बिहेले खोसेका सपना

बिहेको २२ वर्षपछि सुनीताले घरपरिवार छोडेकोमा पटक्कै विस्मात भएन । ३८ वर्षेले जसोतसो नर्स पढोस्, आफ्नो चाहना पूरा गरोस् ।
अमृता अनमोल

मैले घर छोडें नि,’ एक साँझ साथी सुनीताले फोनमा भनी, ‘फुपूको घरमा छु  । ’ ‘ए हो र ? छोडीचाहिँ नहालेको भए हुनी !’ मैले यत्ति भनें  ।

फोन राखेपछि पनि मेरो मनमा तर्कना भने चलिरहे ।सुनीता मेरी बाल्यकालकी साथी । १ देखि १० कक्षासम्म हामीले सँगै पढेका । १० मा पढ्दै थियौं । एक दिन स्कुलबाट घर आउँदा सुनीताको घरमा ५–६ जना ठाँटिएका मान्छे देखिए । उसको हात माग्न आएका रे ! बुटवलबाट खानदानी परिवार माग्न आए भन्ने हल्ला सुनियो । त्यसको ५ दिनमा उसको बिहे भयो । एसएलसी नजिकिएको थियो । बिहेपछि एसएलसी दिँदासम्म ऊ गाउँमै बसी । त्यसपछि बुटवल झरी । पढाइमा निकै तेज थिई । तैपनि बिहेसँगै पढाइ रोकियो । ऊ वर्षमा एकपटक झुल्किन्थी । त्यो पनि दसैंमा पतिसँगै एक दिनका लागि । अनि फर्किहाल्थी । धेरै समय हामीले भेट्नै पाएनौं । लगालगी २ छोरा जन्माई । खरिदार पति अधिकृत बने रे भन्ने सुनियो ।

बिहेको करिब २० वर्षपछि अर्थात् २ वर्षअघि बुटवल चौराहमा सुनीतासित जम्काभेट भएको थियो । त्यतिबेला म पत्रकार बनेकी थिएँ । बुटवलका गन्यमान्यलाई चिन्ने भएकी थिएँ । शिर ठाडो पारेर बोल्ने भएकी थिएँ । ऊ भने पूरापूर गृहिणी । आफ्नो घरपरिवारमा मात्रै सीमित । उसको हक्की स्वभाव निरीह बनेको थियो । चर्को स्वर दबेको थियो । ठाडो शिर निहुरिएको थियो । अनुहारको चमक गुमेको थियो । आँखाबाट आशा गुमेका थिए । तथापि यसले हाम्रो मित्रतालाई केही फरक पारेन । बरु त्यो भेटले फेरि हामीलाई नजिकायो । बाल्यकालमा जस्तै सुखदुःख साट्ने साथी बन्यौं । ऊ किन निराश छ ? असन्तोष छ ? मैले खोतल्न थालें । उसले बताउन थाली ।

हामी स्कुल पढ्दा सपनाका कुरा गर्थ्यौं । ती सपना बिहे र पतिसित जोडिएका हुँदैनथे । आफैं स्वावलम्बी र आत्मविश्वासी बन्ने खालका हुन्थे । सुनीता नर्स बन्न चाहन्थी । लगालगी १० सन्तान जन्माउँदा लागेको बाबुको ऋण तिर्न चाहन्थी । उसका यी सबै चाहना बिहेसँगै मरेका थिए ।

सुनीताले एसएलसीमा दोस्रो डिभिजन ल्याएकी थिई । नतिजा आएपछि उसले घरमा आफ्नो नर्स बन्ने चाहना सुनाई । पढ्न पठाउन बारबार अनुरोध गरी । परिवार राजी भएन । उसलाई माग्ने फुपूसित घरपरिवारलाई मनाउन बिन्ती गरी । फुपूको कुरा पनि उनीहरूले खाएनन् । घरपरिवार राम्रोसित स्याहार–सुसार गरे नर्स बन्ने चाहना पूरा हुन्छ । घरपरिवार यसै भन्थे रे । आमा नबन्दासम्म सुनीताले पढ्ने इच्छा जाहेर गरिराखी । घरपरिवारले टारिराखे । पतिलाई मनाउन हरकोसिस गरी । तर, सकिनँ । यसले उसको मन टुट्न थाल्यो । एक्लै एक्लै रुन र टोलाउन थाली । सपनामा ऐठन हुन थाल्यो । कोही चिच्याउँदा आत्तिन थाली । पतिले यो सबै पढ्न नपाउँदा भएको हो भन्ने बुझेका थिए । तैपनि उनले कहिल्यै बुझेर बुझेजस्तो गरेनन् । धरधरी रुँदा नरोऊसमेत भनेनन् । न त पढ्ने अनुमति नै दिए । उसले जिन्दगीमा हारेको महसुस गर्न थाली ।

बिहेअघि हरेक छोरीलाई आमा, दिदी र भाउजूले लोभ्याएका हुन्छन्– बिहेपछि रानी हुन पाइन्छ । पतिको घरमा राज गर्न पाइन्छ । हामीले पनि आमाहरूका तिनै चिप्ला कुरा सुनेका थियौं । कहिलेकाहीं यस्तै कल्पना गर्थौं । सुनीताको बिहेपछि रानी हुने सपना पूरापूर नोकरानीमा बदलिएको थियो । संयुक्त परिवारकी बुहारी थिई । घरभित्रै पनि यति काम हुन्थ्यो कि बिहान ५ बजेदेखि राति १० बजेसम्म मुस्किलले काम सकिन्थ्यो । यद्यपि कसैले उसको काम देख्दैनथे । सघाउन कोही अघि सर्दैनथे ।

सुनीताका पति जब अफिसबाट आउँथे बाहिरैबाट बोलाउँदै कोठाभित्र छिर्थे । उनको कोट खोलिदिनेदेखि कोठामै सर्वत–पानी पिलाउन पुग्थी । कामले थाकेर लखतरान भएको बताउँथे । उसले कहिले टाउको त कहिले खुट्टा मिचिदिन्थी । त्यसमा उसले कहिल्यै अप्ठ्यारो मान्दिनथी । तर शरीर दुखेर थिलोथिलो हुँदा पनि पतिले सुनीताको ख्याल कहिल्यै गर्दैनथे । छोराछोरी नजन्मँदासम्म सुनीताका पति ठीकै थिए । यौनमा अलि लिप्त । सुनीता चुपचाप उनको इच्छा पूरा गरिदिन्थी । उनकै चाहना र भावनाअनुसारका क्रियाकलाप गराउँथे । ऊ आज्ञाकारी विद्यार्थीझैं खुरुखुरु मान्थी । त्यो मानेमा सुनीतालाई माया गर्थे । खाए नखाएको ख्याल गर्थे । पढ्न जिद्दी गर्दा घर गरेर पढ्न दुःख हुन्छ भनेर सम्झाउँथे ।

गर्भवती बनेपछि भने यो सम्बन्ध टाढिन थाल्यो । आमा बन्दासम्म उनको चालढाल अर्कै भैसकेको थियो । राति घरमा ढिलो आउँथे । त्यो पनि रक्सीले मात्तिएर । कहाँ गएको भनेर सोधे मनको इच्छा पूरा गर्न भनेर ठाडो जवाफ दिन्थे । दिनदिनै अन्याय हुँदा पनि सिधै औंला उठाउन सकिन । किनकि उमेरमा पतिभन्दा १० वर्ष कान्छी थिई । पढाइमा पति स्नाकोत्तर हुँदा ऊ एसएलसी मात्रै । यसैमाथि गाउँले र गँवारका उपमा त छँदै थिए । आमा बन्दा बिग्रेको र कमजोर बनेको शरीर पतिका लागि प्रिय थिएन । उनी ससानो कुरामा झोक्किन्थे । बिस्तारै सुनीताका पतिले मदिराको लत बढाए । उनी पूरापूर जँड्याहा बनेका थिए । बिहान साविक अवस्थामा अफिस गएका साँझ कति बेला फर्कन्थे टुंगो थिएन । कसरी फर्कन्छन् आँकलन थिएन । आधा रातमा रक्सीको नशामा आउँथे । खान मन लागे खान्थे । नत्र त्यसै सुत्थे । सुनीताले प्रतिवाद गर्न खोज्यो कि कुट्न थाल्थे । पति आधा रातमा आउनु र कुटाइ खानु उसको दैनिकी बन्न थाल्यो । कुट्दा कुट्दा उसको शरीर नीलै हुन्थो । ऊ हारगुहार माग्थी । तर परिवार कसैले गुहार दिँदैनथे । पतिको चित्त बुझाउन नसक्ने भनेर उल्टै उसलाई दोष लगाउँथे । त्यसको असर छोराहरूमा पनि पर्‍यो । नाबालक छँदा आमापट्टि लाग्ने छोराहरू क्रमशः टाढिन थाले । यसले सुनीताको मन कुँडिन र चुँडिन थाल्यो । घरभित्रको अन्याय कहाँ पोख्ने ऊ अलमलमा थिई । मानौं ऊ पखेटा चुँडिएको पन्छी हो उड्न सक्दिन । इज्जतको खोल ओढेर अन्यायमा जिउँदै थिई ।

हो यस्तै बेलामा सुनीतासित भेट भएको थियो । म बेलाबेलामा उसको घरमा जान्थें । पति र घरपरिवारलाई सुनीता निराश हुनाका कारण सोध्थें । उनीहरू उसको बानी नै असन्तोषी भएको बताउँथे । मैले नर्स बन्ने उसको धोको पूरा गराइदिन आग्रह गर्थें । कहिले कुटेका डाम देखाएर किन यस्तो हुन्छ भनेर सोध्थें । म पत्रकार र उसकी साथी पनि । घरपरिवारले सहेनन् । एक दिन पतिले मुखै खोले– ‘बिन्ती म्याडम तपाईंको बाटोमा मेरी श्रीमती नलगाइदिनुस् । मलाई सोझी र साधारण पत्नी नै मन पर्छ ।’ म जवाफ दिन चाहन्थें तर हाँसेर टारें । अर्को दिन सुनीताले सुनाई त्यो रात पतिले घरका कुरा लगाएको भन्दै बेस्मारी कुटे रे । भाइबरमा फोटो हेरें । नीलडाम शरीरमा मात्रै होइन मुखमा पनि थिए ।

‘म स्वतन्त्र हुन चाहन्छु । बिहेसँगै मरेका मेरा सपना ब्युँताउन चाहन्छु,’ अन्ततः सुनीताले मुख खोली । मैले उसलाई सहयोग गर्ने वचन दिएँ । अर्को भेटमा उसले बिहे तोड्ने निश्चय गरेको बताई । माइती पक्ष यसमा सहमत हुँदैनथे । किनभने यसअघिका कैयौं कुटाइ र चुटाइबारे उसले माइतीलाई बताएकी थिई । तर इज्जत जान्छ नबोल भन्नेबाहेक अरू जवाफ पाइन ।

यसपालि सुनीता दरिएकी थिई । जस्तोसुकै काम गरेर पनि स्वतन्त्र जीवन जिउन सक्ने हिम्मत निकालेकी थिई । मैले अन्यायविरुद्ध स्थानीय न्यायिक समितिमा जान सुझाएँ । विडम्बना जानुअघि नै घरपरिवारले थाहा पाए । जानै दिएनन् । बरु हिंसाको सीमा बढाउँदै लगे । यसबाट आजित ऊ जसरी भए पनि छुट्कारा पाउन चाहन्थी । पतिको धनदौलत, इज्जत उसलाई केही आवश्यक थिएन । आवश्यक थियो त स्वतन्त्रता । उसको यौटै इच्छा थियो– निर्भय बाँच्नु । आफ्नो लक्ष्य र सपना पूरा गर्नु ।

‘छोरीलाई नपढाउने तर पढेको ज्वाइँ खोज्ने समाज गलत छ । छोरीलाई दाइजोसित तौलने संस्कार गलत छ । बिहे गर्दा छोरीभन्दा जेठो ज्वाइँ खोज्ने प्रवृत्ति गलत छ । गरिबले धनी केटो खोज्ने चलन गलत छ । यसले पतीपत्नीबीच सामीप्य ल्याउँदैन रैछ । उमेर, पढाइ, शिक्षा, संस्कार र वर्गमा भिन्नता आए । विवाह विवाह हुन्न रैछ । जीवनसाथी साथी होइन सबैभन्दा माथि मालिक हुँदोरैछ,’ सुनीताले लामो गन्थनपछि निष्कर्ष सुनाई, ‘हो यही कारण हामी छोरीले विवाहसँगै आफ्नो स्वतन्त्रता र सपना मार्नुपर्दोरैछ । परतन्त्र बन्नुपर्दोरहेछ । यो चक्र तोड्न चाहन्छु ।’

फगत म स्वतन्त्र बस्न चाहन्छु भन्ने चिठी लेखी र बिनासम्पत्ति घरबाट निस्की । फुपूको घरमा आश्रय लिएकी सुनीता अब कहाँ जाली ? के गर्ली मलाई पटक्कै चिन्ता लागेन । बिहेको २२ वर्षपछि घरपरिवार छोडी पटक्कै विस्मात भएन । ३८ वर्षेले जसोतसो नर्स पढोस् । आफ्नो चाहना पूरा गरोस् । बिहेसँगै मारिएका सपना पुनः पलाऊन् । उसको ओठमा हाँसो आओस् । आँखामा आशा र विश्वास पलाओस् । बूढा र सहाराबिहीन बनेका उसका बाबुआमाको सहारा बनोस् । उसको निर्भीक चाहनामा सहमत भए पति र छोराहरू आउलान् । नत्र ऊ एकल पनि जीवन बिताउन सक्नेछ । मैले मनमनै भावी जीवनको शुभकामना दिएँ र सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता पनि ।

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७६ ११:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जीवन : अप्प दीपो भव

घनश्याम खड्का

आँकडाहरू परिस्थितिका सूचक हुन् । आत्महत्याका सम्बन्धमा उपलब्ध आँकडाहरूलाई हेर्ने हो भने यसले मानव हृदयको दुःखलाग्दो अवस्थाको तस्बिर अनावरण गरिरहेको देख्न सकिन्छ  ।

यस वर्ष सार्वजनिक भएको विश्व स्वास्थ्य संगठनको आँकडाले भन्छ— प्रत्येक वर्ष संसारमा ८ लाख मानिसले आत्महत्या गर्छन् । यो भनेको प्रत्येक ४० सेकेन्डमा पृथ्वीमा एक जनाले आफ्नो जीवनको खाता आफैंले बन्द गरिरहेका छन् । विश्व स्वास्थ्य संगठनकै अद्यावधिक अर्को तथ्याङ्कले के पनि भन्छ भने कम्तीमा २० मानिसले आत्महत्याको प्रयास गर्दा एउटाले सफलता पाउँछ । अनि, दुःखको सघन अनुभूतिका कारण मर्ने विचार आएका हजार मान्छेमध्ये एउटाले आत्महत्याको प्रयास गर्छ । यी सब आँकडाहरूको विश्लेषण गर्दा प्रस्टिने एउटै तथ्य हो, मान्छे हरपल छटपटीमा छ र यसबाट मुक्त हुन जीवनको हठात अन्त गर्न उद्यत छ ।


तात्कालिक उत्प्रेरक जेसुकै भए पनि आत्महत्याको मूल कारण हो विषाद । यसलाई आमरूपमा अंग्रेजी शब्द ‘डिप्रेसन’ भन्दा ज्यादा मानिसले सजिलो गरी बुझ्न थालेका छन् । विकसित अविकसित सबै देशमा धनी, गरिब सबैले आत्महत्या गरेको देखिएको हुनाले सम्पन्तासँग यसको खास साइनो छैन भन्नुमा बाधा छैन ।


हामीले पनि सबै क्षेत्र र वर्गका मानिसले आत्महत्या गर्दै आइरहेको देखेकै छौं जसको पछिल्लो दर तीव्रतम हुँदै गएको देखिन्छ । नेपालमा दिनको औसत १५ जनाले आत्महत्या गर्ने गरेको प्रहरीको तथ्याङ्कले देखाउँछ । दसवर्षे द्वन्द्वमा मारिएका मानिसलाई दैनिक औसत मृत्यु दरमा निकाल्ने हो भने आत्महत्या गनेर जीवनसँग बिदा माग्नेको संख्या तीन सय प्रतिशतभन्दा बढी हुन आउँछ । संसारभर बढ्दै गएको विषादको प्रकोप नेपाली हृदयमा पनि पर्न थालेको यसले प्रस्टै देखाउँछ ।


अब प्रश्न आउँछ, आखिर के हो विषाद ? किन यो हुन्छ र यसलाई रोक्ने कसरी ?
जीवनप्रति चरम वितृष्णा भएको अवस्था नै विषाद हो । मान्छे मात्रै नभएर हरेक जीवको सामान्य र सर्वकालिक वृत्ति हुन्छ सुखप्रतिको झुकाव । असलमा यही वृत्तिगत आकांक्षा पूरा गर्न मनुष्यले गर्ने इच्छाकै अर्को नाम हो तृष्णा । मान्छेले गरिरहेको हजारथोक यही तृष्णाको पूर्तिका लागि हो । हामी पढ्छौं– सुख पाउँला भनेर । काम गर्छौं– सुखै मिल्ला भनेर । अनि सम्बन्धहरू गाँस्छौं त्यही सुखैको मुख ताकेर । घुमफिर, प्रेम, उत्सव इत्यादि सब सुखका लागि आयोजना गरिएका अवसरहरू हुन् । यी सब कुरामा लागिरहन मान्छेलाई केले प्रेरित गर्छ त ?


फ्रायड भन्छन्— बाँच्न चाहने इच्छा अर्थात् जीवेषणाले । फ्रायडले यस बाँच्न चाहने वृत्तिलाई जनाउन प्राचीन ग्रीसेली धर्मावलम्बीले रती र रागका देवता भनी आराधना गर्ने इरोजको नाम दिए । मान्छेमा इरोजको मात्रा प्रचुर हुन्जेलजस्तै संकट आइपरे पनि परिस्थितिसँग ऊ पौंठेजोरी खेलिरहन्छ, जीवनको अन्तिम धुकधुकी चलुन्जेलसम्म पनि ऊ बाँच्नका लागि प्रयत्नशील हुन्छ । भुइँचालोमा पुरिएर चार दिनपछि पनि जीवितै उद्धार गरिएका घटना, बाघले झम्टँदा उल्टै बाघसँग कुस्ती खेलेर कसैले ज्यान बनाएको अचम्मको खबर र वा क्यान्सरलाई जित्ने मनीषा कोइरालाजस्ता थुप्रै मानिसमा ‘इरोज’ नामको यही बाँच्न चाहने इच्छा नभइदिएको भए ती व्यक्ति र घटनाको अवस्था अर्कै हुन्थ्यो ।


बाँच्नका लागि, अझ सुख र मस्तीपूर्वक बाँच्नका लागि मानिसले प्रसिद्धि, पैसा, कामवासना इत्यादि मन र इन्द्रियजनित सुखहरूको सेतु खोजिरहेको हुन्छ । यी सुख पूरा गर्ने अरू हजार इच्छाहरू मनमा पलाएर आउँछन् । तृष्णाको यो अनवरत नदी मनमा हरबखत चलिरहेकै हुन्छ । समय, परिस्थिति र सामाजिक व्यवस्थाका कारण कतिपय इच्छा पूरा गर्न सकिने अवस्था आउँदैन । सभ्यताको मादपण्डका कारण भन्नै पनि नसकिने तृष्णागत विचारहरूले पनि मनमा घर गरिहेका हुन्छन् । व्यक्त गर्न नसकिने तर मनमा भने आई नै रहने यस्ता भावलाई मस्तिष्कले भित्र दबाएर राख्ने काम गर्छ । मनको ठूलो हिस्सा यस्तै भावहरूले ओगटेको हुन्छ भन्ने फ्रायडको प्रयोगले देखाएको छ । यो ठूलो हिस्सालाई उनी अर्धचेतन र अवचेतन मन भन्ने गर्थे । समाज, धार्मिक मान्यता र सभ्यताको कसीमा मात्रै उत्रिने मनलाई चाहिँ उनले चेतन मनको नाम दिए जो मस्तिष्कको साह्रै सानो हिस्सा हो ।

भनेको खेलौना नपाउँदा जसरी बच्चाहरू ठुस्किन्छन् र रुन्छन्, अवचेतन तहमा रहने अपूर्ण इच्छाहरूले भरिएको मनको ठूलो हिस्साले चेतन मनसँग त्यसै गरी पिरोलिरहेको हुन्छ । त्यसैले हामीलाई दुःखको अनुभूति गराउने काम गर्छ ज्यादातर अवस्थामा । यही पिरोल्याइ बढ्ता हुन गयो र चेतन मनले थेग्न सकेन भने मानिसको हृदयमा दुःखले लामो काल बास गर्छ । अतिशय दुःख र वेदनाहरूले भरिएको जीवनको यही अवस्थाको नाम हो विषाद । आत्महत्याको विचार विषादको यही क्षणमा प्रबल भएर आउँछ । विषाद जति गहिरो छ, विचार पनि उत्तिकै कार्यरूपमा बदलिने सम्भावना ज्यादा हुँदै जान्छ । यस्तो अवसादग्रस्त व्यक्तिबाट हत्या वा हिंसाका अन्य घटना पनि हुन सक्ने सम्भावना उत्तिकै रहन्छ ।


अवसादका कारण आत्महत्याको विचार आउने मनको यो अवस्थालाई फ्रायडले युनानी सभ्यताले मृत्युको प्रतीकका रूपमा मान्दै आएको मिथकीय पात्र ‘थानाटोस’ को नाम थिए । आत्महत्या वा विध्वंसको भावलाई आर्यावर्तमा मृत्येषणा भन्ने गरिन्छ जो फ्रायडको यही थानाटोसको पर्यायवाचीजस्तो प्रतीत हुन्छ । यति बुझिसकेपछि प्रबल तृष्णा अर्थात् इरोज नै विषाद अर्थात थानाटोसको कारण भएको सीधै देखिन्छ । किनभने, पूरा नहुने इच्छाहरूको सघन संकलन नै अन्ततः विषादको कारण हो । अनि विषाद आत्महत्याको । आत्महत्या गर्नु भनेको आकांक्षाहरू पूरा नभएको आधी अधुरो जीवन बाँच्नलाई अस्वीकार गर्ने भावको व्यावहारिक कार्यान्वयन हो अर्को ढंगले भन्दा ।


व्यवस्थाहीन अवस्थाले ल्याएको अनेक आपत्विपत्का बाबजुद पशुपन्छी र कीरा फट्याङ्ग्राले आत्महत्या नगर्नु, तिनमा विषादको प्रभाव नदेखिनु तर सुखका अनेक हेतुहरू उपलब्ध हुँदाहुँदै पनि मान्छेचाहिँ आत्मघात गर्ने मेलोमा अग्रसर हुँदै जानुलाई आधुनिक मनोविज्ञानले एउटा चुनौतीका रूपमा लिएको छ, जसको स्थायी समाधान खोज्न उसले अध्यात्मतिर नजर लगाएको देखिन्छ । यस काममा अग्रस्थानमा छन् अमेरिकी प्राध्यापक जोन कबाट–जिन जसले मनोवैज्ञानिक उपायहरूले निको हुन नसकेका मनोरोगीहरूलाई ध्यान विधिले उपचार गर्न सुरु गरे । आफैं पनि जेन बुद्धिजमका अनुयायी र अनुसन्धाता जोनले सन् १९७० को दशकमा पश्चिममा ‘माइन्डफुलनेस’ भन्ने शब्दलाई व्यापक चर्चामा ल्याए र यसैको माध्ययमबाट उपचार सुरु गरे । पश्चिमा जीवनशैलीको मोहमा परेका हामी आज योगलाई योगा र निर्वाणलाई निर्वाना भनेपछि मात्रै बुझ्ने अवस्थामा पुगेजसरी ‘सम्यक् स्मृति’ लाई पनि ‘माइन्डफुलनेस’ नभनीकन छेउटुप्पो भेउ नपाउने अवस्थामा पुगेका छौं ।


अतीतका अतृप्त तृष्णाहरूको संग्रहले भरिएको मान्छेको मन कि बितेका कुराहरूमा अल्झिबस्छ कि आउने समयको कल्पना गरेर अघाउँदैन । अटोमोडमा गएको कुनै एप्लिकेसनझैं मनमा हजारौं हजार अवाञ्छित विचारको अविच्छिन्न तरंगले फन्को लगाई नै रहन्छ । यस्तो अवस्थाबाट मुक्त हुन मानिस सिनेमा हेर्ने, गीत सुन्ने वा कतै घुम्न जाने कर्ममा संलग्न भइरहन्छन् । सामाजिक तहमा स्वीकार्य यस्ता व्यवहारहरूबाटै तनाव कम भएसम्म कुनै समस्या आइहाल्दैन । त्यसैले यसमा कुनै हानि छैन । चुरोट, रक्सी हुँदै कडा खालका अन्य नशालु पदार्थको सहारा लिएर कचकचे मनलाई बेहोस पार्ने विधि पनि एउटा तहसम्म समाजमा स्वीकार्य नै छ किनभने लगभग सबैजसो यही तहमा भएकाले यो सभ्यताइतरको काम मान्न अब मुस्किल छ । लागूपदार्थको मात्रा बढ्ता भएपछि वा अवसादले स्थायी घर गरेपछि भने मान्छे दुःखलाई झेल्न नसक्ने अवस्थामा पुग्छ जसलाई मनोविज्ञानका कुनै उपायले ठीक पार्न सक्दैन ।


यस्तो अवस्थामा जोनले बुद्धले दुःख मुक्तिका लागि २५ सय वर्षअघि नै सिफारिस गरेको आर्य अष्टाङ्गिक मार्गको सहारा लिन पुगे । दृष्टि, संकल्प, वाणी, कर्म, पेसा, व्यायाम, स्मृति र समाधि गरी आठ सम्यक् मार्गको अवलम्बनले दुःखको जरो तृष्णा पूर्ण रूपमा नष्ट हुने र जीवनमा मोक्षको फल लाग्ने बुद्धको वचन छ । दुःखलाई काट्ने यो मार्ग नै श्रेष्ठ अर्थात् आर्य भएकाले निर्वाणका आकांक्षी हरेकले यसको अवलम्बन गर्नुपर्ने उनको उपदेश थियो । जोन कबट–जिनले यही आर्य मार्गको सप्तम पद सम्यक् स्मृतिलाई माइन्डफुलनेस भनेर पश्चिमा जगत्मा प्रचलित गराए ।


अनावश्यक आइरहने तर्कनाहरूबाट मुक्त भएर जीवनलाई जस्ताको तस्तै अनुभूत गर्नु नै सम्यक् स्मृति हो । विषादग्रस्त अवस्थामा मानिसहरू दुर्विचारले वशीभूत हुने हुनाले जीवनको सौन्दर्य र सुखका अवसहरूप्रति निस्पृह हुन जान्छन् । एक हिसाबले भन्दा आँखा भए पनि ती देख्नलायक हुँदैनन् त्यस क्षणमा । कान भए पनि तिनले मनलाई शीतलता दिने वचन सुन्न सक्दैनन् । एक दुःखदायी भावले पोलिएर जीवनलाई घिसारिरहेका बेला हरेक पल त्यस तप्त अवस्थाबाट मुक्त हुने इच्छा प्रबल भएर आउँछ र अन्ततः तय हुन्छ आत्महत्याको बाटो । जोनले यस अवस्थाका मानिसलाई बिस्तारै बिस्तारै सम्यक् स्मृतिको अभ्यास गर्न लगाए । परिणामत अवचेतन मनको हिस्सा घट्दै र चेतन मनको हिस्सा बढ्दै गयो । अतीतमा पलाएका दुसाध्य तृष्णाका नदी वर्तमानको होसपूर्ण जीवनमा हराएर गयो । र, बिस्तारै ती पहिलेझैं हाँसखेल गर्न सक्ने सामान्य अवस्थामा पुगे ।


सम्यक् स्मृतिको सामान्य अभ्यासले पारेको अभूतपूर्व प्रभावका कारण अचेल पश्चिमा देशका बच्चाहरूलाई अक्षर चिनाउनुअघि ध्यान कक्षामा बसाउने गर्न थालिएको छ । सम्यक् स्मृति कुनै जटिल अवधारणा होइन र यसको अभ्यास गर्न समयबाहेक अरू कुराको आवश्यकता पनि पर्दैन । कुनै विचार र भावना मनमा आउन नदिई हिँड्दा जागृतिपूर्ण अवस्थामा हिँड्नु, खाँदा जागृतिपूर्ण अवस्थामा खानु र पढ्दा पनि पढेकै क्षणमा मनलाई अड्याउनु नै सम्यक् स्मृति हो । के गरिरहेको छु भनेर चित्तले थाहा पाउनु र त्यसको पूर्ण अवलोकन पनि गर्नु नै सम्यक् स्मृति हो । शरीर, यसले अनुभव गर्ने वेदना, मनमा आइरहने विचार र यो चराचर जगत्मा दृश्यमान पदार्थहरूप्रति शुद्धतम चैतन्यको अनुभव नै सम्यक् स्मृति हो । यसो गर्दा मन चेतन, अवचेत र अचेतन गरेर भिन्नभिन्न खण्डहरूमा बाँडिएको अवस्थाबाट पूर्ण चेतन अवस्थामा आइपुग्छ । मनलाई दुःख दिने हेतु प्रत्ययहरूको क्षय हुँदै जाने हुनाले आनन्द बढ्दै गएको अनुभव एक दुई दिनकै अभ्यासले आउँछ । त्यसपछि इच्छाहरू पूरा नभएकामा रिस वा आवेग होइन तृष्णा भेट्न नसकिने मनको अवस्थाको एक नाम हो भन्ने एक गहिरो समझको उदय हुन्छ हृदयमा ।


यो यति सजिलो र सरल छ कि जसका लागि केही गरिरहनु नै पर्दैन, मात्र दृष्टिकोण बदले पुग्छ । दुःखको अँध्यारोमा उधारो प्रकाश मागी हिँड्न छाडेर आफैं प्रकाश होऊ भन्ने बुद्ध वचनको सत्यलाई अनुभव गराउने सम्यक् स्मृतिको अभ्यास सबै कालका सबै उमेरका र सबै अवस्थाका मानिसले गर्न सक्छन् । तर, विडम्बना के भने सारा संसारले यसलाई दुःखमोचनको मार्ग भनेर पच्छ्याइरहेका बेला हामीचाहिँ ट्रक र टिसर्टमा ‘बुद्ध वाज वर्न इन नेपाल’ झनेर लेख्नमै सीमित छौं ।

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७६ ११:४५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्