कथा : झ्याल्चा

यो मध्यरातको समय । प्राचीन झ्यालबाहिर उभिएर राजा योगनरेन्द्र मल्लको प्रेम हेर्ने भ्रममा बाक्लो भीड जम्मा भएको छ । पर्दाभित्र उनीहरूको सलबलाहटले भीडमा एक किसिमको तरंग फ्याँकिदिन्छ ।
मणि लोहनी

पटनको च्यासल चोकमा पुगेपछि उनले मलाई झ्याल्चा चपा देखाइन्  । ‘तिमीले यहाँ राजा योगनरेन्द्र मल्लको रासलीला देख्नेछौ  ।

‘राजा योगनरेन्द्र मल्ल ?’ म जिल्ल पर्छु ।
‘हो । उनकै प्रेम कहानी यहाँ वर्षौंदेखि चल्दै आएको छ ।’
‘वाइहात ।... नचाहिने कुरा ।’ मैले भनेँ ।


‘ऊ हेर न । अनि पत्याउनेछौ,’ उनले झ्याल्चा चपा भन्ने एउटा पुरानो घरतिर देखाइन् । घरको उत्तरपट्टि मोडामा ठूलो झ्याल थियो । त्यही झ्यालमा टाँगिएको छ सेतो पर्दा । भित्रको उज्यालोले पर्दामा एकाएक दुई मानव आकृति सलबलाउँछन् । एउटा पुरुष र अर्को महिलाको मानव आकृति ठम्याउन मलाई गाह्रो पर्दैन । त्यति नै बेला नेवारी संगीत गुन्जिन्छ । कुनै फिल्मको रोमान्स दृश्यमा झैं संगीतको तालमा ती दुई आकृति नजिकिन्छन् । चुम्बन गर्छन् । आलिङ्गनमा बाँधिन्छन् र एकअर्कालाई माया गर्न थाल्छन् । उत्तेजित र आक्रामक किसिमको शारीरिक प्रेम ।


अरू थोक पनि गर्छन् कि ? भनेजस्तो हुन्छ । भित्र कताकता उकुसमुकुस हुन्छ । काउकुती लाग्छ । म उनको हात जोडले समाउँछु । मैलेजस्तै त्यहाँ भएका अरूहरूले पनि आआफ्नी प्रेमिकाको नजिक हुन खोजेको आभास मिल्छ । भीडमा रहेका अधिकांश जोडी टाँसिएका छन् एकअर्कासँग ।


यो मध्यरातको समय । प्राचीन झ्यालबाहिर उभिएर राजा योगनरेन्द्र मल्लको प्रेम हेर्ने भ्रममा बाक्लो भीड जम्मा भएको छ । पर्दाभित्र उनीहरूको सलबलाहटले भीडमा एक किसिमको तरंग फ्याँकिदिन्छ । मानिसहरू रोमाञ्चक अनुभूतिमा ताली बजाउँछन् । सिटी फुक्छन् । पाटनको च्यासल चोक हल्लाले गुञ्जायमान हुन्छ ।


उनी र म पनि त्यही भीडमा छौं ।
‘त्यो को हो चिन्यौ ?’ उनले सोधिन् ।
‘अहँ चिनिनँ ।’
‘राजा योगनरेन्द्र मल्ल ।’ उनले मेरो कानमा सुस्तरी भनिन्, ‘पर्दामा देखिएको पुरुष आकृतिको शिरमा मुकुट देखेनौ ? हो, त्यही हो राजा योगनरेन्द्र मल्ल ।’
‘अँ हुन्छ ?.. अनि त्यो केटीचाहिँ को हो नि ?’
‘अघि त्यसले बत्ती कातिरहेकी देखेनौ ? त्यो यहीँकी लोकल नेवार्नी । व्यञ्जनकारकी छोरी ।’ म रनभुल्लमा परेँ । कसरी यो सम्भव छ ? राजाको स्थानीय नेवार्नीसँग प्रेमलीला ?
‘यो प्रेम थिएन,’ उनी गम्भीर भइन् ।
‘एक छिनअघि त तिमीले नै राजा योगनरेन्द्र मल्लको प्रेम भनेकी थियौ ।’
‘होइन, मैले रासलीला भनेकी थिएँ । प्रेमलीला भन्ने त एउटा कथन मात्र हो । वास्तविकतामा त ‘एउटा शक्तिशाली राजाले निर्धन जनताका छोरीहरूमाथि गरेको यौन शोषण नै हो ।’
‘अनि अहिलेसम्म किन आत्मसात् गरिरहेका त पाटनवासीले ?’
‘राजाको विरोधमा बोल्ने आँट कसको ? तैपनि पाटनवासी सृजनात्मक छन् । कलाकार हुन् । त्यही भएर विरोधको नयाँ तरिका अपनाएर झ्याल्चा सुरु गरे ।’ उनले मलाई प्रस्ट पार्ने कोसिस गरिन् । तर मैले अझै बुझिनँ ।
‘के हो झ्याल्चा भनेको ?’ मैले उनैलाई सोधेको हुँ । तर भीडबाट एक जना बूढो एक्कासि करायो, ‘झ्याल्चा एउटा यौनलीला हो । राजा र जनताकी छोरीबीचको यौनलीला ।’
‘अब राजा नै छैन यो देशमा । के अर्थ यस्ता झ्याल्चाहरूको ?’ म चिच्याए । भीडका मानिसहरू झाल्चा चपाको झ्याल हेर्न छाडेर मतिर फर्किन्छन् ।
‘राजा नभएर त यसको महत्त्व बढेको नि ।’ उनले भनिन् र मेरो पाखुरा चपक्क समातेर चुप लाग्न भनिन् । मैले मानिनँ, ‘झ्याल्चा भ्रम मात्र हो । जात्राका नाममा मजाक मात्र ।’
भीडलाई मेरो कुरा चित्त बुझेन सायद । भीड मतिर लम्कियो ।
‘झ्याल्चा हाम्रो संस्कृति हो ।’
‘झ्याल्चा हाम्रो परम्परा हो ।’
‘झ्याल्चा हाम्रो जात्रा हो ।’
‘झ्याल्चा हाम्रो इतिहास हो ।’
औंला ठडाउँदै आएको भीडले मलाई घेर्‍यो ।


‘मान्छेहरूको हातहातमा प्रविधि छ आजकाल । एक पलमै विश्वभरका अनेक नयाँनयाँ कुराहरू हेर्न सक्छन् । फरकफरक आसनका प्रोनो फिल्महरू डाउनलोड गर्न सक्छन् । के अर्थ यो पुरानो र सिम्बोलिक झ्याल्चाको ?’ मेरा शब्दहरू नसकिँदै भीडले मलाई छोप्यो ।


‘के यहाँ देखिएको दृश्यले तलाई तरंगित बनाएन ? के रोमाञ्चित हुँदै तैंले आफ्नी प्रेमिकाको हात समातिनस् ?’ भीड ममाथि जाइलाग्यो । आफूलाई जोगाउन टाउको दुवै हातले छोपेर म घोप्टो परेँ । उनले मेरो हात समातेर मलाई उठाइन् र भीडभन्दा पर लिएर भागिन् ।


इन्द्रजात्राको अघिल्लो रात पाटनको च्यासलमा जात्रा हेर्न, उनले मलाई दौडाइरहिन् रातभर ।
रातभर उनले मेरो हात छोडिनन् ।
मैले पनि रातभर उनको साथ छोडिन ।
च्यासल चोक... कृष्ण मन्दिर... गोल्डेन टेम्पल । यसैको वरपर दौडिरहेँ उनको हातमा हात राखेर ।
....


रातभर उनीसँग दौडिरहँदा मल्लकालीन प्राचीन सभ्यताको ढोका खुल्छ । विक्रम संवत् १६३२ को एउटा साँझ म उनीसँगै पाटनको कृष्णमन्दिर अगाडिपट्टि दरबारको पटाङ्गिनीमा पुग्छु । र झ्याल्चाको इतिहास हाम्रो अघिल्तिर वर्तमान बनेर फैलिन्छ ।
राजाको दरबारको झ्यालमा सुन्दर युवक देखिन्छ । उनले त्यो युवकलाई निहुरिएर ढोग्छिन् । र मलाई पनि त्यसै गर्न भन्छिन् । मैले पनि निहुरिएर उसलाई ढोग्छु ।
‘को हो यो ?’ इसारामा उनलाई सोधेँ ।
‘राजा योगनरेन्द्र मल्ल ।’ उनले सुस्तरी भनिन् ।


दरबार आसपासमा कृष्णमन्दिर, भीमसेनस्थान, ढुंगेधारा, केही मन्दिर र सत्तलबाहेक अरू केही थिएन । सबैतिर खेतैखेत । दरबार अघिपट्टिको सत्तलमा केही युवतीहरू बत्ती कातिरहेका थिए ।


‘कति राम्रा केटीहरू,’ मैले भनेँ । उनले मलाई ‘चुप लाग’ भनेर इसारा गरिन् । अघि हामीले राजा भनेर ढोगेको युवक पनि सत्तलमा नै पुगेको रहेछ । बत्ती कातिरहेकी एक युवती दौडेर पुरानो घरभित्र छिरी । त्यो मुकुट लगाएको युवक पनि युवतीको पछिपछि भाग्यो । उनी र म पनि तिनीहरूको पछिपछि लाग्यौं । लुकेर हामी पनि घरभित्र छिर्‍यौं ।


घरभित्र पुगेपछि त्यो युवकले बिस्तारै त्यो युवतीलाई आफ्नो बाहुपासमा लियो । युवतीको औंलाभरि अबिर लागेको थियो । उसले त्यो औंला चुसिदियो । युवती लाजले त्यही अबिरझैं राती भई । उसले बिस्तारै युवतीको पहिरन खोलिदियो । आफू पनि नांगियो ।
‘आँखा बन्द गर,’ उनले मेरो कानैमा आएर भनिन् ।


‘किन गर्ने ? गर्दिनँ,’ मैले भनेँ ।
‘लाज नभएको मान्छे ।’
‘तिमीसँग केको लाज,’ मैले उनलाई चुम्बन गरेँ ।
‘उता हेर,’ उनले आफ्नो दुवै हातले मेरो अनुहारलाई राजाको यौनलीलातिर फर्काइदिइन् । मलाई एक्काईसौं शताब्दीको प्रोर्न फिल्म र राजा योगनरेन्द्र मल्लको यौनलीला उस्तै लाग्यो ।


‘छिः हिँड जाऊ । यस्तो हेर्नु हुँदैन,’ उनी फेरि आफ्नो ओठले मेरो कान छुन्छिन् । मलाई सिरिङ हुन्छ । ‘एकै छिन पर्ख,’ म उनको हात समात्छु । उनी आँखा चिम्लिन्छिन् । म घरी योगनरेन्द्र मल्लको उत्तेजना त घरी उनको अनुहारमा दौडिरहेका लाजका रेखाहरू हेरिरहन्छु ।


‘कस्तो फोहोरी मान्छे,’ उनी फेरि कानैमा आएर बोल्छिन्, सासले । म केही नबोली उनलाई अँगालोमा कस्छु । उनको अनुहार लाज र उत्तेजनाले झनै आकर्षक देखिन्छ । म उनलाई प्रेमपूर्वक आफूमा कस्छु । एक छिनपछि उनले मलाई धकेल्छिन् ।


राजा योगनरेन्द्र मल्लको यौनलीला सकिएछ । राजा सन्तुष्ट अनुहार लिएर ढोकाबाट बाहिरिन्छन् । म आफूलाई सम्हालेर उनको पछि लाग्छु । दरबारको मूलद्वारमा पुगेपछि उनले मलाई देख्छन् । मलाई पुनः एक छिनअघिको घटना सम्झना हुन्छ । म राजाको अनुहार हेरेर हाँस्छु । म हाँसेको देखेर राजा पनि मुस्कुराउँछन् ।


‘सधैं आउने गर्नुभएको छ महाराज ?’ उनको मुस्कान देखेर मुखबाट फुत्किहाल्छ । उनले घुरेर मलाई हेर्छन् ।
‘मैले सबै देखेँ महाराज । हजुरको अनुहारमा आएको आकर्षणको रहस्य त्यो पो रहेछ,’ मेरो कुरा सुनेर राजा भित्रभित्रै खितखिताउँछन् । अनि सोध्छन्, ‘को हौ तिमी ?’


‘राजा हटेको नेपालको एक सामान्य लेखक । च्यासलमा झ्याल्चा हेदौहेर्दै तपाईंलाई देखें, अनि केही कुरा गर्न आइपुगेँ ।’
‘ए तिमी नयाँ नेपालको नयाँ लेखक ?’ उनी फेरि हाँसे ।
‘पहिलो किताब लेखेको नै २५ वर्ष भइसक्यो महाराज । र पनि अझै नयाँकै उपाधि ?’
‘समस्या यही त छ । तिमी लेखकहरू साधनालाई समयकाल र उपाधिसँग तुलना गर्छौ । यति गरेँ र उति गरेँ भन्न हतारिन्छौं तर केही गर्दैनौ । तिम्रो सृजनाले नयाँ समाज निर्माण गर्न सक्नुपर्छ । त्यो असली उपाधि हो । यति वर्ष भयो उति वर्ष भयो या यो पुरस्कार त्यो उपाधिले के गर्न सक्छ ?’ उनले मलाई नराम्रो गरी भनेँ ।


‘निर्धो जनताकी छोरीलाई ललाई फकाई यौन शोषण गर्ने राजा, मलाई साधनाको बारेमा बताउने ? लाज लाग्दैन ?’ मेरो पनि धैर्य टुट्छ ।
‘मूर्ख लेखक ! मेरो प्रेमलाई शोषणको नाम दिने, तिम्रो के हैसियत ?’ उनी गर्जिन्छन् ।
‘शोषणलाई शोषण भन्ने हैसियत लेखकसँग मात्रै हुन्छ । अरू त शासकसँग डराइहाल्छन् नि,’ म पनि रोकिन्नँ ।
‘यो शोषण होइन, प्रेम हो । मेरो स्त्रीजातिप्रतिको प्रेम । समस्त जनताप्रतिको प्रेम ।’
‘निरर्थक ! प्रेम भए बिहे गरेर भित्र्याउनु न दरबारमा ।’
‘मेरो यसअघि नै दरबारमा रानी छे । नीतिसंगत रूपमा अर्को बिहे गर्न मिल्दैन ।’
‘नीतिसंगत त प्रेमको नाटक गरेर एक युवतीलाई यौन शोषण गर्न पनि मिल्दैन ।’


‘यो नाटक होइन लेखक, प्रेम हो । तिमीलाई त थाहा हुनुपर्ने प्रेमको अर्थ विवाह होइन भन्ने । तिमी आफैं प्रेम र सम्बन्ध फरक–फरक कुरा हो भन्दै भाषण ठोक्दै हिँड्छौ,’ राजाको तर्कले म मौन हुन्छु ।


‘के राजालाई प्रेम गर्ने अधिकार छैन ? म उनलाई प्रेम गर्छु । उनको सुखदुःखमा साथ दिन्छु । उनको पिताजी सुवर्ण व्यञ्जनकार गरिब थिए । मैले च्यासलमुनिको खेत दिएँ । राम्रो उब्जनी गर्छन् । अहिले उनको परिवारको जिन्दगी सजिलो भएको छ ।’
‘ए, त्यसो भए पिताजीलाई पनि किनिसक्नु भो ?’
‘यो मेरो प्रेम हो, व्यापार–व्यवसाय होइन ।’
‘यो कस्तो प्रेम हो महाराज ?’
‘नामहीन सम्बन्धको प्रेम । आफ्नो भएर पनि आफ्नो भन्न नसकिने प्रेम । तिम्रो किताब छ नि ‘परास्त प्रेम’ ? हो त्यस्तै प्रेम हो यो । आफैभित्र हारेको ।’
राजाले मेरो किताबको नाम पनि सुनेका रहेछन् ।
‘महाराज, तपाईंको लीला पनि बुझिनसक्नु रहेछ ।’
‘यो मेरो होइन समयको लीला हो, मणि,’ उनले मलाई लेखक भनेनन् मणि भनेर सम्बोधन गरे । सायद मनले बोलेको हुनुपर्छ । राजाको अनुहार दुःखी देखियो ।


‘मेरो त पूरै जीवनलाई यौनमा लगेर जोडिदिए मानिसहरूले । त्यतिले नपुगेर हरेक वर्ष झ्याल्चा देखाउँछन् । अपमान सहनुको पनि त सीमा हुन्छ । मेरा प्रेम, मेरो इतिहास पाटनवासीले यौनकर्ममा सीमित गराइदिए ।’ राजा थप गम्भीर बने, ‘मैले गरेका राम्रो कामहरू पनि छन् । मैले पाटनमा मठमन्दिरहरू बनाए । गुबाजू र वैद्यहरूको व्यवस्था गरेँ । सबैलाई स्वस्थ र आयआर्जन गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गरेँ । तर त्यतातिर कसैको ध्यान गएन । मात्र मेरो प्रेमको धज्जी उडाए । त्यसैलाई जात्रा मनाए,’ राजा योगनरेन्द्र मल्ल भावुक देखिए ।


आफ्नो दुवै हात अगाडि बढाएर उनले मेरो हात समाए । उनको आँखाबाट आसु झर्‍यो । उनको आँसु मेरो हातमा पर्‍यो— हात पोलेको जस्तो भयो । कस्तो तातो आँसु ।
‘आत्था ..’ म झस्किएँ ।
‘के भो ?’ उनले मलाई झक्झकाइन् । मेरो अघि राजा थिएनन् । उनी थिइन् ।
‘के भयो ?’ उनले सोधिन् ।
‘पोल्यो,’ मैले भने ।
‘के ले पोल्यो ?’ उनले फेरि सोधिन् ।
‘राजा योगनरेन्द्र मल्लको आँसुले,’ मैले भनेँ । उनी खिलखिलाएर हाँसिन्, ‘झ्याल्चा हेरेर तिमी फनि बहुलायौ ।’

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७६ ०९:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

यात्रानुभूति : हिरोसिमामा खसेको आँसु

यात्रानुभूति
घनश्याम खड्का

मलाई थाहा छैन तेस्रो विश्वयुद्ध कस्तो हतियारले लडिन्छ, तर चौथो विश्वयुद्धचाहिँ निश्चय नै लाठा र ढुंगामुढाहरूबाट लडिनेछ  । –आइन्सटाइन हिरोसिमाको शान्ति स्मारकमा गत साता पुगेपछि मलाई आइन्सटाइनको ज्यादै सम्झना हुन गयो  ।

परमाणु बमको सूत्र पत्ता लगाउने यस शताब्दीका यी महान् वैज्ञानिकलाई हिरोसिमा र नागासाकीमा भएको परमाणु अस्त्रको प्रयोगले अतिशय पछुतो भएको थियो किनभने उनले नै त्यतिबेलाका अमेरिकी राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन रुजबेल्टलाई यस्तो हतियार बनाउन सहमति दिएका थिए ।

अणु बमको विनाशकारी प्रयोगपछि हिरोसिमा र नागासाकी निमेषमै खरानीमा परिणात भएको थियो । यो देखेपछि आइन्सटाइनले आणविक बम बनाइयोस् भनी रुजबेल्टलाई लेखेको पत्रमा गरेको हस्ताक्षर आफ्नो जीवनको महाभूल भनेका थिए, जसलाई न्युयोर्क टाइम्सले १९ अगस्ट १९४६ को अंकमा छापेको छ । तेस्रो विश्वयुद्धमा आणविक अस्त्रको प्रयोग निश्चय नै हुने र त्यसले मानव सभ्यतालाई नामेट पार्ने भय देखेपछि आइन्सटाइन चौथो विश्वयुद्ध (मान्छे बाँचे भने) चाहिँ आदिम युगमा झैं लाठा र ढुंगामुढाले लड्नुपर्ने अवस्था आउने निष्कर्षमा पुगेका थिए ।


स्कुले विद्यार्थी छँदै सुनेको उनको उपरोक्त वचनको मर्म त्यस क्षण बढी प्रस्टसँग खुलेजस्तो भएको थियो । सन् १९४५ को अगस्ट ६ मा जापानको हिरोसिमामा खसेको ‘लिटल ब्वाई’ र त्यसको तीन दिनपछि नागासाकी सहरमा खसेको ‘फ्याट म्यान’ ले दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त त गरायो, तर त्यस घातक आणविक हमलाले मान्छेको मनमा पारेको घाउ अनि उमारेको डर भने अहिले पनि उस्तै छ, शान्ति स्मारकको अवलोकन गरेपछि यस्तै लाग्छ ।


अणु बमको दुस्प्रभाव कतिसम्म पर्दोरहेछ भन्ने तथ्यलाई स्मारकले सकेसम्म सम्प्रेष्य हुने गरी तस्बिर र भग्नावशेषहरू राखेर देखाउन खोजेको छ । हिरोसिमाभन्दा ३ सय मिटरमाथिको आकाशमा खसेको बमले त्यस सुन्दर सहरलाई केही मिनेटमै बलिरहेको आगाको डल्लोमा परिणत गरिदियो जसका कारण एक लाख ४२ हजार मानिसको ज्यान गयो ।


स्मारक छिर्नुअघि भित्तामा मानिसहरू मुस्कुराइरहेको, सडकमा मोटरहरू गुडिरहेको र बच्चाहरू मुस्कुराइरहेका तस्बिर छन् । बम खस्नु ठीकअघिको हिरोसिमा हो यो । त्यसपछि ढोकामा बडेमानको चित्र छ घडीको जसमा बिहानको आठ बजेर १५ मिनेट पुगेपछि समय रोक्किएको छ । यही क्षण त हो संसारको पहिलो आणविक बम विस्फोट भएको । त्यसपछि हिरोसिमाका मानिसहरूमा के गुज्य्रो होला ? त्यसको ठीकठीक वर्णन त जति नै गरे पनि सम्भव छैन । र पनि, त्यस नारकीय समयले दिएको त्रासदी र अवर्णनीय पीडाको सानो झल्को दिने वस्तुहरू भित्र छन्, आउनुस् भित्र जाऊँ एक क्षण ।


ठूलो हलको माझमा एउटा उभिएको चम्किलो विद्युतीय मण्डल तपाईं देखिरहनुभएको छ ? यो हो त्यस क्षणको शान्त हिरोसिमा । अब हेर्नुस्, आकाशमा केही उड्दै आइरहेको छ । त्यो तीव्र गतिमा सहरतिर नजिकिँदै छ । केही क्षणमा त्यसले कुनै चम्किलो वस्तु आफूबाट झार्‍यो । भुइँमा खस्न नपाउँदै त्यो हजार सूर्यको तेज निकाले जसरी विस्फोट भयो । अहो, पूरै सहरलाई आगाको लप्काले ढाक्यो अब ! आगाको विशाल रोटी लाखौं टाउकामाथि एकैपटक बस्न आयो भने कस्तो होला ? निश्चय नै, जीउबाट मासु पग्लिएर खस्न थाल्छ, रगत नसामै सुक्छ र मान्छे क्षणमै खरानी हुन्छ । अहो, कस्तो भयानक !


यी हेर्न्स्,ु पारदर्शी कक्षहरूमा राखिएका पग्लिएका फलाम र सिसाका आकारहीन डल्लाहरू । यी वस्तु त्यस बेला पग्लिएका धातुहरू हुन् । यहाँ भित्तामा टाँसिएको चित्रभित्र नदीमा लाखौंलाख मान्छे पसिरहेको देख्नुहुन्छ ? जीउ पग्लिन थालेपछि चिसोको खोजीमा जाने ठाउँ नै सहरको बीचमा भएको त्यही एक नदी त थियो नि ! कठै, नदी भने आफैं छट्पटिएर उम्लिरहेको र बाफ बनेर उडिरहेको थियो । तीन हजार डिग्री सेल्सियसको त्यो तातोमा शीतल कुरा कहाँ थियो र !

कक्षामा भर्खरै पसेका केटाकेटीहरू भवनसहितै पग्लिए, एउटा बालकले आफ्नो दसौं जन्मदिवसका दिन पाएको साइकल पग्लिँदा पग्लिँदै पनि काखी च्यापेर बसिरह्यो । त्यो खिइन बाँकी साइलकजस्तो फलामलाई तपाईं पग्लिरहेका मान्छेको चित्र मुन्तिर देख्न सक्नुहुन्छ । तस्बिरहरू मुन्तिरको प्रदर्शनीमा आगाको रापले डढेका बालकहरूका केही टुक्रा लुगा पनि देख्न सक्नुहुन्छ । बम खसेको ठाउँको पाँच किलोमिटरको वृत्तमा सबै मानिस यसरी नै पग्लिए र जमिनमा पछारिन नपाउँदै ती ज्वालामुखी फुटेर बगिरहेको लाभाजस्ता राता खरानी बनेर जमिनमा फिँजिए ।

पाँच किलोमिटरभन्दा परतिरचाहिँ मानिसहरू पग्लिहालेनन्, जले मात्रै । घाइते भए र बाटामा लडे । तिनको शरीरबाट मासु पोल्दा आउने अनौठो गन्ध आउन थाल्यो र पूरै सहरमा त्यो व्याप्त भयो । दुई दिनसम्म यसरी हिरोसिमा जलिरह्यो अनि बिस्तारै त्यो कालो कोइलामा परिणत भयो ।

हेर्दाहेर्दै हिरोसिमा कहिल्यै बस्ती नै नभएको ठाउँजस्तो निर्जन र खण्डहर भयो । त्यसै क्षण जलेका ७० हजार मानिसका खरानीमाथि कैयौं दिन छटपटिएका हजारौं मानिसले त्यस दग्ध जीउको पीडाबाट विश्राम लिए र आधा जलेको मुढोजसरी पसारिए । सहरको कुनाकुनामा चाहिँ घाइतेहरू र भोकले रन्थनिएकाहरू शोकको अतिरेकमा पानीको खोजीमा लागे ।

त्यसैबेला, ऊ हेर्नुस् चित्रमा, भयंकर वर्षा भयो ! तर, पानी कालो थियो, ठूलठूला थोप्लाहरू भएको । घाइतेहरूले जिब्रो निकाले, त्यस अनौठो कालो पानीको केही थोपाबाट अलिकति भए पनि तिर्खा मेट्न खोजे । तिनलाई त्यस बेला यो युरेनियमको वर्षा हो, त्यसबाट जोगिनुपर्छ भनेर सम्झाउने को थियो र !


त्यस कालो वर्षाले बाँच्नेहरूको जीउमा हजार नर्कहरूको पीडा छाडेर गयो । त्यसपछिका हरेक दिन, हप्ता, महिना र वर्षहरूमा मानिसहरूको जीउमा क्यान्सर देखिन थाल्यो, फुतुफुतु हरेक दिन कोही न कोही मर्न थाल्यो । असह्य पीडाले कतिपयले आत्महत्या गरे । कतिपयले त्यति पनि गर्न नसक्ने अवस्थमा आफूलाई घिसारिरहन बाध्य भए । एउटा बूढो मानिसको चित्रसहितको कथा लौ पढ्नुहोस् जो २१ पटक क्यान्सर लागेर ९३ वर्षको उमेरमा काल पर्खेर बसिरहेको छ ।


‘सबैलाई आउने काल मलाईचाहिँ किन आउँदैन,’ बूढाको एउटै अभिलाषा रहेछ, ‘यसरी बाँचिरहनुभन्दा त त्यसै क्षण मरेको भए हुने, किन मरिनँ होला म ?’


क्यान्सरपीडित हिरोसिमाका मानिसका यस्ता कथा त कति हुन् कति ! अझ दुःखलाग्दो स्थिति त त्यस क्षण गर्भिणी भएका महिलाको छ जसले सग्लो बालक जन्माउनै सकेनन् । यी भित्तामा हेनुस्, एउटी आमाको मुस्कुराइरहेको तस्बिर । उनी बम प्रहार हुँदा हिरोसिमाको एउटा गाउँमा गर्भिणी जीवन बिताइरहेकी थिइन् ।

हावा, पानी र माटो गरी सबै महाभूतहरूमा फैलिएको युरेनियम उनको जीउ, फोक्सो र रगतमा मात्रै होइन, पेटमा हुर्किरहेको छोराको जीउमा पनि मिसिन पुग्यो । परिणामतः बालक मन्दबुद्धिको जन्मियो जसको स्याहारमा ती महिलाको पूरा जीवन खर्च भयो । धेरै वर्षपछि, रेडियमको विकिरणले दिएको असह्य पीडाले उनको छोराको ज्यान लियो । छोरो बितेको दुई महिनामा आमाले पनि चोला बदलिन् । छोराकै मायाले उनलाई विकिरणले ल्याएको क्यान्सरले पनि मार्न सकेको थिएन । अहो मातृ शक्ति !


आणविक बमपछि कष्टकर जीवन बाँचिरहेका एक–एक मान्छेका तस्बिर र कथाहरू शान्ति स्मारकका निर्देशकले भन्दै गर्दा मेरा आँखा बर्सिरहे । संयमित हुन खोज्दाखोज्दै पनि हरेक मान्छेलाई त्यहाँ पुगेपछि भक्कानो छाडेर रुन मन लाग्दो रहेछ ।


‘हामीले भोगेको पीडा कुनै पनि भाषामा भन्न सकिने कुरा होइन, न सम्पूर्ण रूपमा शब्दले यसलाई बुझाउन सक्छ,’ त्यस आणविक हमलामा बाँच्ने थोरैमध्येकी एक केइको ओगुरा भन्दै थिइन्, ‘आज पौने सय वर्षपछि तस्बिरमा हेर्दा त तपाईं यसरी रुनुभयो, हामी त्यसै क्षणमा यो नरक भोग्नेलाई कस्तो भयो होला ?’


बयासी वर्षीया ओगुराले त्यस क्षणलाई सम्झिरहँदा सिंगो स्मारकले देखाउन खोजेको समयको तस्बिर थप प्रस्ट हुँदै गएजस्तो अनुभव हुन्थ्यो । बम हमला हुँदा आठ वर्षकी उनी त्यस दिन स्कुल गएकी भए अरू साथीसँगै खरानी हुने रहिछन् । केही दिनदेखि आकाशमा अनौठोसँग घुमिरहेको अमेरिकन जहाजलाई देखेर त्यस क्षण उनका बाबुले ओगुरालाई भनेका रहेछन्, ‘आज स्कुल नजाऊ, पक्कै केही अनिष्ट हुनेवाला छ ।’


त्यस भयानक क्षणको पूर्वाभास पाएर हो वा किन हो, केही दिनअघि नै उनका बाबुले सहरभन्दा पर बसाइ सारिेसकेका थिए ।
‘त्यहाँ नसरेको भए त स्कुल नगए पनि म मर्ने रहिछु नि,’ ओगुरा भन्छिन्, ‘धन्न, संयोगले हामी बाँच्यौं, हाम्रो परिवारलाई नै केही भएन ।’


ओगुरालाई झैं बमले सीधासीधा क्षति नपुर्‍याएका ‘भाग्यमानी’ हिरोसिमावासीलाई पछि बिहा गर्न गाह्रो हुन थाल्यो । बम खसेको सहरको मानिस भनेपछि बोल्नसमेत पनि तर्किनेहरू भए । यसले गर्दा ओगुरा आफ्नो गोप्यता भंग नहोस् भनेर चालीस वर्षको उमेरसम्म चुप लागिन् । बिहा गरिन् र घर व्यवहार सम्हालेर जीवनको गुप्त घाउलाई कसैले नदेख्ने गरी सम्हालेर राखिन् । उनको पहिलो सन्तान मृत जन्मियो ।


‘मेरा आँखा हतपत त्यस मरेको बालकका औंलाहरूमा गयो,’ ओगुरा भन्छिन्, ‘उसका औंला दसका दस थिए, त्यो देख्दा मलाई केही खुसी पनि लाग्यो ।’


युरेनियमको प्रभावका कारण बच्चाहरूको औंला ६ वटा हुने र शारीरिक रूपले पनि अस्वस्थ देखिने बेला थियो त्यो । आफ्नो छोरा मरे पनि सबलाङ्गै भएको कुराले उनलाई राहत दियो । त्यसपछि उनले सग्लो छोरा जन्माइन् । केही वर्षपछि पति बिते ।

‘त्यसपछि भने मलाई पीडा सहेर होइन, भनेर ठीक पार्नुपर्छ भन्ने लाग्यो, अनि म आफ्ना कुरा भन्नतिर लागेँ ।’


त्यसपछि उनले अंग्रेजी सिकिन्, आफ्नो कुरा संसारलाई भन्न थालिन् । अमेरिका, युरोप सबैतिर पुगेर उनले दोस्रो युद्धको समयमा भएको ज्यादतीबारे बोलिन् । ‘हिरोसिमा इन्टरप्रेटर्स फर पिस’ भन्ने संगठन स्थापना गरेर त्यसको निर्देशकका रूपमा उनी तीन दशकदेखि यसबारे बोल्दै आइरहेकी छन् । संसारमा आणविक निशस्त्रीकरण कति जरुरी छ भनेर मानिसहरूलाई थाहा दिन जरुरी भएकाले आफू लागिपरेको उनी बताउँछिन् ।


हिरोसिमामा युरेनियमबाट बनेको अणु बम खसालिएको थियो जसले पूरै सहरलाई ध्वस्त पार्‍यो । त्योभन्दा पनि शक्तिशाली प्लेटोनियम बम नागासाकीमा खसालियो लगत्तै । हिरोसिमामा झैं सहरको मध्यभागमा त्यो बम खसालिएको भए लाखौं मानिस त्यसले मार्ने थियो तत्क्षणै । तर, निर्जन पहाडमा खसाल्दा पनि त्यसले ४० हजारको ज्यान लियो । दोस्रो बम ज्यादा शक्तिशाली भएको पुष्टि भएपछि आज संसारैभर प्लेटोनियमयुक्त आणविक हतियार बनाउने होड चलेको छ ।


स्टक होम इन्टरनेसनल पिस रिसर्च इन्स्टिच्युटका अनुसार अमेरिका, रसिया, बेलायत, फ्रान्स, चीन, भारत, पाकिस्तान, इजरायल र उत्तर कोरिया गरी ९ देशसँग जम्मा गरी हाल विश्वमा १३ हजार ८ सय ९० आणविक हतियार छन् ।


‘यी प्रत्येक हतियार हिरोसिमा र नागासाकीमा खसालिएका हतियारभन्दा कैयौं गुणा शक्तिशाली भएकाले पृथ्वीलाई नै ध्वस्त पार्न सक्ने क्षमताका छन्,’ ओगुरा भन्छिन्, ‘त्यसो हुनाले यी हतियारलाई नास गर्नुपर्छ, जसरी पनि आणविक युद्धबाट संसारलाई जोगाउनुपर्छ, त्यसैले म यो बूढो उमेरमा पनि बोलिरहेको छु ।’


इतिहासबाट सिक्नुपर्छ र हिरोसिमाबाट शान्ति कति आवश्यक कुरा रहेछ भन्ने थाहा पाउनुपर्छ भन्ने उनको आवाजमा अचम्मको आग्रह छ समग्र मानव समुदायप्रति । आणविक हमलाको यो अत्यासलाग्दो इतिहास साक्षात्कार गरेपछि र ओगुराको कथा सुनिसकेपछि स्मारकबाट बाहिर निक्लँदा आँखामा डिजिटल घडीजस्तो एउटा स्तम्भ देखा पर्छ जसको माथिल्लो स्क्रिनमा हिरोसिमामा बम आक्रमण भएको दिन गन्ती भएको अंक र तल्लो स्क्रिनमा आणविक हतियारको पछिल्लो परीक्षण भएयताको दिनको गन्ती अंकित छ ।


म त्यहाँ पुगेको गत ६ सेप्टेम्बरका दिन हिरोसिमामा बम खसेको २७ हजार ६० दिन पुगेको रहेछ अनि पछिल्लो आणविक परीक्षणचाहिँ २ सय ६ दिनअघि भएको रहेछ । त्यस स्तम्भको छेवैमा हिरोसिमाका मेयर मात्युई काजुमीले अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पलाई हालै लेखेको पत्र सिंगमर्मरको प्लेटमा राखिएको छ जसमा उनले संयुक्त राज्यले गत फेब्रुअरीको १३ तारिखका दिन गरेको आणविक बम परीक्षणको विरोध गरिएको छ ।


हिरोसिमामा आणविक बम प्रहारले गर्दा भएको क्षतिलाई बुझेर यस्ता हतियारको थप उत्पादन नगर्न ट्रम्पका नाममा लेखिएका यो पत्रभन्दा पूर्वतिर ज्यान गुमाएका सबै नागरिकको समाधिस्थलमाथि अविच्छिन्न बलिरहने आगाको लप्का छ । संसार आणविक अस्त्रबाट मुक्त भएका दिन मात्रै यो ज्योतिलाई निभाउने जापानको योजना सुन्दा शान्तिको एक मौन तर सबभन्दा प्रस्ट पुकार सुनेझैं लाग्छ ।


हरेक वर्ष दस लाखको हाराहारीमा संसारभरबाट हिरोसिमाको यो स्मारकमा आउनेहरू इतिहासको त्यो क्षणलाई सम्झाउने प्रमाण र प्रयत्नहरूबाट गुज्रँदै ओगुराको कथा सुनेर त्यस समाधिस्थलसम्म आइपुग्दा त्यसै क्षण संसारमा आणविक हतियार नष्ट भइदिए हुन्थ्यो भन्ने कामना गर्ने अवस्थामा स्वतः पुग्छ ।

सन् २०१६ को मे २७ का दिन बाराक ओबामाले हिरोसिमा भ्रमण गरे । अणु बम खसेको ठाउँमा पुग्ने पहिलो अमेरिकी राष्ट्रपतिका रूपमा उनले त्यहाँ हिरोसिमाबाट सिक्नुपर्छ भन्ने एक भावुक मन्तव्य पनि दिए । तर, अमेरिकाले औपचारिक रूपमा माफी माग्छ भन्ने जापानीहरूको आशा भने त्यस बेला पनि पूरा भएन ।


‘ओबामा त्यहाँ आउने हिम्मत गर्नु नै माफी मागेभन्दा ठूलो कुरा हो,’ ओगुरा भन्छिन्, ‘उहिले कहाँ कसको गल्ती थियो भनेर केलाई बसिरह्यो भने झगडै मात्रै भइरहने हुनाले सबै कुरा बिर्सेर एक–अर्कालाई अँगालो हाल्न सकेकै राम्रो हो । त्यसैले म अमेरिकालाई दोष दिन्नँ, जापानले गरेको गल्तीलाई कोरिया र चीनले पनि यसैगरी माफी दिए हुन्थ्यो भन्ने चाहन्छु ।’


यत्रो विध्वंसका बाबजुद ओगुराको शान्त वाणी अनि संयमित भाव देख्दा उनप्रतिको श्रद्धा त्यसै त्यसै चुलिएर आउँदोरहेछ । ओगुराजस्ता क्षमाशील हृदय भएका जापानी जनताले दिनरात पसिना बगाएर खण्डहर हिरोसिमालाई त्यहाँ कहिल्यै केही भएकै थिएन जस्तो विकास र समृद्धिले चिटिक्क पारेका छन् । हिरोसिमाले शान्तिको कामना त गरेको छ नै, बितेको सबै कुरा बिर्सेर आउने दिनलाई रामो पार्न अघि बढ्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिएको छ ।

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७६ ०९:५२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT