व्यक्ति : वालेस्टेइन 'लिगेसी'

पश्चिमाहरूले 'तिमीहरू पछौटे हौ, परम्परागत प्रविधि, राजनीतिक र संस्कार संस्कृतिका हिसाबले तिमीहरूभन्दा हामी विकसित छौं' भन्दै गरिआएको दावालाई वालेस्टेइनले 'तिम्रो विकास मूलतः शोषणमा आधारित हो' भनेर जोरी खोज्ने आधार तयार गरिदिए ।
नारायणी देवकोटा

 अगस्ट ३१ मा समाजशास्त्री चैतन्य मिश्रको किताब ‘लोकतन्त्र र आजको मार्क्सवाद’ को विमोचन थियो  । यो किताब आउनुअघिदेखि नै मिश्रले आफू युवा अवस्थाको हुँदा प्रभावित र लेखनमा केन्द्रित भएको सिद्धान्तबाट अल्लि पर फरक निर्णयमा पुगेको बताउँदै आएका थिए  ।

त्यो अल्लि पर पुगेको विषय मुख्यतः मार्क्सवाद र मार्क्सवादभित्रको आधुनिक विश्वब्यवस्था सिद्धान्त दृष्टिकोण (मोर्डन ओर्ल्ड सिस्टम थ्यौरी पर्सपेक्टिभ) थियो । आधुनिक विश्व व्यवस्था सिद्धान्त दृष्टिकोणमा इमान्युवल वालेस्टेइनलाई आफूले गुरु मान्दै आएको कुरा मिश्रले अन्तर्वार्ताहरूमा भन्दै आएका छन् । त्रिवि समाजशास्त्र विभागमा एमफिल र पीएचडीको कक्षामा ह्वाइट बोर्डसँगै मिश्रले नै विश्वव्यवस्था सिद्धान्तका सिद्धान्तकारहरू एजी फ्रेंक, वालेस्टेइन, जिओभ्नी अरिघी र समीर अमिनको एउटा सानो फोटो झुन्डाएका छन् ।


संयोग नै भन्नुपर्ला चैतन्य मिश्रको नयाँ किताब काठमाडौंमा सार्वजनिक भएकै दिन वालेस्टेइनको मृत्यु भयो ।
इमान्युवल वालेस्टेइन मुख्य त मार्क्सवादी समाजशास्त्री हुन् । मानवसमाजको विकासको क्रममा भएको शोषणमाथि उनले गरेको व्याख्या समाजशास्त्रसहित इतिहास र अर्थशास्त्रका विद्यार्थीले पनि नपढी उनीहरूको शास्त्रको ज्ञान पूरा हुँदैन । उनी सन् १९३० सेप्टेम्बर २८ मा अमेरिकाको न्युयोर्कमा जन्मेका थिए । सन् १९५१ मा बीए पढ्न कोलम्बिया विश्वविद्यालय प्रवेश गरेका उनले सोही वर्ष अमेरिकी सेनामा जागिर सुरु गरेका थिए । अमेरिकी सैनिको जागिर र विद्यार्थी जीवनलाई अगाडि बढाइरहेका उनले आफ्नो एमएको थेसिसमा ‘म्याकार्थिज्म’ केस स्टडीको रूपमा राखे ।


अमेरिकी सामाजिक कार्यकर्ता जोसेफ म्याकार्थी (जो पनि सिनेटर पनि भए) ले चलाएको कम्युनिस्टविरोधी व्यवहारलाई म्याकार्थिज्म भनिन्थ्यो । शीतयुद्धको समयमा म्याकार्थिले अमेरिकाका विश्वविद्यालय, फिल्म र सरकारी संयन्त्रभित्र अलिकति आलोचनात्मक विचार राख्नेलाई कम्युनिस्ट, सोभियत जासुस, दलाल भनेर सामाजिक रूपमा बहिष्करण गर्ने अभियान उनले चलाएका थिए । यो अभियानलाई केस स्टडीको रूपमा राखिएको थेसिस र त्यसमा आधारित लेखले उनलाई निकै चर्चित बनायो । उनले आफ्नो वेवसाइटमा भनेका छन्, ‘उक्त लेख धेरै चर्चित र साइट भयो अनि मैले आफूलाई राजनीतिक समाजशास्त्रीको रूपमा केन्द्रित गर्नुपर्छ भन्ने सोच्न थालेँ ।’ उनले आफूलाई राजनीतिक समाजशास्त्री बनाउन चाहे पनि अमेरिकाको राजनीतिमा आफ्नो चासो नभएको र अमेरिका, युरोपबाहिरको दुनियाँको राजनीतिमा हाइस्कुलको विद्यार्थी हुँदादेखि चासो भएको त्यसमा पनि भारतका गान्धी र नेहरूलाई नजिकबाट नियाल्दै आएको बताएका थिए ।


उनी अन्तर्राष्ट्रिय युवा कंग्रेसमा हुँदादेखि अफ्रिकी नेताहरूको संगतमा पुगे, जुनबेला अफ्रिकी देशहरूमा स्वतन्त्रताको आन्दोलन चलिरहेको थियो । यसपछि उनले आफूलाई अफ्रिकाको विषयमा केन्द्रित गरे । १९५५ मा फोर्ड फाउन्डेसनले दिने पीएचडीको अफ्रिकन फेलोसिप पाए । उनले आइभेरिकोस्ट र गोलकोस्टमा भएको राष्ट्रिय स्वाधीनताको आन्दोलनमा केन्द्रित भएर अध्ययन गरे । पीएचडीपछि १९५८ मा कोलम्बिया विश्वविद्यालयमै प्रध्यापन गर्न थाले । १९५५ पछिको २० वर्षमा उनले पूरै अफ्रिका घुमे र धेरै किताब लेखे ।


१९७१ मा उनी क्यानडाको म्याकगिल विश्वविद्यालयमा प्राध्यापक भएर गए । म्याकगिलमा हुँदा नै उनी अफ्रिकी समाजको अध्ययन गर्ने अफ्रिकन स्टडिज एसोसिएसनको अध्यक्षसमेत भए । उनी १९७० देखि कथित तेस्रो विश्व आफ्नै असक्षमताको कारण नभई नियमित शोषणका कारणले पछि परेको हो भन्ने निष्कर्षमा पुगेका थिए । १९७४ मा उनको ‘मोर्डन वर्ल्ड सिस्टम’ को पहिलो भोलुम र त्यसमा नै आधारित ‘द राइज एन्ड फ्युचर डेमिस अफ वर्ल्ड क्यापिटालिज्म ः कन्सेप्ट फर कम्पाराटिभ एनालिसिस’ लेख प्रकाशित भयो । जसले उनलाई संसारभर राजनीतिक र प्राज्ञिक दुवै रूपमा चिनायो । त्यसपछिका दिनहरूमा उनले ‘मोर्डन वर्ल्ड सिस्टम’ का चार भागसम्म लेखे । जसमा युरोप र अमेरिकाको वैभव खासमा लुटमा आधारित हो भन्ने विषयमा केन्द्रित थियो ।


१९७६ मा उनी न्युयोर्कस्थित् विङ्घमटन विश्वविद्ययालयको फर्नान्ड ब्राउडेल (जर्मन समाजशास्त्र) सेन्टर फर द स्टडी अफ इकोनोमीको प्रमुख भए र सन् १९९९मा रिटायर्ड नहुँदासम्म विङ्घमटन विश्वविद्यालयमा समाजशास्त्रका प्राध्याकमको रूपमा काम गरिरहे । विङ्घमटन विश्वविधालयको प्राध्यापक हुँदा नै १९९४ देखि १९९८ सम्म अन्तर्राष्ट्रिय समाजशास्त्र संघको प्रमुख भए । २००० मा रिटायर्ड भएदेखि उनी याले विश्वविद्यालयमा वरिष्ठ अनुसन्धाताको रूपमा कार्यरत थिए । २८ वर्षको उमेरमा प्राध्यापक भएका वालेस्टेइन ६१ वर्षसम्म प्राध्यापन र लेखनमा नियमित सक्रिय थिए । दर्जनभन्दा बढी जर्नलको सम्पादन, बीसभन्दा बढी प्राज्ञिक संस्थासँगको आबद्धता, बीसौं विश्वविद्यालयमा लेक्चरर र प्रोफेसर भएका उनका इतिहास र समाजशास्त्रमा चार सयभन्दा बढी लेख प्रकाशित छन् । १९९८ को अक्टुबरदेखि उनले विभिन्न विषयमा हरेक महिनाको एक र १५ तारिखमा नियमित कमेन्ट्री लेख्थे । जुलाई १ तारिखमा उनले आफ्नो अन्तिम अर्थात् ५०० औं कमेन्ट्री ‘दिस इज द इन्ड ! दिस इज द बिगिनिङ !’ शीर्षकमा कोही पनि सधैं बाँचिरहन सक्दैन भन्दै आफूले पनि लेखिरहन नसक्ने बताएका थिए ।


विश्वव्यवस्था सिद्धान्तलाई धेरैले आधुनिकता सिद्धान्तको आलोचनामा आएको मान्छन् । यसलाई धेरै हदसम्म सही मान्न सकिन्छ । आधुनिक हुनु भनेको पुँजी र प्रविधिमा अगाडि हुनु, लोकतन्त्र भनेको निश्चित समयमा निर्वाचन हुनु र पश्चिमा संस्कृतिलाई मान्नु हो भनेर लामो समयदेखि समाजविज्ञहरूले भन्दै आएका थिए । संसारभर उपनिवेशविरुद्ध स्वाधीनताको लडाइँले जितेपछि पनि पश्चिमाहरू आफैँले शोषण गरिरहेका मुलुकमा नयाँ ढङ्गले हैकम जमाउँदै अगाडि बढिरहेका, उपनिवेशबाट निस्कँदै गरेका मुलुकलाई अविकसित, अल्पविकसितजस्ता लेबल लगाएर । विश्वव्यवस्था सिद्धान्तले पश्चिमा समाजविज्ञद्वारा स्थापित समाज विकासको परम्परागत र आधुनिक वा पछौटे र विकसित भन्दै गरिएको व्याख्यालाई तर्क र तथ्य मार्फत खण्डन गर्‍यो । र, नयाँ सोच प्रदान गर्ने काम गर्‍यो । त्यसको ठाउँमा यसले समाज विकासको प्रक्रियामा पछि परेका मुलुकहरू आफ्नै असक्षमताका कारण नभई अर्को मुलुकसँगको असमान शक्तिसम्बन्ध र अर्को मुलुकले गरेको शोषणको कारण पछि परेको निष्कर्ष निकाल्यो ।


वालेस्टेइनका यी दुई लेख र किताब भर्खरै युरोपको शोषणबाट मुक्त भएका मुलुकहरूका राजनीतिज्ञका लागि वैचारिक आधारका रूपमा खडा भए । उपनिवेशको कहर भोगेका राजनेता र समाजविज्ञहरूको हकमा उनको किताब धेरै हदसम्म सही सत्य कुरा थिए । उनी आफैँले पनि ‘मोर्डन वर्ल्ड सिस्टम’ किताब सिद्धान्तभन्दा बढी सत्यको खोज भएको बताएका थिए । यही सत्यको खोजले उनलाई विश्वभर चिनाउने काम गर्‍यो ।


समाजशास्त्रभित्र विश्व व्यवस्था सिद्धान्तलाई ‘नियो मार्क्सिस्ट’ दृष्टिकोणको रूपमा वालेस्टेइनसँगै जर्मन समाजशास्त्री अल्फ्रेड गुन्डर फ्रेंकको परनिर्भरताको सिद्धान्तसँगै पढिन्छ । विश्व व्यवस्था सिद्धान्तको निर्माण वालेस्टेइनले गर्दै गर्दा फ्रेंकले आफ्नो किताब ‘रिओरिएन्ट ः ग्लोबल इकनमी इन एसियन एज’ मा पुँजीवादको विकासलाई १६ शताब्दीपछि मात्र अध्ययन गर्नुभन्दा दुई हजार वर्षअगाडि लैजान पर्नेमा जोड दिएका छन् । फ्रेंकको परनिर्भरताको सिद्धान्त र उनको प्रभावशाली लेख ‘इन्टडक्सन टु रियल वर्ल्ड हिस्टोरी भास युरोसेन्ट्रिक सोसियल थ्योरी×’ मा वालेस्टेइनको व्याख्या गरेको समयलाई तन्काएर १८ सय वर्षअगाडिको एसियाको वैभवको कुरा अगाडि बढाएका छन् । समीर अमिनले धनी देशबाट हुने शोषणबाट बच्न गरिब मुलुकले उनीहरूसँगको सम्बन्ध तोड्नुपर्नेमा जोड दिए ।

समाजशास्त्र अध्ययनका हाम्रा गुरु चैतन्य मिश्रको ‘विश्व व्यवस्था सिद्धान्त’ प्रति झुकाव रहेकाले नेपालको समाजशास्त्र अध्ययनमा यो सिद्धान्तले गहिरो गरी जरो गाडेको छ । चैतन्य मिश्रको लेख ‘डेभलपमेन्ट एन्ड अन्डरडेभलपमेन्ट ः अ प्रेरिलिमिनरी सोसियलजिकल पर्स्पेक्टिभ’ र त्यसपछिका धेरै लेखमा नेपाल सुगौली सन्धिपछि इस्ट इन्डिया कम्पनी त्यसपछि पनि ब्रिटिस भारत र स्वतन्त्र भारतसँगको शताब्दी लामो व्यापार घाटा र शोषणका कारण पछि परेका निष्कर्षहरू ठाउँठाउँमा पाउन सकिन्छ । मानवशास्त्रका प्राध्यापक डोरबहादुर विष्टको किताब ‘फेटालिज्म एन्ड डेभलपमेन्ट ः नेपाल्स स्ट्रगल फर मोडर्नाइजेसन’ मा नेपाल पछाडि पर्नुको मुख्यका कारण बाहुनवाद हो भन्ने मुख्य निष्कर्ष छ । यी दुई प्राध्यापकले मानेका कारण खासगरी कम्युनिस्ट विचारसँग निकट विद्यार्थीहरू ‘विश्व व्यवस्था सिद्धान्त’ का पक्षधर हुनु स्वाभाविक पनि भयो ।


सन् १९८० मा प्रकाशित भएको डभिड सेडन, जोन क्यामरुन र पीएम ब्लाइकीले लेखेको ‘नेपाल इन क्राइसिस’ ले झन् नेपालका मार्क्सवादीहरू प्राज्ञ र राजनीतिज्ञहरूमा गहिरो छाप छोड्न सफल भएको थियो । जुन बुटवलदेखि नारायणघाट, पोखरादेखि बुटवल र काठमाडौंदेखि पोखरासम्मको सडक निर्माणपछि सञ्जालले नेपालमा कत्तिको विकास भयो भनी बेलायत सरकारले अध्ययन गर्न पठाएका पाँज जना अनुसन्धानकर्मीले बेलायत सरकारलाई बुझाएको रिपोर्टका आधारमा लेखिएको थियो । तीमध्येका तीन जनाले किताब लेखेका थिए ।


किताबमा उक्त सडकको निर्माणले नेपालमा विकासभन्दा बढी परनिर्भरता बढेको कुरालाई मसिनो गरी उल्लेख गरिएको छ । कसरी नवलपरासीमा राजमार्ग छेउमा बस्तीहरू बसे र यिनका कारण नेपालका परम्परागत व्यापारी नेवारहरूको व्यापार घटेर भारतीय माडवाडीहरूको हातमा गयो भन्ने पुस्तकमा उल्लेख गरिएको छ । कसरी पुराना मुख्य बजारहरू (पाल्पा, बन्दीपुर) सुनसान भए र सडकको सञ्जालपछि डुम्रे–दमौली गुल्जार भए भन्ने पनि यसमा छ । अन्नमा आत्मनिर्भर नेपाल उक्त सडकको निर्माणपछि भारतप्रति निर्भर भए भन्ने कुरा उनीहरू जोडेका छन् । तत्कालीन पञ्चायत सरकारले प्रतिबन्ध लगाएपछि किताब झन् चर्चित भएको लेखकहरूको भनाइ छ । माओवादी द्वन्द्वकालमा पनि यो किताब राख्नेलाई सुरक्षाकर्मीले दुःख दिने गरेको थियो ।


फेरि वालेस्टेइनतिरै फर्किउँ । पश्चिमाहरूले ‘तिमीहरू पछौटे हौ, परम्परागत प्रविधि, राजनीतिक र संस्कार संस्कृतिका हिसाबले तिमीहरूभन्दा हामी विकसित छौं’ भन्दै गरिआएको दावालाई वालेस्टेइनले ‘तिम्रो विकास मूलतः शोषणमा आधारित हो’ भनेर जोरी खोज्ने आधार तयार गरिदिए । जसले कथित् तेस्रो भनिने विश्वका राजनीतिक नेता र समाजविज्ञलाई आत्मविश्वास बढाउने काम गर्‍यो भन्दा फरक नपर्ला । त्यो साथसाथै उनी एक प्रतिबद्ध प्राध्यापक थिए जो लगातार ६१ वर्षसम्म प्राज्ञिक कर्ममा लागिरहे । इतिहास भनेको घटनाहरूको संग्रह मात्रै होइन भनेर लगातार प्राज्ञिक पैरवी गरिरहे । प्रकाशित : भाद्र २१, २०७६ १०:०९

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

किताब : कथाजस्तै जीवन !

नारायणी देवकोटा

गत असार एक गते एक जना लेखकले फोन गरेर भन्नुभयो, ‘हेटौंडामा बसेर कविता लेखिरहनुभएकी अप्सरा तिम्सिनाले कथासंग्रह निकाल्नुभएको छ, हेटौंँडा बसे पनि नेपाली साहित्यमा बल्लियो प्रभाव पार्ने गरी लेखनमा लाग्नुभएको छ  । उहाँको किताबमा तपाईँले समीक्षा गरिदिनु न  ।

मलाई किताबको नाम र लेखकको नाम भन्नु न’ भन्दा ‘केही बेरमा उहाँले नै फोन गर्नुहुन्छ, किताब पनि दिनुहुन्छ’ भन्नुभयो ।


त्यसपछि अप्सरा तिम्सिनाले मलाई फोन गर्नुभयो र बानेश्वरमा किताब लिएर आउनुभयो । उहाँलाई पर्खिंदासम्म म चिया खाइरहेकी थिएँ, उहाँ निकै हतारमा हुनुहुन्थ्यो । चिया खाऊँ भन्दा, समय छैन, अर्को पल्ट आउँदा भेटौँला भन्दै किताब दिएर जानुभयो । पाँच मिनेटको समयमा हामीले परिचय गर्‍यौं । ‘साउन लागेपछि मात्रै पढेर किताबको बारेमा भन्छु है दिदी’ भनेँ । घरमा आएर उहाँको नाम फेसबुकमा खोजेँ, पेसाले शिक्षक हुनुहुँदो रहेछ । मकवानपुर जिल्लामा बसेर कविता, कथा लेखिरहने र साहित्यिक क्रियाकलापमा सक्रिय हुनुहुँदो रहेछ (सक्रिय किन भनेको भने, धेरै महिला लेखकहरू लेखिरहेका भए पनि साहित्यिक कार्यक्रममा सक्रिय हुन गाह्रो भइरहेको छ) । ‘आँचल’ नामक साहित्यिक संस्थासँग आबद्ध हुनुहुँदो रहेछ ।


फेसबुक पछि किताब खोलेँ, कुनै पनि किताबभन्दा अगाडि म लेखकले उक्त किताबका बारेमा भनेको भनाइ पढ्छु । उहाँले ‘किताबमा कथाबाहिरका कुरा’ भनेर कथाहरू भात भान्छामा काम गर्दा गर्दै लेखिएका कथाहरू हुन् भन्नुभएको रहेछ भूमिकामा । कथालाई कसरी हेर्ने भन्ने कुरामा म लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको, ‘सानो किस्सा एउटा सानो झ्याल हो जहाँबाट सानो सन्सार चियाइन्छ’ भन्ने भनाइलाई पछ्याउँछु । पछि समाजशास्त्र पढेपछि कुन मान्छेले कुन झ्यालमा बसेर कस्तो संसार चियाउँछ भन्ने कुरामा बुझ्ने बुझाउने काम गर्छु । अप्सारा तिम्सिनाका कथाहरू पढेर सकेपछि लाग्यो एउटी शिक्षकले हेर्ने संसार मैले हेर्ने संसारभन्दा भिन्न हुँदो रहेछ ।


१६ वटा कथाको संकलन ‘अभ्यन्तर’ मा गरिबी, प्रेम, यौन, समाजमा रहेको छोरा र छोरीबीचको विभेद, लागूऔषधको कुलत, किशोर अवस्थामा आउने परिवर्तनहरू, मानव बेचबिखनजस्ता विषयलाई केन्द्रमा राखिएको छ । ‘धरा’ कथामा सानैमा प्रेम विवाह गरेकी युवतीमाथि जब छोरा पाउनैपर्ने समाजको माग थोपरिन्छ, पाँचौं पटक पनि छोरी जन्माएपछि चेतनाशून्य (सहरको भाषामा डिप्रेसन) अवस्थामा पुगेको कथा छ । ‘प्रतीक्षा’ नामक कथामा अभिभावकले गर्ने गालीले बालबालिकामा पर्ने मानसिक असर र उनीहरूले चाल्ने गलत कदमलाई उतारिएको छ । ‘पुनर्जन्म’ नामक कथामा अन्तरजातीय प्रेम सम्बन्धलाई परिवारले वैधता नदिएपछि आत्महत्या गरेका युवा र मानसिक सन्तुलन गुमाएकी युवतीको कथा छ, जो मानसिक सन्तुलन गुमाएपछि कैयौं पटक बलात्कारको सिकार हुन्छिन् ।


‘प्रोत्साहन’ कथामा अतिरिक्त क्रियाकलापमा खेलाडीले राम्रो नगरेका कारण शिक्षकले दिने सजायका कारण विद्यालय जान नचाहने विद्यार्थीको कथा छ भने ‘रूपान्तरण’ कथामा प्रेम विवाह गरेकी श्रीमतीलाई आफ्नो श्रीमान्ले घरबाट बाहिर निकन नदिने, अरूसँग गरिने सामान्य व्यवहारमा पनि शंका गर्ने कुरालाई पनि पचाइरहेकी युवती राजनीतिक कार्यकर्तामा रूपान्तरण भएको कथा छ । द्वन्द्वकालमा सन्तान बेपत्ता भएका बाबुआमा, क्याम्पसको गेटमा पालेको काम गर्ने व्यक्ति, किशोरवयमा प्रेममा पर्न लागेकी नातिनी र बालविवाह गरेकी हजुरआमाका कथा पनि यस संग्रहमा छन् ।


‘अन्तरकथा’ मा वैदेशिक रोजगारीमा गएको बुवाको कतारमा मृत्यु भएको, बुवाको मृत्युपछि आमा पनि घर छोडेर हिँडेको बालकको अवस्था वर्णित छ । ‘दिदी डिपो लगाइदिनोस्न’ कथामा श्रीमती बिरामी भएपछि घरबाहिर पार्टनर बनाएर घरमा कहिलेकाहीँ मात्र आउने श्रीमान्को कथा छ भने ‘अपहरण’ मा मानव तस्करीको कथा छ । अर्को कथा छ, ‘अस्मिता’ । यो त्यस्तो बाबुको कथा हो, जो केही पैसाको लोभमा आफ्नी छोरीको बलात्कारीविरुद्धको मुद्दा फिर्ता लिन तयार हुन्छ ।


संग्रहमा एउटा कथा छ, ‘संयोग’ । भाइलाई पढाउनका लागि आफ्नो पढाइ छोडेर काम गरिरहेकी दिदी कामको सिलसिलामा यौन दुर्व्यवहारमा पर्छे । परिवारले चार सन्तानको बाबुसँग विवाह गराइदिन्छ । लगत्तै श्रीमान्को मृत्यु हुन्छ । अनि, उनका छोराछोरी पढाउन युवतीले यौनकर्मी बन्नुपर्ने अवस्था आउँछ । उता, दिदीको मिहिनेतमा भाइ धेरै पढेर ठूलो मान्छे हुन्छ । यदि यौनकर्मीको खोजीमा हिँडेको भाइले आफ्नै दिदीलाई यौनकर्मीका रूपमा भेट्यो भने के होला ? ‘संयोग’ त्यही संयोगको कथा हो । समग्रमा भन्दा अप्सराका कथा मध्यमवर्गीय मानिसहरू वरपर घुमेका छन् । एउटा शिक्षकको स्थानमा बसेर हेर्दा देखिने समाज, प्रेम र यौनमा आएको स्वतन्त्रता, भत्किँदै गरेका घरहरूका कारणप्रतिका चिन्ता, किशोर मनोविज्ञानलाई समेटिएको छ । महिला अधिकारको पक्षमा वकालत गर्दागर्दै पनि वैचारिक रूपमा केही ठाउँमा अस्पष्टता छन् । तैपनि, कथा उन्ने कलाले पाठकलाई तानिरहन्छ ।

किताबमाथि समीक्षाका लागि नोट लेख्दै गर्दा लेखकका लागि भनेर नोट लेखेकी थिएँ, आगामी लेखनमा काम लाग्ला भनेर । उक्त नोटहरू केही टाइप गरेपछि लाग्यो, ‘समीक्षा प्रकाशित भएपछि दिउँला, त्यहीँ हेटौँडा त बस्नुहुन्छ नि ।’ तर साउन १३ गते बिहान उहाँको मृत्यु भएको जानकारी पाउँदा स्तब्ध भएँ । उहाँको मृत्युपछि उहाँका बारेमा लेखिएका श्रद्धाञ्जलीहरू पढिरहेँ । लाग्यो, नेपाली साहित्यमा केही काम गर्ने, अलिकति महिलाका पक्षमा लेखौँ भनेर लाग्ने एउटा जिन्दगी असमयमा अस्तायो । बानेश्वरमा भेट्न आउँदा, ‘जिन्दगीको के भर छ र, एक कप चियासँगै खाऊँ’ भनेर कर गर्न नसकेकोमा थकथकी लाग्यो ।

प्रकाशित : श्रावण २५, २०७६ ११:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×