कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

उल्टो समयमा नाङ्गेली चिन्तन

कुमारी लामा

नाङ्गेली, एक दलित महिला जसले आफूहरूमाथिको मुलाक्करम (ब्रेस्ट ट्याक्स) को विरोधमा एक डरलाग्दो प्रतिरोध गरेकी थिइन्  । धेरै सुदूर समय हैन  ।

नाङ्गेली, एक दलित महिला जसले आफूहरूमाथिको मुलाक्करम (ब्रेस्ट ट्याक्स) को विरोधमा एक डरलाग्दो प्रतिरोध गरेकी थिइन् । धेरै सुदूर समय हैन । उन्नाइसौँ शताब्दीको सुरुआती एक यस्तो बर्बर समय थियो त्यो जब दलित महिलाहरूले आफ्नो छाती छोपेबापत पनि राज्यलाई कर बुझाउनुपर्थ्यो भारतमा ।

एकदमै मन्द भएको छ सहरिया गति । टेकु, त्रिपुरेश्वर, सुन्धारालगायतका चोकहरू दिक्दारीपूर्ण आँखा फ्याँकिरहेछन् वरपर । चलायमान सहर मोटरहरूको घ्यारघ्यारमा केवल गाह्रो घिस्राइ प्रयत्नमा छ । साउनको एक बाफिलो साँझ एकाएक सुस्त र शुष्क भएको छ सहरिया रफ्तार । र म एक यायावर उही भीडमा कतै अल्झिँदै सोचिरहेछु– सर्त्यो । सर्त्यो, फ्रेन्च चिन्तक जो सहरबारे मनन गर्छन्, लेख्छन् । उनी गति र बहावलाई जीवनसँग जोडिदिन्छन् । तर यहाँ चलायमान जीवनहरू टोलाइरहेछन् जाममा । सुस्केरा फुस्काइरहेछन् अत्यासिलो गतिहीन समयमा । दिमाग चेम्बरभरि भरिरहेछन् आफ्नै यायावरी सपना, बस् ।


जीवन उल्टिएको छ, ‘मैदारो’का उल्टा पेन्टिङहरूजस्तै । भुपिनका नदिन क्या बिल्ला गर्छन् समाज र समयलाई जो उल्टो हिँडिरहेछ । शरीरहरू उस्तै छन्, एकै समाजमा बस्छन् तर पनि मनले टाढा छन् मानिसहरू । छूत र अछूत भन्दै समाज कोरिदिन्छ निकै लामो विभाजन रेखा । के यस्ता छेकथुन र सीमारेखाहरूले मान्छेको मनलाई थुन्न सक्छ ? भुपिनले त नदिन र कलालाई एकै मन पारिदिए । छेक्न सकेको छैन उनीहरूजस्ता धेरै–धेरै मन तर पनि समाज छेकिराख्ने दम्भ ओकलिबस्छ । उर्दी जारी गर्छ जात, धर्म र संस्कृतिको नाममा । मान्छे मान्छेबीच बार लाउनु उल्टो हिँड्नु हैन ? उल्टो गतिले कतै पुगिन्छ के ? प्रश्न मेरो पनि मनभरि उम्लिएको छ जसरी उर्लिएथ्यो होला आफ्नै स्तन काट्ने निर्णय लिनुअघि नाङ्गेलीको मनभरि । अनि धेरै साहस बटुलेर काटेकी थिइन् होला उनले आफ्नो स्तन र पातमा राखी अघि सारिदिएकी थिइन् विरोधको लप्लपाउँदो ज्वाला ।


नाङ्गेली, ट्राभानकोर (आजको केरला) की एक दलित महिला जसले आफूहरूमाथिको मुलाक्करम (ब्रेस्ट ट्याक्स) को विरोधमा अत्याचारी शासकहरूका विरुद्ध एक डरलाग्दो प्रतिरोध गरेकी थिइन् । धेरै सुदूर समय हैन । उन्नाइसौँ शताब्दीको सुरुआती एक यस्तो बर्बर समय थियो त्यो जब दलित महिलाहरूले आफ्नो छाती छोपेबापत पनि राज्यलाई कर बुझाउनुपर्थ्यो भारतमा । क्या अमानवीय समय । दलित शरीरमाथिको धोर दोहन ।


उनीहरूको शरीर मान्छेको शरीर नभई कुनै वस्तुजस्तो । उच्च जात र शक्तिशालीहरूको नियम सबै उनीहरूकै शरीरमाथि ।
नाङ्गेलीले आफ्नो अस्तित्वको वकालत गरिन् त्यसै समय । अन्यायको विरोध गर्दै आफ्नै शरीरको अंग छिनाउन पछि परिनन् । उनी केही क्षणमै मरिन् तर उनको विरोधले मुलाक्करम हटाउन बाध्य भए सामन्ती शासकहरू । क्या विसङ्गतिपूर्ण समय । एक सबाल्टर्नले आफ्नो अस्तित्वको आवाज बुलन्द पार्न ज्यानै दिनुपर्ने । नत्र उनीहरूको आवाज कसले सुन्नु । लामो समयदेखि बिलाइरहेथ्यो नाङ्गेलीजस्ता धेरैको आवाज इतिहासको गर्तमा । तर एक सत्य उजागर भएको छ आज, उनीहरू पक्का साहसिला थिए । उही हिम्मत भरिएको थियो नाङ्गेलीमा नत्र कसरी छिनाउनु आफ्नै स्तन ? सीमा हुन्छ नि अत्याचारको पनि । तल्लो जात । उफ् ! एक खेलाँची हो र जीवन ?


निभा शाह उल्टो समयको विरोधमा छिन् निरन्तर । भर्खरै लेखेकी थिइन् ‘काली पातरको शरीर दोहनको कथा ।’ उनले बोकी हिँडेको बाँझो गर्भाशयको व्यथा । बीस वर्ष नपुग्दै कुनै शरीर बूढो हुन्छ ? तर हुने रैछ मुखैमा कानुन कायदा बोकी हिँड्नेहरूका लागि । काली पातर उन्नाइसमै बूढी भईन् किनभने केही वर्ष निरन्तर उनको शरीर भोग गर्नेलाई अब त्यस शरीरप्रतिको मोह हरायो । शरीर दोहनको पराकाष्ठा त्यतिखेर प्रस्ट हुन्छ जब हामीले थाहा पाउँछौं या उनी आफैंलाई पनि भेउ हुन्छ– उनको गर्भाशय त बाँझो पारिदिसकेछ ।
उनले धेरै समय त थाहै पनि पाइनन् आफ्नै बाँझोपनको सत्य । छ त समय सुल्टो ? सुल्टो समयमा त छेकथुन, गुमराह केही नहुनुपर्ने । तर उल्टो बगेको समयमा धेरै कुरा लुकाइन्छ, किन कि थाहा पाउनुसँग जोडिन्छ चेतना । चेतना साथै हिँड्छ प्रतिरोध । र समाज कदापि चाहँदैन त्यो गन्जागोल । त्यसैले काली पातरहरूका शरीरका लागि यही समाजले कोरिदिएको थियो एउटा रेखा र खोलिदिएथ्यो दोहनको मार्ग ।


आज पनि निरन्तर नै त छ महिला शरीरमाथिको शोषण । केवल तरिकाहरू फेरिएका हुन् । नफेरिएको भन्नु फेरि पनि महिला शरीरमाथिको उत्पीडन मात्र । आज शक्तिशाली सामन्तीहरूको महलबाट सरेको छ महिला उत्पीडन केन्द्र धेरै घरहरूमा । त्यस्तै एउटा अमूक घरमा बिलाएको थियो कलिलो जीवन निर्मलाको । सुनील सिग्देलका लागि उनी ‘माई गडेस लस द ब्याटल’ बने । चर्चा भयो व्यापक । अभि सुवेदीका लागि पनि उस्तै विम्ब भइन्, मैनबत्ती लिएकी उनकी आमा र उनले छातीमा च्यापेकी निर्मलाको तस्बिर । त्यसले पनि भव्य चहलपहल ल्यायो बौद्धिक वृत्तमा ।

हुनुपर्ने थियो छिनोफानो तर उनी केवल एक विम्ब भएर रहिन् चित्र, कथा, लेख र कविताहरूमा । कहाँ गए ती पीडकहरू ? खोइ देश ? खोइ कानुन ? कता छ सरकार ? अनि के समय सुल्टै छ भन्नु भ्रम होइन ?


एउटी महिला बहुलाई घोषण गरिन्छे र केही दिनभित्रै भित्र्याइन्छ उसको सट्टामा अर्की महिला । महिलाहरू कति सजिलै ‘सब्स्टिच्युट’ हुन्छन् मानौ कि उनीहरू वस्तु हुन् जो बजारमा सहजै उपलब्ध छन् । मात्र इच्छा हुनुपर्‍यो सम्बन्धितको तब पाइहालिने साट्न, फेर्न, फाल्न या थन्क्याइदिन चिसो छिँडीको अँध्यारो कोठातिर । जसरी बहुलाई करार भएकी ती महिला आफूले भोगचलन गरेको घरको ठूला कोठाहरू, कौसी, बार्दली, भान्सा सबैतिरबाट बाहेक भई थन्किइन् छिँडीको एउटा कोठामा । घटना भएको हो छेउछाउ, आफन्तमै । उनले नपाउने भइन् राख्न आफैंले हुर्काउँदै गरेको कलकलाउँदो छोरा किनकि उनको दिमागी हालत ठीक नभएको मान्छ परिवार ।


घरपरिवार सबै धानेर बसेकै हो उनले दशकौं त्यस घरमा । तर बिस्तारै लोग्नेको मन फेरिएसँगै उनको मन पनि थिर हुन छाडेको थियो । शंका उपशंकाहरू बेस्सरी खेल्न थालेका हुन् उसको मनमा । लोग्ने ढिला घर आउन थालेपछि उनको दिमाग झन् बढी बिथोलिन थाल्यो । तर अस्पताल गइनन् या लगिएन । छोप्ने बेथा, लागुसागु, अनेक अनेक भनिए या मानिए । धामी झाँक्री फुकफाक भए तर जानुपर्ने ठाउँ गइएन । लानुपर्ने ठाउँ लगिएन उनलाई । समय अघि बढ्नुको साटो उल्टोतिर बग्यो उनको जीवनमा । अन्ततः उनी दिमाग ठीक नभएकी ठहरिईन् । र, भईन् लोग्नेका लागि खतरनाक । उनै हुन् ती महिला जसले त्यस परिवारलाई माया मात्रै गरिन्, लोग्नेको लामो जीवनको लागि तीजका व्रतहरू बसिन् । उनै एकाएक खतरनाक ठहरिइन् लोग्नेका लागि आज । आफ्नै छोराका लागि पनि । क्या विसंगति ! कत्रो मजाक गरिदिन्छ परिवार अर्काको जीवनमाथि ।

समाज यसरी नै ठट्टा गरिबस्छ महिलाको अस्तित्वमाथि । ऊ बहुलाई बनाइन्छे, ऊ खतरनाक मानिन्छे, ऊ डरलाग्दो करार हुन्छे अनि बाहेक हुन्छे परिवारभित्रैबाट । ज्यानकै जोखिम भएको हल्ला चुटेपछि सजिलो हुने नै भयो लोग्नेलाई उनीबाट तर्किन, पन्छिन, बेवास्ता गर्न, नबोल्न, नहेर्ने, अनि घृणा गर्न पनि । घृणा यसकारण पनि कि उनको जीवन गुलजार पारिदने अर्को मान्छे अघिदेखि नै तयार बनाइसकेका थिए उनले । परिवारकै सहमतिमा तुरुन्तै भित्र्याइहाले नयाँ मान्छे त्यस घरमा । उसले देख्दादेख्दै नयाँ मान्छेको स्वागत भयो, उनकै कोठामा, उनकै खाटमा... । उनी केवल एक ‘सब्स्टिच्युट’ भएर रहिन् । सुल्टो छ त समय ?


पितृसत्तात्मक समजले गर्ने महिलाको बहिष्करणको फेहरिस्त लामो छ । इतिहास साक्षी छ महिलाको अस्तित्व कसरी नामेट पारिए भन्नेबारे । आफ्नो अस्तित्वका लागि बोल्ने महिलाहरू खतरनाक हुन् परिवारका लागि, समाजका लागि । ती महिलाहरू झन् बढी निसाना बन्छन् जो विद्रोही छन्, जो फरकमत राख्छन् या जो प्रश्न गर्छन् । विश्वभरि नै महिलामाथि लामो समय षड्यन्त्र भयो जो आज पर्यान्त कायम छ । अत्यन्त समृद्ध र अग्रगामी मानिने युरोपियन सभ्यताको इतिहास नियाल्दा प्रतिरोधी महिलाहरू कसरी दबाइए प्रस्ट हुन्छ । समाजका विसंगतिविरुद्ध आवाज उठाउने महिलाहरू अठारौँ शताब्दीतिर ‘सिक’ या ‘बिमार’ मानिन्थे । अर्थात् उनीहरूको आवाज एक अस्वस्थ महिलाको क्यारक्यार मानिन्थ्यो । ज्यान र मन ठीक नभएका मानिएका महिलाको कुरा कसले सुन्ने त्यसबखत ?


आफ्नो अस्तित्वको वकालत गर्ने महिलाहरू उन्नाइसौँ शताब्दीमा ठाडै ‘पागल’ मानिन थालियो । पितृसत्तात्मक मानसिकताले ओतप्रोत समाज जो महिलालाई आफ्नो अनुकुल कज्याउनमा मस्त थियो तब किन उसको अस्तित्वको गनगन सुन्न मानोस् ? सबैभन्दा सजिलो त बोल्नेलाई बहुलाई भनिदयो कुरा सकिगो । आखिर त्यही त भइरह्यो महिलामाथि । हाम्रो समाज भने आज पनि दुई शताब्दीअघिको वाउटडेटेड युरोपियन समाजको धङधङी बोकी बसेको छ । आफ्नो हक अधिकार र पहिचानको कुरा उप्काउने महिलाहरू पिनास बनिदिन्छ आज पनि हाम्रो समाजका लागि । नाकै झारिदिन सक्ने पिनास किन बोकिबस्नु ? साह्रै सजिलो कुरा भनेको दिमाग ठीक छैन भनिदियो, हल्ला फैल्याइदियो टन्टै साफ । न परिवारलाई कसैले प्रश्न गर्छ न पीडक लोग्नेलाई । बाटो खुला त्यसपछि जे–जे गर्न पनि ।


माथि उल्लिखित महिला नमीठो पिनासे टाउको दुखाइ भएका थिए लोग्नेका लागि । किनकि उनी भविष्यको अर्को योजनामा तमतयार भइसकेका थिए । अन्ततः उही सजिलो उपाय अपनाइयो । उनको पागलपनको हल्ला पिटियो । आज उनी आफ्नैहरूबाट बाहेक छिन् । त्यही घरमा भएर पनि उनी अदृश्य छिन् । उनको अस्तित्व एक धूमिल थोप्ला हो, मात्र छाया हो जो अदृश्यझैं छ । उनको आफ्नो भन्नु निगाहस्वरूप त्यस परिवारबाट पाएको एउटा कोठा छ । र थन्किएको छ उनको अस्तित्व उही चार पर्खालभित्र, पूरै बेखबरीका साथ, बेवास्तापूर्वक । क्या ठट्टा हगि कसैको जीवनको ? यस निस्सासिँदो अवस्थामा कसैको दिमाग के सद्दे रहन सक्छ ? समय सुल्टो कहाँ छ त ?


धेरै जीवन अड्किएको छ सुमधुर बन्न नसकेका सम्बन्धहरूमा आजकल । यो सहरी जाम, गाडीको ट्या टु, घ्यारघ्यारजस्तै छ आजकल हामीले उमारेका, आत्मसात् गरेका कतिपय प्रिय समय । मानौं कि जीवन छैन त्यहाँ र केवल बाँच्नुको एक बहाना जिउँदो छ । जीवन त बग्छ । तर यहाँ सबै प्राणी चुपचाप छन्, रोकिएका छन्, अल्झिएका छन्, अड्किएका छन् । सहरको जाममा पनि र सम्बन्धहरूमा पनि उस्तै विचलन छ, अनिश्चितता छ । हिँडाइ या बहावसँग कुनै ठाउँले अर्थ पाउँछ भन्छन् सर्त्यो । बहाव छैन त जीवन छैन पनि भन्छन् उनी । यार सर्त्यो यत्रो ठट्टा नठोकन । के म मुर्दा हुँ । ठाडै छु त । कुरिबसेको छु जाम खुल्ने आसमा । तिम्रो ‘वाक’ र ‘मुभ’ ले सधैँ काम गर्दैन क्या । यो जाम नखुले फेरि अर्को नाङ््गेली जन्मन्छे र खोल्छे बन्द भएको जीवनको बहाव । के तिमी तयार छौ अर्की नाङ्गेलीलाई झेल्न ? प्रकाशित : भाद्र १४, २०७६ ११:४५

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रिसमाथिको राजनीति

निबन्ध
कुमारी लामा

तपाईं धेरै रिसाउन थाल्नुभएको छ आजकल’ एक आत्मीय मित्रको गुनासो । साँच्चै ?’ अकस्मात् पाएको कमेन्टले अलिकति झस्कन्छु । ‘पहिला त यस्तो हुनुहुन्नथ्यो,’ उनको दाबी । उनीसँग छुट्टिएपछि भने असहजता बढेको छ । आफैंतिर हेर्छु, घोत्लिन्छु । उनको ‘पहिला त यस्तो हुनुहुन्नथ्यो’ ले नराम्ररी लखेट्दै छ । पहिला कस्तो थिएँ म ?

पहिला, प्रश्न गर्दिनथें । धेरै कुरा देख्दिन पनि थें । कति कुरा यस्तै हो भनी स्विकारिदिन्थें । तर आजकल प्रश्न गर्न थालेको छु । प्रस्ट देख्छु विभेद, विसंगति र बेथिति । सायद त्यसैले आजकल म बढी नै रिसाउन थालेकी छु ।


नचाहँदा पनि धेरै घटनाहरू ठोक्किन आइजान्छन् आजकल । त्यसैले चाहेर पनि म अलग बस्न सक्दिनँ । भर्खर एउटा घटना नजिक भएँ । दिक्कदारीसँगै भित्रभित्रै मुर्मुरिएँ । तर रिस देखाउन सक्ने अवस्था थिएन ।


साढे दुई दशकअगाडि उसले स्वास्नी र चिचिला छोराछोरी छाडी हिँड्यो । मन पराएर ल्याएकी दुलही थिई ऊ खासमा । गाउँको नामी परिवारकी छोरी । माया प्रेम भनेर हिँडिदिएकी थिई । केही वर्षमा त्यो प्रेमिल समय टुट्यो । हातमा लागे नानीहरू । लोग्ने फुक्काफाल भई अर्की टिपी हिँडिदियो । त्यस अर्कीपछि फेरि अर्की पनि टिप्न भ्यायो । उसले जतिवटी फेरबदल गरे पनि यी लालाबालासहितकी आमाले घर र नानीहरू छाडी हिँड्ने कता ? त्यही पनि निकै अघिको समय । स्वास्नीको त के नानीहरूको पनि त वास्ता गरेन उसले । अब ती आमाले कति हन्डर ठक्कर खाइन् होला आफैं विचार गर्नुस् ।


यी त भए ती संघर्ष गरेर अघि बढेकी आमाको विगतका कुरा । यस्ता घटना त छ्याप्छ्यापती छन् हामीछेउ । मेरो सरोकार खासमा यसैसँग जोडिएको एक अर्को पाटोतिरको हो । उनै आमाकी छोरीले मनमा ईख राखेर बेस्सरी दुःख गरेर पढिन् । उनको मिहिनेत र परिश्रमले गर्दा आज उनको राम्रो व्यवस्था छ । साथै आमाका लागि राम्रो चाँजोपाँजो पनि मिलाएकी छन् । केही समयअघि उनको बिहेको कुरो चल्यो । बिहेमा उही बेपत्तिएको बाउको खोजी भयो । आमाको पीडा देख्दै हुर्किएकी छोरीले त धेरै अघि नै त्यागेकी हो बाउ । तर फेरि आज आफ्नो कर्म चलाउन उही बिचल्ली पारी हिँडेको मानिस खोज्नुपर्ने भो । उनले नमान्दैमा नहुने । देखाउनका लागि भए पनि त्यही व्यक्तिलाई उनीहरूले बोलाई लोकको अघि उभ्याउनुपर्‍यो ।


बाउ त उभ्याउनैपर्ने रहेछ नचाहँदा पनि ! हामीले आत्मसात गरेको संस्कार र संस्कृति कति डरलाग्दो छ । त्याग्न चाहेर पनि त त्याग्न नमिल्ने रैछ त ! आमाबाट मात्र कर्म चलाउन आनाकानी गरिदिन्छ हाम्रो संस्कार । पुरुषको ठाउँ त जहिल्यै सुरक्षित र बलियो । बाफ रे ! जहिले पनि आफ्नो ठाउँ दाबी गर्न पाउने । संस्कार र संस्कृतिको नाममा महिलालाई दोस्रो तहमा राखिएको एक ज्वलन्त उदाहरण हो यो । त्यस नाटकको साक्षी भइरहँदा मेरो मन पोलिरह्यो । महिलाको अस्तित्वलाई फ्याट्टै नगन्ने यस्ता संस्कारहरूको साक्षी हुँदा रिस उठ्दैन त ? तर स्वास्नी मान्छेले रिसाउन मनाही छ भनी पाठ घोकाइरहन्छ यही समाज । त्यसैले अलिकति त घोत्लिनैपर्‍यो यो रिस राजनीतिबारे ।
.....
डेबिड एल. गिटोमोरको ‘रेसलिङ विद रौद्र इन संस्कृत पोएटिकस : जेन्डर, पोलुसन एन्ड शास्त्र’ नामक एक प्राज्ञिक लेखले टाउको रन्न पारिरहेको छ । त्यसमाथि मेरी साथीले औँल्याइदिएको मेरो बढेको रिसका कुराले टाउको रन्काइमा अझ थपथाप पारेको छ । खासमा गिटोमोरले रिसमाथि कसरी लिङ्गीय राजनीति भयो भनी हाम्रा शास्त्रहरूमा भएका केही उदाहरणसहित प्रस्ट्याएका छन् । रिस त अन्य धेरै स्वाभाविक मानवीय गुणजस्तै मानिसले आफूसँग लिई आएको एक गुण हो । तर ‘रिस’ पनि लैङ्गिक विभेदको मारमा परेको देख्दा भने निकै चकित हुन्छु ।


गजब के भने, मानवजन्य गुण त लिङ्गभन्दा परको कुरा हो तर पितृसत्तात्मक प्रवृत्तिको काइतेपना त्यहाँ देखिन्छ जब यस्ता स्वाभाविक गुण या दोषमा पनि महिला या पुरुष भनी कित्ताकाट गर्ने गरिदिन्छन् । हामी धेरैले सुने भोगेकै कुरा, छोरी अलि सन्किई, रिसाई या हाडाङहुडुङ गरी भने त्यस्तो अवस्थाका लागि एक हरफ प्रतिक्रिया तयार हुन्छ प्रत्येक अभिभावकको मुखमा, ‘छोरीमान्छे भएर यसरी रिसाउनु हुन्न ।’ रिसाउन पनि अर्को लिङ्गी भएर जन्मनुपर्नेजस्तो !


छोरीलाई सम्झाउने मुख्य जिम्मा पाएका आमाहरूले बोल्ने यो पूर्वतयार भाषा आमाहरू निर्मित भने पक्कै होइन । उनी त केवल पितृसत्तात्मक निर्देशनका पालक हुन् । उनीहरूलाई संस्कार र मूल्य मान्यताको नाममा त्यसैको भारी बोकाइएको छ । उनीहरू आफैं पनि चालै नपाई लामो समयदेखि त्यही संस्कार र मान्यताको फन्दामा जकडिइरहेका छन् । शास्त्रहरू नै फलाकिबस्छ विभेदकारी नियम कायदा । त्यही अनुसरण गर्ने समाज र मानिसहरू त्यस प्रवृत्तिबाट कसरी अछुत हुनु त ।


मेरी आत्मीय मित्रले ममा बढ्दै गरेको सन्काहापना र आक्रोश औँल्याइन् । किन कि उनलाई म रिसाएको हैन शान्त भएको मन पर्छ । उनी अर्थात् समाजलाई मेरो शालीनता मन पर्छ न कि मेरो रिस । समाजले महिला सधैँ शान्त, सहनशील र मौन बसेको मन पराउँछ । मन पराउने मात्र होइन असल महिलाका गुणहरू यी यी हुन् भनी लामो सूची पनि तयार गरिदिएको छ । र उनीहरूलाई रटाइरहन्छ ‘रिसाउन मनाही छ ।’ आजकलको भाषामा भन्नुपर्दा उनीहरू सधैँ कुल हुनुपर्छ ।


त्यही कुल हुनुपर्ने मान्यताको पेलानमा छन् आजका महिलाहरू । असल महिलामा हुनुपर्ने गुण बोक्दाबोक्दा उनीहरू सिद्रा भइसकेको कसले देख्ने । समाज, संस्कार, मान्यता र संस्कृतिको ठेक्का महिलाको मात्र ? यही प्रश्नले गाँज्दा रिस उठ्दैन भन्या ? फेरि पनि रिसाउन मनाही छ । रौद्रता ठीक होइन महिलाका लागि भन्ने कुरो यति जब्बर भएर सबैको मनमा बस्नुको जरा कति हो कति लामो रैछ । हाम्रा शास्त्रहरूले नै रिसलाई राक्षसी प्रवृत्तिसँग जोडिदिएपछि रिस उठे पनि रिस देखाउने कुरै भएन । किन कि राक्षस बन्नु कसलाई मन पर्छ र !

वास्तवमा मेरो साथीको धारणा त नितान्त रूपमा हाम्रो समाजको धारण हो । समाजको धारणा संस्कार र मान्यतामा अडिएको हुन्छ । अनि फेरि प्रश्न उठ्छ ती संस्कारलाई वैधता कसले दियो ? निश्चय नै जो शक्तिशाली थियो उसैले । फेरि अर्को प्रश्न । को थिए र अझै छन् त शक्तिशाली ? निसन्धेह पुरुष या पितृसत्ता । कुरो को चुरो यही त छ । महिलाको रिस, प्रेम, बोली–वचन, सुन्दरता, सबै सबैको निर्धारण त अरू कसैको इसारा या अनुकूलतामा चल्ने रहेछ । त्यसैले महिलाको रिसमाथिको बन्देज त स्वाभाविक भयो । यही लामो समयदेखि चलिआएको प्रचलनको पक्षधर हाम्रो समाजलाई महिलाले रिसाएको मन कसरी पर्नु ?


रिसको लिङ्गीय भागबन्डाभित्रको राजनीतिसँग पाइलापाइलामा ठोक्किन पुग्छौँ हामी । हालै एउटी मित्र घरेलु हिंसा सहँदासहँदा आजित भएर प्रहरीमा उजुर गर्न पुगिन् । उनको उजुरीमाथि खिल्ली उडाएझैँ उल्टै पीडक पक्षबाट अनेकन लाल्छनाहरू उनीमाथि नै थोपरिए । एउटा असाध्यै हास्यास्पद दाबी रह्यो पीडक पक्षको कि उनी ‘चोथाले’ छिन् । उनको त्यही चोथाले स्वभावले गर्दा नै घटना अघि बढेको हो रे ।


‘चोथाले’ शब्द मुख लाग्ने, झगडा गर्ने या रिसाउने महिलाहरूका लागि प्रयोग हुन्छ । यसको अर्थ महिला चुपचाप बस्नु भन्ने नै हुन्छ । ती मित्र जसले पीडकको हिंसालाई सहेर चुपचाप बसेको भए ऊ चोथाले हुन्न थिई । यो त केवल एक प्रतिनिधि घटना भयो । यस्ता घटनाहरू त हाम्रो समाजमा छ्याप्छ्याप्ती भइरहेका छन् । लोग्नेको चुटाइ खाने अधिकंश महिलालाई परिवारले भनेको सुनिन्छ, ‘त्यसरी मुख चलाउँछौ, अनि चुटिहाल्छ नि !’ कति विभेदी छ यो वाक्य । महिलाले गर्न पाउने एउटै कुरा हो, सहने । यही वाक्यले भन्दै छ महिलाले मुख खोलेको, प्रतिकार गरेको या आक्रोशित भएको पटक्कै राम्रो मान्दैन हाम्रो समाज । बोली र रिस त केवल पुरुषहरूका पेवाजस्ता । त्यसैले त होला हात, लात, गाली, सबै सहेर चुपचाप बस् भनी महिलामाथि अघोषित उर्दी जारी गरिदिन्छ समाज ।


रिसजस्तो स्वाभाविक मानवीय गुणमाथि पनि छेकथुन गरी महिलालाई कज्याउने भरपर्दो कायदा खिपेको छ समाजले । झगडा गर्ने, या अलि बढी रिसाउने महिलाहरूलाई चोथाले मात्र हैन चण्डाल्नी भनेको पनि हामी सबैले सुनेकै छौँ । चण्डालले फोहोरी, असोमती, क्रोधीलगायतका अनेकन नकारात्मक अर्थ दिन्छ । लामो समयदेखि यही पाठबाट दीक्षित आमा, छोरी, बुहारीहरू असोमती र चण्डाल्नी बन्न पक्कै मन पराउँदैनन् । खासमा असोमती नहुनका लागि भयंकर ठूलो कष्ट पनि त बेहोर्नु पर्दैन ।


रिस लुकाउनु र चुपचाप बसिदिनु त हो, बस् । त्यसैले होला धेरैजसो आमा, दिदीबहिनीहरू रिसलाई दबाउँदै चुपचाप बसिरहेकै देखिन्छन् । रिसजस्तो स्वाभाविक मानवीय गुणलाई पनि महिलाले देखाउनुहुन्न भन्नु संस्कार र मान्यताका नाममा समाजले गरेको उपद्रव मात्र हो । महिलाहरूलाई कज्याई सधैँ ठेगानमा राख्न पितृसत्तात्मक समाजले गरेको रिसमाथिको राजनीति मात्र हो ।

प्रकाशित : जेष्ठ २५, २०७६ ११:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×