तुम्खेवाको संवेग र समय

महेश पौड्याल

विमला तुम्खेवाको कविताको फेहरिस्तमा नारीका अनुभूति लेखिनु उनको परिचित कविताकारिताको निरन्तरता हो भनेर कतिपय पाठकले भन्न सक्छन्  । तर, कविको रूपमा उनको नवीनतम स्वरूप उनका राजनीतिक कवितामा खोजिनुपर्छ  ।

जीवनलाई चेतानाको नाङ्लोमा मिहिन ढङ्गले केलाउनु र भेटिएका कसरमसरलाई विद्रोहको हावाले उडाइदिनु कवि विमला तुम्खेवाको काव्यिक विशेषता हो । उनको सम्मूर्ण काव्यकारिता केही मान्यताको मियो वरिपरि घुमेको देखिन्छ । काव्यको शालीन मर्यादाभित्र रहेर जनजातिका पहिचानजन्य यथार्थहरूको उद्घाटन, नारी हुनुको निजी अनुभूति, एक न्यायप्रेमी नागरिक हुनुको अर्थमा अन्याय र दमनको विरोध र एक रुमानी कवि हुनुको अर्थमा जीवनसँगको सुन्दर र भावनात्मक सम्बन्ध उनको काव्यकारिताका मूल आधार हुन् ।
लामो समयदेखि कविता लेखिरहेकी कवि विमला तुम्खेवाले भर्खरै आफ्नो नवीनतम कृति, ‘हत्केलामा पृथ्वी लिएर उभिएको मान्छे’ बजारमा ल्याएकी छन् । साङ्ग्रिला बुक्सले प्रकाशित गरेको पुस्तकमा ४७ वटा कविता सङ्गृहीत गरिएको छ । विविध आकारका यी कविता, धेरैजसो ठाउँमा निजात्मक छन्, र हृदयसंवेद्य र भावप्रधान छन् । केही कविताले भने बद्लिँदो समयसँगै सतहमा अएका राजनीतिक र सामाजिक विषयहरूसँग प्रत्यक्ष संवाद पनि गरेका छन् । यी पछिल्लो कोटिहरूका कविताहरूमा कवि तुम्खेवाको कवित्व जनजानीय तथा नारीजन्य पहिचान तथा अधिकारको पक्षमा बढी मुखरित भएर आएको प्रतीत हुन्छ । रुमानी कविताको भँगालो कवि तुम्खेवाले पहिल्यैदेखि लेख्दै ल्याएको कविताको निरन्तरता हो भने, जातीय चेतनासहितका कविता उनको कविताकारितामा एक नयाँ र राजनीतिक चेतनाबाट प्रेरित भँगालो हो । त्यसैले, यो सङग्रहमा पाठकले कवि विमला तुम्खेवालाई आफूले उत्तराधिकारमा ग्रहण गरेको स्वच्छन्द काव्य परम्परा तथा आफूले बाँचेको समयले उनको हातमा थमाइदिएको विद्रोही र पहिचानजन्य कविताको दोभानमा उभिएको भेट्टाउने छन् । तर यस्तो दोभान बनाउने दुवै भँगालाहरूमा उनीहरूले किराँती मिथक र संस्कृति तथा नेपालको पूर्वी पहाडको भूगोलबाट टिपिएका विम्बहरूको सुन्दर संयाजन भेट्नेछन् । आखिर उनले घोषणै गरेकी छन् :
बरु लेखिदिन्छु कवितामा किनिमाको मीठो स्वाद
बरु लेखिदिन्छु अकबरे खोर्सानीको मीठो स्वाद
पहिलो चर्चा रुमानी र स्वच्छन्द कविताहरूको । विमलाको स्वच्छन्द कविताको अन्तर्यमा प्रेम र मानवीय सम्बन्धहरूको कलात्मक प्रतिविम्बन भेटिन्छ । उनले चित्रण गरेको प्रेम रैखिक मात्रै पनि छैन । सनातनी शैलीमा त्यो फगत एक चिरन्तन आदर्शवाद पनि होइन । प्रेममा उनी कतै चमत्कारको पनि परिकल्पना गर्छिन् भने कतै त्यसै प्रेममा उनी विपर्यासहरूको पनि अनुभूति गर्छिन् । प्रेमको चामत्कारिक परिलक्षणको नमुना, उनको कविता ‘झरी र तिमी’ मा उनी प्रेमिलाई भेटपछि हुने मुस्कानसहितको बिदाइएको बेला सधैँ सिमसिम पानी परिरहेको परिघटनालाई ‘मात्र संयोग हो कि’ अथवा ‘हो व्यक्त गर्न नसकेको तिम्रो भावनाको आवाज ?’ भनेर सोध्छिन्, जुन प्रश्न आफैँमा एक उच्च र स्वच्छन्द कल्पनाशीलताको परिचायक हो । प्रेममा यस्ता अलौकिक संयोगहरूको बल भेट्टाउने तुम्खेवालाई प्रेम नै काव्य शक्तिको स्रोत हो जस्तो पनि लाग्छ । ‘कवि’ शीर्षकको अधिकवितात्मक कवितामा उनी आफ्नो प्रेमीलाई सम्झन खोज्दा ‘हृदयबाट रगतको बाटो हुँदै निस्किएको प्रेम’ नै सुन्दर कविता बनेकाले नै मानिसहरूले उनलाई कवि भनेको जिकिर गर्छिन् । कविताको मूल स्रोत वा प्रेरणा के हो भन्ने एउटा अविच्छिन्न तर्कपरम्परामा विमला तुम्खेलाले आफ्नो एउटा निजी दलिल यसरी प्रस्तुत गरेकी छन् । मायाको अभिव्यक्तिमा ‘तिमीलाई माया गर्छु’ भन्न नसक्नु अथवा प्रेमीसँग ‘गुनासो गरिरहनु’ पनि प्रेमको लक्षण हो भन्ने उनको बुझाइ छ । यस अर्थमा, प्रेम पनि उनका लागि रैखिक अनुभूति होइन । यसका आफ्नै र कतिपय सन्दर्भमा परस्पर विरोधी अभिव्यक्ति हुन्छन् । उनको परिभाषामा प्रेम आँखामा बेप्रसङ्ग आइबस्ने रङ पनि हो र एक ‘मीठो पीडा’ पनि हो । प्रेम आकाशमा उडी हिँड्ने बादलले जस्तो आफ्नो स्वरूप बद्लिरहने अनुभूति पनि भएको उनको कविता ‘प्रेमको स्वरूप’ को निष्कर्ष छ । तर कवि तुम्खेवा सोच्छिन्, अभिव्यक्तिका यी तमाम विविधताका बाबजुद प्रेमलाई जोडिरहने कडी भनेको नाटक गर्न छोडेर मनको भावलाई सोझै, जस्ताको तस्तै अभव्यक्त गर्ने सामर्थ्य जुटाउनुमा छ ।
कवि विमला तुम्खेवाको रुमानी उडानमा प्रेमजस्तो सकारात्मक अनुभूति मात्रै पनि छैन । त्यहाँ सहरका गल्लीहरूमा अँगालेका दुःख र पीडाका अनेक कथा पनि छन् । भयानक विद्रोहको हुँकार पनि छ । शान्तिको पक्षमा गरिएको बृहत् कामना पनि छ कतै, त कतै मृत्यु र आत्महत्याका दारुण प्रसङ्ग पनि छन् । कतै ‘आकाशको बाटो हुँदै हिँडेको बर्सातको बादल’ अथवा ‘झरीको अन्तिम थोपाजस्तो’ एक्लो हुनुको विषाद अनुभूति पनि उनको कवितामा भेटिन्छन् । यस अर्थमा, प्रकृतिका विम्बहरू टिपेर मनको आवेग पोख्ने कवि विमलाको रुमानी मन पनि प्रकृतिजस्तै छ, जुन फेरिइरहने मौसमको अनिश्चित आकारजस्तो छ । त्यो अस्थिर छ र त्यसैले त्यो आकारमा अनिश्चित छ । त्यो अस्थिर छ र त्यसैले त्यो स्वच्छन्द पनि छ ।
आफ्नो कविताकारिताको लभगभ पूरै समय विमला तुम्खेवा नारी हुनुको अस्तित्वबोध र त्यसैसँग गाँसिएर आउने अवसर र चुनैतीप्रति सचेत भएको देखिन्छ । उनको यस सङ्ग्रहमा पनि आमा वा छोरीको स्वरूपमा नारी हुनुको अनुभूति र त्यसैसँग गाँसिएर आउने खुसी, पीडा र विद्रोह पाठकहरूले यत्रतत्र पढ्न पाउनेछन् । उनको कविताभरि ‘चुलो सम्हालेर जुग बित्यो’ तर पनि ‘यो घर मेरो कहिल्यै मेरो भएन’ भन्ने नारीपात्रदेखि ‘तिमीले भनेजस्तै स्वास्नी हुन चेतनाले दिएन’ भनेर विद्रोह गर्न सक्ने वाचाल पात्रहरू भेटिन्छन् । कतै छोरीलाई ‘तिमीले पनि आमा भएर मलाई बोध गर्नछौ’ भनेर मातृत्वको उत्सव मनाउने आमाहरू भेटिन्छन् भने कतै प्रेमको यात्रामा ‘किन सधैँ स्वास्नीमान्छे नै जल्नुपर्ने’ भनेर प्रश्न गर्ने एकाङ्गी र अतिशय पूर्वाग्रही पात्र पनि भेटिन्छन् । कतैकतै उनका नारीपत्र राज्यलाई सीधै प्रश्न पनि गर्छन्, ‘यो देशले, स्वास्नी मान्छेलाई मान्छे भनेर कहिले सम्बोधन गर्छ ?’ नारीसम्बन्धी कतिपय कवितामा भने उनले जिम्मेवारीको बोझले थिचिएका तर सुखको छायासम्म छुन नपाउँदै उमेरको अन्तिम बिसौनीमा आइपुगेका जेठी सुब्बेनीजस्ता पात्रका आत्मकथा सेमेटेकी छन् । नारीचित्रणमा सायद विमला तुम्खेवाको सबैभन्दा सुन्दर कविता ‘ऐना’ हो, जसमा भनिएको छ :
ऐना
विमला तुम्खेवा
कति दुख्छ मलाई
त्यो अँध्यारो कोठामा बसेर
जब,
उनी द्रौपदीले झैँ हेरिरहन्छिन्
आफ्नो मलिन अनुहार मेरो धमिलो आँखामा ।
विमला तुम्खेवाको कविताको फेहरिस्तमा नारीका अनुभूति लेखिनु उनको परिचित कविताकारिताको निरन्तरता हो भनेर कतिपय पाठकले भन्न सक्छन् । त्यो मनासिफ पनि छ । तर, कविको रूपमा उनको नवीनतम स्वरूप उनका राजनीतिक कवितामा खोजिनुपर्छ, जसमा उनी एकतन्त्रीय राज्य व्यवस्था र विभेदकारी इतिहासलाई कठघरामा उभ्याँछिन् । उनका पात्रहरू ‘संसारभरिका तानाशाहहरूलाई खुलापत्र’ मार्फत् चुनौती दिन्छन्, ‘आफ्नै शरीर बेचेर भए पनि इमानको भात खान्छु र एक बारको जीवन मुस्कुराएर बाँच्छु ।’ किनकि, निचोड छ, ‘मुस्कुराएर बाँच्न सक्नु संसार जित्नु हो ।’ तर त्यस्ता मुस्कानले भरिएको जीवनको बाटोमा थुप्रै अवरोध विद्यमान छन्, जसको सङ्केत विमलाको कविताभरि भेटिन्छ । अनागरिक हुनुको पीडा, युद्धको त्रासदीले छोडेका गहिरा अभिघात, लैङ्गिक विभेदको जग खडा गर्ने इतिहासको विरोध, ‘मानिसको लासको व्यापार गर्ने ठेकेदारजस्तो’ देखिने सरकारको विरोध, तथा कुकुरलाई बिनारोकटोक प्रवेशाज्ञा दिने तर मान्छेलाई रोक्ने सिंहदरबारजस्तो व्यवस्थाको पोल खोल्नु उनका राजनीतिक कविताको अभीष्ट रहेको पाइन्छ ।
यस सङ्ग्रहले निकै लामो अन्तालपछि विमला तुम्खेवालाई पुनः नेपाली कविताको फाँटमा थप स्पष्टता र परिपक्वताका साथ उभ्याएको छ । माथि उल्लिखित दुई प्रमुख आयामहरूका अतिरिक्त यस सङ्ग्रहले पाठकहरूलाई पूर्वी नेपाल र किराँत सभ्यताको एउटा मैलिक स्वरूपसँग पनि परिचित गराउने छ । उनले प्रयोग गरेका किनिमा, ताक्लुङ, चान्सिङगढी, मुन्धुम, ख्यालीजस्ता शब्द तथा सप्तमी बजार, बमबम खोलो, युमाथेवा, फेदापेनी तथा जेठी सुब्बेनीजस्त नामहरूले पाठकलाई स्थानीय रङको आभास दिलाउनेछन् ।
विमलाका कवितामा केही सामान्य सीमाहरू छन् । ‘प्रेमको यात्रामा किन सधैँ स्वास्नीमान्छे नै जल्नुपर्ने’ जस्ता कथनहरूले उनलाई प्रश्नहरूको घेरामा ल्याउन सक्छ, किनकि यो सत्य होइन । ‘यो समाजको व्यवहार कतिबिघ्न काँडाजस्तो बिझाउने’ जस्ता अभिव्यक्तिमा उनले समाजको सकारात्मक पाटोको अन्देखा गरेको ठहर्छ । ‘यी प्रशान्त महासागरहरू’ भन्नु एक व्याकरणिक त्रुटि हो, जसलाई पोयटिक लाइसेन्सको आडमा अन्देखा गर्न सकिँदैन । बिहेलाई ‘जीवनमा कहिल्यै नसकिने दुःखको सुरुआत’ भनिरहँदा यसले दिने सन्देशको सापेक्षता स्वतः बहसमा तानिन्छ । लैङ्गिक संवेदनशीलताको आजको समयमा, यी प्रश्नमा उनी थप सन्तुलित हुनुपर्ने देखिन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७६ ०९:०७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विनिर्मित तर्क साम्राज्य

पुस्तक
महेश पौड्याल

काठमाडौँ — कवि गोविन्द नेपालले १२ वर्षको अन्तरालमा दोस्रो कवितासङ्ग्रह ‘तर्कको साम्राज्य’ बजारमा ल्याएका छन् । सङ्ग्रहमा ४३ थान कविता छन् । विषयवस्तु हिसाबले हेर्दा निकै विविधता पाइन्छ गोविन्दका किताबमा । गोविन्द विचारको कुनै एक लाइन, अथवा चिन्तनको एकपक्षीय हिमायती होइनन् ।

उनका सबैभन्दा प्रभावशाली कविता मानवीय अन्तर्सम्बन्धका कविता हुन् । बा, श्रीमती, परदेसिएको खसम, सानी छोरी, ठूली छोरी, प्रेयसी, सखी आदि उनको कवितामा पात्रको रूपमा उपस्थित आत्मीयजन हुन् । उनले बालाई विश्वविद्यालय मानेका छन्, श्रीमतीलाई सम्पूर्ण कविताको स्रोत र ऊर्जा मानेका छन् । सानी छोरीलाई ठूली छोरीको अनुपस्थितिको पूरक मानेका छन् भने छोरीसँगै ज्वाइँको पनि गरिमामण्डन गरेका छन् । तर यो पनि साँचो हो कि अझै पनि अवशेषमा बाँकी विम्ब पनि यहाँ प्रयुक्त छन्, जसले लैंगिक संवेदनशीलतामा अलिअलि परम्पराको धङधङी बाँकी देखिन्छ । जस्तो कि, ‘पँधेर्नी दिदीबहिनी’ (आलस्यविरुद्ध, ७६) जस्ता वाक्यांश, अथवा ‘तिमीले पानी भर्ने पँधेरो र गाग्रीसँगै भरिँदै गरेको तिम्रो अधुरो सपना’ (तिम्रो माया र बाडुली, ६३) जस्ता वाक्यांशमा कोरिएको महिला र पँधेरोको सम्बन्धको विम्ब अवशेषमा सत्य होला, र देशमा बाँकी होला तर प्रगतिशील चेतको एउटा कविले यस्ता पारम्परित विम्बलाई पनि अब विनिर्मित देखाउने पो हो कि, अथवा अभिव्यक्तिका अध्यावधिक विम्बहरूको आविष्कार पो गर्नुपर्छ कि ? अथवा, ‘सहर, साँल्दाइ र लोकल बस’ शीर्षकको कवितामा जस्तो सबै भट्टीलाई सधैँ कुनै माइली, साइँली वा अर्की महिलाको जिम्मा लाउने कामबाट पनि निवृत्ति लिने हो कि ?


मानवीय अन्तरसम्बन्धपछि गोविन्दको कथ्यको अर्को ठूलो भूगोल भनेको समयचेत हो । उनी वर्तमानलाई निकै गहिरिएर हेर्छन्, निरीक्षण गर्छन्, विगतसँग पनि दाँज्छन् र आफ्ना निचोड निकाल्छन् । फेसुबकजस्ता सूचनाका उपकरणले क्रमश: चिस्याउँदै लगेको संवेदनाको विरोधमा, विभिन्न बहानामा आफूलाई अल्छी बनाउँदै गरेको मान्छेका सम्बन्धमा, ड्राइभरलगायतका श्रमिकका नदेखिएका पाटाका बारेमा लेखिएका उनको कविता समयचेतका साक्षी हुन् । ‘माया पहिले र अहिले’ शीर्षक कवितामा उनले अतिशय वस्तुकरणका कारण क्षणिक र अविश्वसनीय बन्दै गरेको प्रेमको कुरूप चित्र खिचेका छन् ।


गोविन्दका कविताको अर्को भँगालो भनेको कसैले नछोएका, सूक्ष्म र गौण लाग्ने, तर पढेपछि झल्यास्स मस्तिष्कमा बिजुलीको झट्काजस्तो दिने तीक्ष्ण र यथार्थवादी कविताको भँगालो हो । सैलुनमा हामी जान्छौँ तर हामी अक्सर सोच्दैनौँ कि त्यहाँ हामी कुनै परायाका मोहरा बनिरहेका हुन्छौँ र उसको इसारालाई अक्षरश: पालना गरिरहेका हुन्छौँ । यस्तै अर्को कविता हो ‘उपनामको कथा’ जसमा समयसँगै फेरिँदै जाने उपनामको फेहरिस्त प्रस्तुत गरेका छन् कविले । गोविन्दका कविताहरूको एउटा ठूलो हिस्सा दार्शनिक कविताको छ, जसमा उनी आफ्नो जीवनदृष्टि र विश्वदृष्टि पोख्छन् ।


गोविन्दले यस सङ्ग्रहको नाम राखे ‘तर्कहरूको साम्राज्य’ जसले यी कविता बढी मस्तिष्कविलासी कविता हुन् कि भन्ने एउटा आशंका पाठकमा उब्जिन्छ तर, सम्पूर्ण कविता त्यस्ता होइनन् । निकै कोमल, रुमानी र हृदयविलासी कविता पनि छन् सङ्ग्रहभित्र ।


‘कालोपनको विपक्षमा’ शीर्षक कवितामा कालो रङलाई नकारात्मकताको विम्ब बनाइएको छ । मलाई लाग्छ— यो पुरानो र रङभेदी चिन्तन हो, र यो पोलिटिकल्ली गलत छ । तर्क गरिएको छ, ‘तपाईं रङ भन्नुस्, चाहे उमंग भन्नुस्, कालो ढोँगी हो, कालो भोगी हो, कालो रोगी पनि हो ।’ प्रतीकात्मक होला कविता तर अविधात्मक अर्थमा यसले कालो वर्ण भएकाहरूको चित्तलाई आघात पुर्‍याउन सक्छ । आखिर, रङमा के छ र त्यस्तो ?


केही सुझाव कवि गोविन्दलाई । बाका बारेमा थुप्रै कविता आएका छन् । तर्क उस्तैउस्तै हुन्छन्, बाको गरिमामण्डन गरिएको, र सकारात्मक पाटो मात्रै लेखिएको । अलि नयाँ धार सोच्ने कि बाका अथवा आमाका बारेमा ? ‘भुइँमान्छे’ शीर्षकको कविताको भाव पनि धेरै लेखिएको भाव हो । यसको अन्त्य यस्तो छ, ‘भुइँबाटै सुरु हुन्छ मेरो यात्रा, सगर्व भन्छु— म भुइँमान्छे मेरो अन्तिम गन्तव्य पनि भुइँ नै हो ।’ यो शास्त्रीय तर्कलाई अलि पुनर्लेखन गर्ने कि ? ‘क्यालेन्डरमा जीवनको पाना पल्टाउँदै’ शीर्षकको कविताको कथ्य पनि पुनरावृत्त हो कि ?
–महेश पौड्याल

प्रकाशित : आश्विन १३, २०७५ ०९:२२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्