जीवन भोगाइले पाषाण बनेको उसको अनुहारलाई आँखाका डिलबाट झर्न नसकेका आँसुहरूले भित्रभित्रै थिलथिलो र द्रवित बनाइरहेको थियो ।


‘...त्यसपछि मलाई लाग्यो जुन सपना देखेर मेरा बा जनयुद्धमा होमिनुभएको थियो, त्यो सपना त तुरियो । त्यसभन्दा पनि पीडादायक दृश्यहरू देखेर म कहालिएँ । हामीलाई मुक्तिको सपना देखाउने आदरणीय कामरेडहरू दलाल, गल्लावाल र ठेक्कावालमा रूपान्तरण हुनुभयो । मेरा बाले देशमा ठेकेदारतन्त्र ल्याउन बन्दुक उठाएका थिएनन् ।

आम नागरिकको आत्मसम्मानपूर्ण जीवन बाँच्न पाउने हक स्थापित गर्न बन्दुक उठाएका थिए । हामीले भन्ने गरेको सामन्ती व्यवस्थामा हामीहरू जति उपेक्षित र पीडित थियौं त्योभन्दा बढी उपेक्षित र अपहेलित हामी आफूले सशस्त्र युद्ध लडेर ल्याएको व्यवस्थामा भयौं । हाम्रालागि यसभन्दा पीडादायक विषय अरू के हुन सक्छ ? यो पीडाबाट व्यक्तिगत रूपमा उन्मुक्ति पाउन बहुलाउनु र भीरबाट हाम फालेर मर्नुभन्दा जनताको उन्मुक्तिका लागि फेरि बन्दुक समातेर युद्धमा होमिनु र दुश्मनको गोली खाएर मर्नु श्रेयष्कर र गौरवपूर्ण हुन्छ भन्ने लागेर म विप्लव माओबादी बन्न विवश भएँ सर ।’


उसले मतिर हे‌र्‍यो । उसको अनुहारमा अहिले कोमल भावहरू थिएनन् । एकप्रकारको स्थूलता र जडता थियो ।


उसको जीवन भोगाइ सुनेर म भावशून्य बनेको थिएँ । ऊ र उसका बा–आमाले भोगेको दुःख र पीडालाई महसुस गरेर म विचलित बनिरहेको थिएँ । उसलाई भेट्नुभन्दा पहिले उसको बारेमा मैले गरेको कल्पना र उसले मलाई साक्षात्कार गराएको उसको विपनाबीच गहिरो खाडल थियो ।

उसले भोगेको वास्तविकतालाई आत्मसात् गरे तापनि म अझैं विश्वास गर्न सकिरहेको थिइनँ, विद्रोही छापामारहरूले सशस्त्र युद्ध लडेर ल्याएको शासन व्यवस्थामा पनि के छापामारको छोरोले त्यही नियति भोग्नुपर्ने जुन उसले युद्धकालमा भोगेको थियो ?


‘के तिमीलाई लाग्छ कि विप्लव माओबादीहरू वर्तमान व्यवस्थामा देखिएका त्रुटिहरू सुधारेर अघि बढ्छन् ? के तिनीहरूले पनि जनताकै मुक्तिका लागि बन्दुक उठाएका हुन् त ?’ विप्लव माओवादी बनेको छापामारको छोरोको अनुहारमा हेर्दै मैले भनें ।


उसले आफ्ना आँखाहरूमा गम्भीर भाव ल्याउँदै मतिर हे‌र्‍यो र भन्यो, ‘मलाई विश्वास छ, विप्लव माओवादीको उद्देश्य यही हो । तर कहिलेकाहीं म भयग्रस्त पनि हुन्छु यो सोचेर कि मेरा बाले लडेको आदर्शको लडाइँ त खेर गयो । दस वर्षसम्म लडाइँको नेतृत्व गरेका र हजारौं कार्यकर्ताको बलिदानी रगतले पोतिएका कामरेडहरूले त बाटो बिराए भने त्यो बटवृक्षको हाँगोका रूपमा रहेको यो विप्लवले पनि बाटो नबिराउला भन्न सकिन्न । जनताको मुक्तिको आडमा राजनीतिक शक्ति प्राप्तिका लागि यो संघर्ष गरिएको हो भने यसकै विरुद्धमा फेरि अर्को हिंसाको शृंखला सुरु नहोला भन्न सकिन्न ।’ ऊ गम्भीर देखियो ।


‘तिम्रो उद्देश्य परिपूर्तिका अन्य विकल्प पनि त छन् नि । तिमी त्यसमा किन प्रयास गर्दैनौ ? के बन्दुक समात्दैमा र हिंसा मच्चाउँदैमा देशमा परिवर्तन आउँछ ? राजनीतिक परिवर्तनको साथसाथै राजनीतिक स्थिरता महत्त्वपूर्ण हो भन्ने कुरा अहिलेको अवस्थाले देखाउँदैन र ?’ मैले आफ्नो तर्क प्रस्तुत गरें ।

मलाई सुनेर उसले एक छिन गम खायो । तत्पश्चात् लामो सास तानेर छोड्दै ऊ बोल्यो—
‘बन्दुक समातेर हिंसा मच्चाउँदैमा परिर्तन आउने भए अहिलेसम्म नेपाली नागरिकहरू संसारमा सबैभन्दा सुखी र समृद्ध बनिसक्नुपर्ने हो । हामीले सोचेको यो समृद्धि र सुख कहिले आएन । तर हिंसा अझैं जारी छ । तपाईंको यो मतसँग म सहमत छु तर मेरालागि वर्तमान समयमा अन्य कुनै विकल्प छैनन् । राज्यले हाम्रालागि कुनै उपयुक्त विकल्प दिएको छैन । कमसेकम भावनामा भए पनि मैले आफूलाई आश्वस्त पार्न सकेको छु कि म मेरा बाले अँगालेको सिद्धान्तबाट विचलित भएको छैन ।

म आफैंले आफैंलाई घृणा गर्ने गरी आफ्नो चरित्रबाट स्खलित भएको छैन । विप्लव माओवादी अँगाल्नुको तात्पर्य मेरो आत्मसन्तुष्टि पनि हो कि मेरा बाका समकालीन कामरेडहरूको दया र मायामा म बाँचिरहेको छैन । हामी युवाहरूलाई राज्यले गरेको चरम बेवास्तालाई टुलुटुलु हेरेर बाँच्न म अभिषप्त छैन । म स्वतन्त्र छु । म पृथक् छु । बरु तिनीहरूलाई चुनौती दिन सक्ने सामर्थ्य राख्छु । यस अनुभूतिले मात्र पनि मलाई बाँच्ने प्रेरणा दिएको छ सर ।’


उसले शिर ठाडो पारेर मलाई हे‌र्‍यो । आफूले समातेको मार्गप्रति पूर्णरूपमा आश्वस्त नभए पनि आफ्नो उद्देश्यप्रति भने ऊ विश्वस्त देखिन्थ्यो ।


‘त्यसो भए के जेलको छिंडीभित्र आफ्नो जीवन समाप्त पार्ने विचार हो तिम्रो ?’ मैले उसको अनुहारमा दृष्टिपात गरें ।


‘राजनीतिक सिद्धान्तका कारण जेल जानुपरे, त्यो मेरालागि अवसर हुनेछ सर । आफ्नो व्यक्तित्वलाई निखार्ने उपयुक्त समय हुनेछ ।’ उसले निर्विकार भावमा जवाफ दियो ।


‘तिमीमा यत्ति चेत त हुनुपर्ने हो कि तिमी राजनीतिक सिद्धान्तका कारण नभई बम विस्फोटन गरी मानवीय र भौतिक क्षति गरेको अभियोगमा जेल जाँदै छौ । यो राजनीतिक नभई आपराधिक कार्य हो । तिम्रो भाषामा यो क्रान्ति होला तर कानुनको भाषामा यो विशुद्ध अपराध हो ।’ म तिखो आवाजमा चिच्याएँ ।


‘बम विस्फोटन र मानवीय क्षतिको यो घटना नेपालको पहिलो घटना होइन डीआईजी साहेब । तपाईं रोल्पाको प्रहरी प्रमुख हुँदा जोसँग युद्ध लड्दै हुनुहुन्थ्यो ती मान्छेहरू अहिले सत्तामा छन् र तपाईं अहिले तिनीहरूकै आदेशको पालना गर्दै हुनुहुन्छ । के थाहा भोलि तपाईंले मेरो आदेश पो मान्नुपर्ने हो कि ? अपराध र क्रान्तिको परिभाषा समयसापेक्ष हुन्छ सर ।’


धक फुकाएर हाँस्यो ऊ । ऊ युद्ध जितेको विजयी योद्धाझैं प्रतीत भइरहेको थियो ।


मैले बिस्तारै उसको हात समातें । मेरो स्पर्शले प्रफुल्ल देखियो ऊ । मलाई त्यही फुच्चे छापामारको छोरोको हात स्पर्श गरेझैं लागिरहेको थियो । मैले मायालु भावले उसका आँखामा हेरें । उसका आँखामा मप्रति अगाध प्रेम र श्रद्धा थियो ।

मैले उसका गहिरा आँखामा नियाल्दै भनें—‘मैले रोल्पामा तिमी र तिम्री आमालाई हिरासतबाट मुक्त गरेर घर पठाउँदा सोचेको थिएँ पक्कै तिमी पनि आफ्नो छापामार बासँगै लागेर छापामार बन्नेछौ । त्यसबेला म तिमीलाई त्यो परिस्थितिबाट बचाउन नसकेकोमा दुःखी थिएँ । अहिले तिमीलाई विप्लव माओवादीको रूपमा पाउँदा मलाई दुःख लागेको छ । देश र जनतामा परिवर्तन ल्याउन हिंसा नै एक मात्र विकल्प होइन । यस आधुनिक युगमा थुप्रै विकल्प छन् जसलाई हामी आफ्नो आवश्यकता र उद्देश्यका आधारमा छनोट गर्न सक्छौं । आशा छ एक न एक दिन तिमी हिंसाको मार्ग त्यागेर अहिंसाको मार्गमा आउनेछौ र राष्ट्र निर्माणमा आफ्नो यागदान दिनेछौ ।’


उसले पुलुक्क मतिर हे‌र्‍यो । अनुहारको भावले भन्थ्यो, ऊ मसँग असंख्य प्रश्न सोध्न चाहन्छ । तर उसले मसँग कुनै प्रश्न सोधेन ।
‘सर उसकी स्वास्नी उसलाई भेट्न आएकी छे ।’ मेरो गार्ड सलाम ठोक्दै दैलोनिर उभियो ।


‘यहाँ बोलाऊ ।’ मैले आदेश दिएँ ।


एउटा सानो बच्चासहित एउटी महिला दैलोमा झुल्किन् । मैले कुर्सीमा बस्ने इसारा गरें । कुर्सीमा बस्नेबित्तिकै उनी लोग्नेतिर हेर्दै घ्वाँघ्वाँ रुन थालिन् । आमा रोएको देखेर सानो बच्चा पनि आमालाई अँगालो हाल्दै रुन थाल्यो ।


‘सर यो मेरी स्वास्नी हो । बिहे गरेको पाँच वर्ष मात्र भयो । मैले उसलाई पेटभरि खान दिन सकेको छैन । मेरो घरद्वार छैन । ऊ माइतमा बस्छे । यो मेरो छोरो मलाई चिन्दैन सर । म कहिल्यै उनीहरूसँग बस्न पाउँदिनँ । कसरी आफ्नो बालाई चिनोस् !’ छोरोतिर हेर्दै ऊ भावुक भयो । उसका आँखाबाट तुरुक्क दुई थोपा आँसु गालातिर झरे ।

बाहुलाले आँसु पुछ्दै उसले मतिर हेर्दै भन्यो—‘सर मैले देखेका सपनाहरू पनि मेरा बाका सपनाझैं तिरोहित भए भने मेरो पुस्ता पनि खेर जानेछ । तपाईंले चाहेजस्तो अहिंसाको मार्गमा हिँडेर भविष्य बनाउने युवाहरू कोही हुने छैनन् देशमा । धेरै युवा बिदेसिनेछन् भने ती थोरै युवा जो विदेश जान नपाएको सन्तापमा देशभित्रै हिंसा मच्चाउनेछन् । त्यसपछि के तपाईं मेरो छोरोलाई भविष्यको छापामार बन्नबाट बचाउन सक्नुहुन्छ सर ?’


म अवाक मुद्रामा कहिले उसलाई त कहिले उसको सानो छोरोलाई हेरिरहेको थिएँ ।

प्रकाशित : आश्विन ११, २०७६ १३:०४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्