काव्यिक राजनीति

राजन सारा 'गाउँ रिचार्ज गर्न बजार गएको' बेला आगोका कथा गन्दै छन् । आगोलाई जिस्काउन हुन्न भन्दै छन् ।
तारालाल श्रेष्ठ

 मान्छे अन्ततः पहिचानप्रेमी प्राणी हो, पहिचानविहीन बन्न कोही चाहन्नन्  । सबैलाई आफ्नो मौलिक पहिचान प्यारो हुन्छ, यद्यपि अधिकांश मान्छे आफूलाई पहिचानवादी भन्न चाहन्नन्  ।

ZenTravel

उत्पीडित होस् या उत्पीडक, आफ्नो पहिचानप्रति मानिस बफादार बन्छन् । आफूलाई पहिचान विरोधी भन्नेहरू पनि भित्रभित्रै कट्टर पहिचानप्रेमी देखिन्छन् । अन्तर्यमा यसर्थ पहिचान राजनीतिक प्रायः विवादको विषय बन्छ । पहिचानको वकालत गर्ने स्रष्टा राजनीतिक अभियन्ताझैँ देखिने भइहाले, राजन मुकारुङजस्तै ।


सुँगुरको मासु र लोकल रक्सीका साथ मण्डला थिएटरमा हाटै सिर्जना गरी विमोचित कवितासङ्ग्रह ‘हाटा जाने अघिल्लो रात’ मार्फत राजन मुकारुङ पुनः पहिचानवादी राजनीतिको बहुल विम्ब बोकेर सार्वजनिक राजनीतिक वृत्तमा उभिने चेस्टा गरेका छन् । कतिलाई उनको कविता नारा लाग्न सक्ला । उनकै ‘आफन्त कवि’ लाई उनको कविता ‘अकविता’ लाग्न सक्ला । उनको कवितासङ्ग्रह छाप्ने प्रकाशक नभेटिन सक्छ । उनलाई आफ्नै अराजक पाराजक पारामा बोल्नु छ । कुरा चपाएर होइन सोझैँ मनको कुरा खोल्नु छ । जस्तो लाग्छ उनको कविता पढ्दा, आफ्नै वैचारिक गुरुहरू सिराउन कि खुसाउन् । ‘समाजवादी गणतन्त्र नेपाल’ मा स्वाधीन स्रष्टालाई बाँच्न सहज छैन । आलोचक चेतमाथि अनेक स्वरूपका अङ्कुश लगाउन खोज्ने असफल प्रयास जारी छ । ‘क्रिटिकल मास’ को ह्रास भइरहेको समयमा आलोचक चेतविम्ब बोकेर राजन उभिएका छन् । पुस्तकको पहिलो पृष्ठमै उनी वर्तमान व्यवस्था विरोधी विचार घन्काउँछन्, ‘हिउँमा खेल्नेहरू, असिनासित रमाउनेहरू जो थिए’ ती अहिले बाढीसँग सेल्फी खिचेर फेसबुक, इन्स्ट्राग्राम र ट्विटरमा मस्त देख्दा उनको पारो छुटछ । र भन्छन्, ‘जे होस, सरकारजस्तै छ यो बाढी... ।’ किनाराकै मानिसलाई डुबाउने, बगाउने बाढी विम्बबीच उद्घोष गर्छन्, ‘सबैलाई सुरक्षित रहन अनुरोध छ ! हेक्का रहोस् ! बाढीसित होइन, सरकारसित ।’

Meroghar


यी उपन्यासकार कविलाई नेपाली सत्ता रोटेपिङझैँ लाग्छ— माथि लान्छ, तल झार्छ । पिङ चलाउने मान्छे सरकारभन्दा बढी शक्तिशाली छन् । पिङबाट उतारेर रिङ्टा छुटाएको, वाकवाकी लगाएको दिन देख्न भने बाँकी छ । व्यवस्था चलाउनेहरूसित भालेगिद्ध (बाल्यकालमा खेलिने एकखुट्टे खेल) खेल खेल्न मन छ । तिनलाई लडाउने चाहना छ, ठेलेरै नभए ‘ट्याक्टिस’ ले ढलाउने अठोट उनको अधुरै छ । आफू पूरै धूलो बनेर पनि तिनको आँखा चिलाउने बनाउने धुनमा छन्, उनी । किनकि त्यहाँ कोही छ, त्यहाँ त्यही छ जो तरुनीको साप्राको मोलतोल गरिरहेछ । त्यहाँ उही छ जो समाजवादको गाथा गाउँदै ‘नाक, आँखा, जात, लिङ्ग र क्षेत्रको कुरा नगरौँ’ भन्दै छ । अब समृद्धितिर मात्रै लागौं भन्दै छ । उनको शब्दमा, संविधानमा आरक्षण भन्ने शब्द लेखिएको छ कि भनेर थर्थराइरहेको, प्रस्तावनामा धर्मनिरपेक्ष शब्दलाई रातो रङले गोलो घेरा लगाइरहेको त्यहाँ उही छ, उही सरकार । राजनले वर्तमान सत्ता (सरकार) लाई उही कालो सत्तासँग दाँजेका छन् जो दमितको अधिकारलाई नजरअन्दाज गर्दै केवल समृद्ध नेपालको सपना बाँड्ने बहानामा आन्दोलनबाट स्थापित अधिकार चेतनालाई आफूअनुकूल ‘कोअप्ट’ गर्दै छ । उनी निर्धक्क लेख्छन्, ‘त्यहाँ... ठीक तपाईंको वरपर कोही छ... हो, त्यहाँ उही छ... यही सरकार, जो तपाईंको कञ्चटमा पेस्तोल ताकिरहेको छ ।’


कवि क्रान्तिकारी छन् । अराजक छन् । व्यवस्थाविरोधी छन् । कुरूप ‘बनियाँ’ सत्ता र यसको ‘सुपरस्टक्चर’ सँगसमेत उसलाई नफरत छ । उसलाई ‘किन्नु छ केवल एक खिल्ली चुरोट’ र तान्दै फ्याल्नु छ धूवाँ निजी अस्पतालको झ्यालतिर । किन्नु छ एक बट्टा सलाइ र सल्काउनु छ त्यो निजी विद्यालयको छानोमा । उसले जस्तै आमवृत्तका मान्छेहरूले त्यसै गर्न थाले भने के गर्ने ? उत्तर सोचिएको छैन । उनका शब्दमा, ‘डर दुवै पक्षलाई छ ।’ ढुङ्गा हानिरहेका, टायर बालिरहेका, नारा लगाइरहेका छन्, एउटा शक्ति । तिनलाई देशद्रोही ठानिरहेको, साम्प्रदायिक भनिरहेको र लाठी–गोली ठोकिरहेको झन् बलियो अर्को शक्ति छन् । दुवै डराइरहेका छन्, एकआपसमा । उनलाई लाग्छ, ‘हिसाबचाहिँ जरुर बराबर छ ।’ उनी भन्छन्, ‘तिमीलाई आफू खोसिने डर छ, उसलाई आफू मेटिने डर छ ।’


पहिचानको पक्षधरतामा कवि राजन अडिग छन् । संस्कृतिबिनाको जीवन बाँच्नेहरूसँग फूलजस्तो कोमलता, वतासजस्तो तन्मयता, नदीजस्तो वेग केही दैख्दैनन्, उनी । तैपनि ‘ऊ गीत रचिरहेको छ, ऊ कसरी गीत हुन सक्छ ?’ कवि प्रश्न गर्छन् । ‘दम्भले मात्रै जितेको र शासनले मात्रै कज्याएको राज्य’ का पृष्ठपोषकहरू केवल डाह मात्र गर्न सक्छन् (केवल गीत रच्न सक्छन तर गीत हुन सक्दैनन्) भन्ने कविको निष्कर्ष छ । कपोलकल्पित कविता लेख्नु छैन उसलाई । ललित साहित्यिक संसारभित्र बुद्धिविलास होइन । कठोर राजनीतिक वास्तविकता लेख्छन् उनी । ‘अस्तिना भर्खरै चन्द्रगिरि चढेर अर्का भानुभक्तले समृद्धिको वधूशिक्षा लेखेको’ देख्छन् । ‘नगरी खानेहरूको यो कान्तिपुरी नगरीमा’ कामरेड मार्सीको दादागिरीविरुद्ध लेख्छन् । हूलका हूल ‘क्रान्तिकारी लाल’ हरू दलाल बनेको वर्तमान समयमा ‘एक पाइला खाली ठाउँ हुनेछैन काठमाण्डूमा’ भन्ने भविष्यवाणी गर्छन् । माया विकहरूले न्याय सहजै पाउनेवाला छैनन् । कमरेड माइला लामा उही दोबाटोमा अलपत्र छन् । हार्मोनियम बजाएर उही गोरेटाहरूकै गीत गाइरहेका छन् । अगुवाहरू ‘म मूलबाटो हुँ’ भन्दै विचार पूरै त्यागेर माइला लामालाई ‘गलत बाटो’ मा हिँडेको दण्ड दिँदै गरेका ‘कामरेड’ प्रति उनको आक्रोश छ ।


राजन सारा ‘गाउँ रिचार्ज गर्न बजार गएको’ बेला आगोका कथा गन्दै छन् । आगोलाई जिस्काउन हुन्न भन्दै छन् । आगोबारे लेखिएका किताब, मिथक बटुल्दै छन् । आगो धेरै बल्यो, जलेनन् जल्नैपर्नेहरू । ढलेनन् ढल्नैपर्नेहरू । उत्तरवर्ती चित्रगुप्तझैँ लेखाजोखा राख्दै छन्, राजन । बाढीले धेरै कुरा बगायो तर बगाएनन्, ‘विदेशी च्यानलको पावरफुल टावर, गुप्तचरहरूको न्युज रुम, पुराना संविधानका धारा र गुठीका सम्झौताहरू ।’ समय बदलियो, सामन्ती संस्कार बदलिएको छैन । खिकामाछाकी किराँत छोरीले अझैसम्म ‘हाटा जाँदा खुर्पाचाहिँ कम्मरमा भिर्नैपर्ने’ अवस्था औल्याउँछन्, उनी । आधुनिक डिजिटल ल्याबमा बेचिन तयार छैनन् उनी । बरु उत्तरआधुनिक भानुभक्तको खोजीमा छन् । ठाडो उकालो बाटो हिँड्न औल्याउँदै छन्, मान्छेको गीत गाउँदै । पुँजीवादले विश्व बजारमा (उपन्यास र जीवनीलाई चाउचाउझैँ बेचिरहेको समयमा) राजन ‘बिक्री नहुने’ कविता विधाबाट व्यवस्थाको प्रतिरोध गर्न उभिएका छन् । उनको पहिचानवादी विचारलाई वर्तमान समयको आगोले थप भुर्भुराउँदो आगोको ज्वालामा रूपान्तरण गर्ला वा बढी बगाउनुपर्ने रुढीहरू नबगाईकन निमुखाकै इतिहासलाई निमिट्यान्न पार्ने गरी बगाउला ? पक्षधरता आमवृत्तको कतातिर सोझिएला, कहिलेसम्म ? सार्वजनिक बुद्धिजीवीहरू बोलुन् ।


श्रवण मुकारुङका शब्दमा कवितामा ‘असफल राजन’ को सिर्जनशील अराजक अभियानको उपज ‘हाटा’ भित्र समेटिएका काव्यिक राजनीतिक रङले कृतिलाई समसामयिक समयचेतका साथ सङ्ग्रहणीय बनाएको छ । सत्ताको स्वादभन्दा भिन्न संसारलाई समेटेको कृतिले सत्तामा मैमत्ता भएका साँढेहरू र सत्ताका सुगाहरूलाई चिढ्याउन सक्छ । उनको अराजक स्वभावमाथि थप आलोचना बर्सिन सक्छ।

प्रकाशित : भाद्र २१, २०७६ १०:०९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सेतो साइकलको सन्देश

सुविधासम्पन्न कार पाल्ने हैसियत भएकाहरू साइकलको पाइडिल पेल्दै छन्, साइकलको हैसियत भएकाहरू कार पाल्ने कष्ट झेल्दै छन् । सन्तान थरीथरीका ।
तारालाल श्रेष्ठ

काठमाडौँ — झिलिमिली तिहारको साँझ एक्लै साइकल लिएर निस्किएँ । गन्तव्य ‘सेतो साइकल’ प्रतिस्थापित स्थल थियो । कीर्तिपुर किल्लाको उचाइबाट ओरालो झर्दा साइकलको गति स्वतन्त्र थियो, त्रिभुवन विश्वविद्यालयको प्रवेशद्वारसम्मै ।

पुरै कान्तिपुरी नगरी स्वयम्बरका लागि सिङ्गारिएकी दुलहीझैं देखिन्थ्यो । मेरो मानसपटलमा भने सेतो साइकलको विम्ब सलबलाइरहेको थियो ।

सन् १८८५ मै फ्रेडरिक नित्सेले ईश्वरको मृत्युको घोषणा गरे तापनि विश्वभर भाग्यवादी हावी छन् । के केयुकेएलले त्रिविको गेटछेउ सडकमा खाडल बेबारिसे नछाडिदिएको भए श्यामसुन्दरको साइकल अन्त कतै खाडलमा खस्थ्यो र उनको खाडलभित्रै खसेर मृत्यु हुन्थ्यो ? खुला खाडल यत्रतत्र मुख बाएर बसिराख्यै छन् । यदि उक्त खाडल केयुकेएलले पुरेको भए उनी पुरै आयु बाँच्थे ? श्यामसुन्दरको मृत्युको समाचार सार्वजनिक हुने बित्तिकै आधा घन्टामै उक्त खाडलको मुख ढाकियो । पहिले किन ढाकिएन ? कर्मथलो कीर्तिपुर आवत–जावत गर्दा जब श्यामसुन्दरको सम्झनामा अस्थायी गमलामाथि राखिएको ‘घोस्ट साइकल’ देख्छु, साइकलसँग जोडिएका अनेक दृश्यविम्ब सल्बलाउँछन् ।

केदारभक्त माथेमाको एउटा विचारले मलाई भित्रैसम्म छोयो । माथेमाको अनुभवमा, ‘मोटर मोरो घाडो, साइकल अभिन्न साथी हो ।’ मोटर मोरोलाई पहिलो कुरा त जोकोहीले किन्नै सक्दैन । किनेपछि पाल्नै कठिन । पार्किङको तनाव त्यत्तिकै । सुरक्षाको सास्ती उत्तिकै । जामको जञ्जालभित्र फँसेपछि सिर्जनात्मक समय सबै स्वाहा । कैयौं कार्यक्रममा कारवाला सहभागी बन्नै सकिन्न ।

अग्रासनमा बसेको बेला ‘यति नम्बरको कार कसको हो, सारिदिनुस्’ भन्दै सार्वजनिक सूचना जारी हुँदा दौडिनुपर्छ । साइकल भने आफ्नै शरीरको एउटा अङ्गझैं सहजै बोक्न सकिने । रोक्न सकिने । सडकमा भेटेजति इष्टमित्रसँग गफिन मिल्ने । यसो कुनोतिर अड्याएर फुटपाथतिरै चिया मार्न मिल्ने । जहाँतहीँ रोकेर किनमेल गर्न सकिने । जति किलोमिटर कुदाए पनि पैसै नपर्ने । साँच्चैको वातावरणमैत्री । साइकल वास्तवमा सबैको साथी हो ।

कलाका बारेमा कुरा गर्न कनकमणि दीक्षितसँग एक हप्ता कुरेर ‘अपोइन्टमेन्ट’ लिएको थिएँ । त्रिविको नियमित कक्षा सकेर सिधै पुगेँ, यलमाया केन्द्र, मदन पुरस्कार गुठी । ठिक १ बज्न १ मिनेटै बाँकी थियो । बाइकबाट ओर्लिएर धुलो टकटक्याउँदै थिएँ । निर्धारित समय ठिक १ बजे एउटा फुटपाथमा फालिदिए पनि कसैले नचोर्लाजस्तो थोत्रो सामान्य साइकलको पाइडिल पेल्दै पुरै केस पाकेका यद्यपि सन्तुलित शरीरवाला व्यक्ति मेरो बाइककै आडमा आएर रोकियो ।

यसो हेर्छु त कनकमणि दीक्षित । अति सामान्य थोत्रा साइकलमा हुइँकिएर ‘अपोइन्टमेन्ट’ टाइममै आइपुगेका दीक्षित देखेर म ट्वाल्ल परेँ । उनले मलाई चिनेनन् । मैले ‘डिस्टर्व’ गरिन । थोत्रो साइकललाई केहीबेर अवलोकन गरेँ । बेलायतस्थित अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयतिर पानीमा रुझ्दै प्राध्यापकहरू साधारण साइकलमा हुइँकिरहेको सम्झना भयो ।

सुविधा सम्पन्न कार पाल्ने हैसियत भएकाहरू साइकलको पाइडिल पेल्दैछन्, साइकलको हैसियत भएकाहरू कार पाल्ने कष्ट झेल्दैछन् । सन्तान थरीथरीका । कलाका बारेमाकफी पिउँदै गफियौं । दीक्षितको थोत्रो साइकलबारे अबको भेटमा कुरा गर्ने विचार छ ।

बाइकमा हुइँकिँदा प्रत्येक चिसो मौसममा चेष्ट इन्फेक्सन हुन्छ । डाक्टरले बाइक चढ्ने होइन, ‘कार किन्नुस्’ भन्छ । आफ्नो नियमित कमाइले कार कुदाउन नसक्ने आँकडा निस्कन्छ । कार पाल्नकै लागि केही छक्कापञ्जा गर्नुपर्ने अवस्था देखेँ । कर, मर्मत, इन्धन, नियमित किस्ता । एक पटक कारबारे बुझ्न सोरुम चहारेँ ।

कार बिक्रेता युवा–युवतीले ‘आजै किन्नुस्, अहिल्यै आउनुस्, अफर छ, ढिलो नगर्नुस्’ भन्दै फोन गरेर हैरान । ‘हाम्रो मुलुकमा हामीले चढ्ने कारको कुनै पार्ट्स पनि बन्दैन, इन्धनको उत्पादन थोपो छैन, साइकल किन्नुस्’ कसैले भन्दैन । कारको साटो ‘चेष्टगार्ड‘ किनेँ । एउटा मित्रको ‘ग्राउन्डेड’ साइकल उपहार पाएँ । मर्मत गरेर साइकलमा हुइँकन थालेँ ।

ओहो, साइकलमा सवार हुँदा त संसारै अर्को देखिँदो रहेछ । कीर्तिपुरदेखि बानेश्वर पानीपँधेरो बन्यो । बालुवाटार, असन, बागबजार, बालाजु जताततै साइकलबाटै यात्रा गर्न थालेँ । पिक आवर छल्यो, साइकलमा हुइँकियो । कर्मथलो कीर्तिपुर फन्को मार्न बाइकको आवश्यकतै परेन । विना पैसा व्यायामसँगै काम पनि फत्ते ।

अल्बर्ट आइन्स्टाइन साइकलका सौखिन रहेछन् । ‘जीवन साइकल चलाउनु जस्तै हो, साइकलझैं सन्तुलित र चलायमान हुनुपर्छ जिन्दगानी’ भन्थे आइन्स्टाइन । कार चलाएर जिम हाउस र खेलमैदान पुग्नुका साटो साइकल भविष्यको सबैभन्दा असल साथी बन्ने भविष्यवाणी वैज्ञानिक लेखक कार्ल सगनले गरेका रहेछन् । सवारीको सबैभन्दा सुन्दर कलात्मक आविष्कार आखिर आजसम्म साइकललाई मान्ने महान व्यक्तित्व संसारमा अनगिन्ती छन् ।

अमेरिकी पूर्वराष्ट्रपति जोनएफ केनेडीलाई साइकल चढ्नु जत्तिको आनन्द अरू केही थिएन । अर्का अमेरिकी पूर्वराष्ट्रपति जर्ज डब्लु बुससमेत मुटुको व्यायाम र सन्तुलनका लागि ३० देखि ४० मिनेट साइकल चढ्न सुझाउँछन् । सादगी र स्वाधीनताको विम्ब पनि हो, साइकल । ‘इन्धन नबाल, बरु बोसो पगाल’ जस्ता नारा विश्वभर घन्किँदैछ । अन्तिम श्वास रहेसम्म साइकल चढ्न पाउँ भन्ने महात्माहरू बढ्दैछन् ।

नेपालमा साइकलप्रेमी छन् । साइकल अभियानउठ्नसकेको छैन । तत्कालीन प्रधानसेनापति गौरवशमशेर राणाले हरेक शुक्रबार निवासदेखि मुख्यालयसम्म साइकल चढ्ने निर्णय गरे । मातहत अधिकृतहरूलाई पनि सातामा एकदिन साइकल नभए पैदल वा सार्वजनिक सवारी प्रयोग गर्न निर्देशन दिए ।

कान्तिपुर सम्पादकीय अनुसार राणाको निर्णय ‘क्षणिक रहर’मा सीमित बन्यो । त्यसयता कुनै सार्वजनिक पदाधिकारीले त्यस्तो घोषणा गरेका छैनन्, न साइकल वा पैदलमार्गको सार्वजनिक पक्षपोषण गरेका छन् ।

नेता साइकलमा सवार हुन बाध्यात्मक बन्यो भने सडकहरू उबड–खाबडरहित हुन्थे । ज्यानमारा भौडी र खाडलबाट साइकलयात्रीले अकाल ज्यान गुमाउन पर्दैनथ्यो । हाम्रा विश्वविद्यालयका भिसी उपकुलपतिले शैक्षिक माफियाको साटो साइकल चढे बौद्धिक सौन्दर्यको सुगन्ध प्रवाह हुने थियो ।

गरिब मुलुकका हाम्रा हाकिमहरू प्राय: भुँडी उछिट्टिएका छन् । हप्ताको एकदिन अनिवार्य, अनि क्रमश: दुई दिन, तीन दिन गर्दै केही वर्षपछि सबै साइकलमै अफिस आउन अनिवार्य (अशक्तलाई विद्युतीय बसको व्यवस्था) गरिदिनसके सरकारको महिमागान विश्वभर फैलिन बेर छैन ।

सबैभन्दा ठूलो सडकमा सबैभन्दा ठूलो जाम देख्दा बोध हुन्छ, देशभर सडक विस्तार होइन, संस्कारको विकास आवश्यक छ । ‘कार कल्चर’को कुलतमा नेपाली एलिट तथा मध्यम वर्ग फँसिसकेको छ । न इन्धन, न पाटपुर्जा, कारमा लाग्ने कामकुरो केहीको उत्पादन आफ्नो देशमा छैन ।

तिनै देशको नागरिकलाई छक्कापञ्जा गरेर भए पनि कार किन्ने सपना देख्नुपर्‍या छ । महङ्गा कारको सपनाले निकै सम्भावना बोकेका ‘लाल’हरूलाई दलाल बनायो । कस्तुरीझैं सहरलाई कुरूप बनायो । स्मार्ट सिटीको मतलव अगस्तीले छादेजस्तो इन्धनको दोहन गर्ने कारैकारको सहर होइन ।

केवल अशक्तका लागि विद्युतीय बस आवश्यक हुन्छ । अन्यका लागि साइकल ज्यादै राम्रो । रङ्गिन साइकलै–साइकलको सहरले भरिएको नयाँ नेपाल विश्व जगतको थप पर्यटकीय गन्तव्य बनाउले कि ? प्रत्येक दिन पटक–पटकत्रिवि गेटछेउ गमलामाथि ‘सेतो घोस्ट साइकल’ देख्दा श्यामसुन्दरको आत्माले साइकलमय यस्तै संसारतिर आमन्त्रित गरिरहेको भान हुन्छ ।

प्रकाशित : मंसिर १४, २०७५ ०८:१८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×