शिलु महादेव बेहालमा

गौरीबहादुर कार्की

राजा जगतप्रकाश मल्लको पालामा ने.सं.७९८ मा सन् १६५०, संवत् १७०७ मा बनेको शिलु महादेव मन्दिर भक्तपुर दरबार परिसरको पूर्वी चोकको उत्तरमा रहेको छ  । नीलकण्ठेश्वर महादेव पनि भनिन्छ । गोसाइँकुण्डलाई नेवारी भाषामा शिलु भनिन्छ । सोही महादेवको नाममा यो मन्दिर बनेको पाइन्छ ।

१९९० सालको भूकम्पअगाडि यो मन्दिर ग्रन्थकुट अर्थात् शिखर शैलीमा इँटाले बनेको थियो । मन्दिरको चारै ढोकामा झिंगटीको पाली थियो । नेपालमा भएका शिखर शैलीको मन्दिरमा यो अग्लो मन्दिर भनिन्छ । भक्तपुरकै बद्रीनाथ र केदारनाथजस्तै इँटाबाट बनेको थियो ।


तस्बिरको बायाँपट्टिको छानाको कुना मात्र देखिने मन्दिर हरिशंकरको मन्दिर हो, जसलाई लाँ पाँ देग अर्थात् बाटो छेकेर बनाइएको मन्दिर वा देवल भनी नेवारीमा भनिन्छ । यो मन्दिर पनि १९९० सालको भूकम्पमा भत्किएपछि नयाँ बनाइएन । यसको मूर्ति राष्ट्रिय कला संग्रहालय, भक्तपुरमा राखिएकोछ । माथिको तस्बिरमा देखिने दायाँपट्टिको तीनतले माथि गुम्बज भएको मन्दिर पनि १९९० सालपछि बनाइएन । यो मन्दिर कुन देवताको हो भनी लेखेको पाइएन । तत्कालीन राजकुलः भवनको अंगको रूपमा यसलाई मानिन्छ । पहिले गुठी संस्थानको भवन रहेको यो स्थानमा हाल पार्किङस्थल बनाइएको छ । १९९० सालको भूकम्पले भत्काएपछि यो शिलु महादेव मन्दिर प्राचीन शिखर शैलीको सट्टा कुरूप पारेर बनाइयो । ९० सालको भूकम्पपछि फर्सीजस्तो डल्लो रूपमा निर्माण भएकाले स्थानीय नेवारी भाषामा फसी देग, फर्सी देवल भनिएको रहेछ ।


सो भूकम्पमा भत्केपछि तलबाट पाँच तहको पेटीमा उठेको जगमाथिबाटै अर्कै रूपमा बन्न पुग्यो । पेटीको पाँच तहमध्ये तीन तहमा जोर जोर जनावर रहेका छन् । सबभन्दा तल हात्ती, त्यसको माथि दोस्रो तहमा सिंह र सोभन्दा माथि साँढे रहेका छन् । पुरानो मन्दिरको गजूर र ९० सालपछिको मन्दिरको गजूरसँग पनि मिल्दैन । पुरानोको सट्टा नयाँ राखेको देखियो । भूकम्पले भत्केपछि पेटीको पाँच तह भने पुरानै राखेर नयाँ निर्माण भएको थियो । पुरानो मन्दिरको माथि बीचजस्तो भागमा चारै दिशामा प्रस्तरको उड्ने सिंह रहेका थिए । सो मन्दिर भत्केपछि ती सिंहमध्ये दुईवटा भक्तपुर नगरपालिकाको २०७२ भूकम्पअगाडिको दरबार परिसरकै भवनको मूलढोकाका दायाँ–बायाँ राखेको रहेछ, जो अद्यापि छ । दुई सिंह भने गोल्मढीको गहिरो ढुंगेधारामा राखिएको छ । यस्तै उड्ने सिंह भूकम्पमा भत्केको मूल चोकको बत्सला र सिद्धिलक्ष्मी मन्दिरमा पनि चारैतिर रहेका थिए । अन्यत्र मन्दिरमा पनि यस्तो सिंह पाइन्छ ।


यो शिलु महादेव (फसिदेग) मन्दिर पुरातत्त्व विभागले १९९० सालअगाडिको पुरानै रूपमा निर्माण गर्न ठेक्का दिएको हो । तर पुरातत्त्व विभागले मन्दिरको पूरा डिजाइन दिन नसकेकाले मन्दिर निर्माणमा ढिलाइ भइरहेको छ ।
शिलु महादेव मन्दिर पुनःनिर्माणका लागि पुरातत्त्व विभागले श्रीप्राकृतिक, सानु सुवाल र तुलसी जेभी संयुक्त ठेकेदारलाई भ्याटबाहेक ३ कोड ७४ लाखमा पुनर्निर्माणको ठेक्का दिएको रहेछ । २०७३ असार १४ गते कार्यादेश दिएको । सम्पन्न गर्नुपर्ने मिति २०७५ असार राखिएकोमा काम नसकिएकाले एक वर्ष ०७६ असारसम्म म्याद थप भएको । हालसम्म काम सम्पन्न हुन सकेको पाइएन ।


ठेकेदार सानु सुवालको भनाइमा ठेक्का पाएपछि ८ महिनाभित्रै मन्दिरको जगदेखि माथिको तहसम्म गारो लगाउने काम भएको थियो । मन्दिरको डिजाइन नदिएकाले त्यत्तिकै काम रोकिएको छ, पछि मन्दिरको ढोकाको तहसम्मको डिजाइन दिएकाले हाल ढोकाको तहसम्म निर्माण सकिन लागेको उनले बताए । त्यसभन्दा माथिको मन्दिरको डिजाइन नक्सा पुरातत्त्व विभागले नदिएकाले काम रोकिएको भन्ने गुनासो पाइयो ।


ठेक्का दिएको ३ वर्षसम्म डिजाइन नदिएकाले ठेकेदारले काम गर्न र निर्माण सामग्रीको जोहो गर्न नै पाएनछन् । सम्पदाका निर्माण सामग्रीहरू तयार गर्न समय पनि लाग्ने हुन्छ । दाचीलगायत विभिन्न बुट्टे इँटाबाट मन्दिर तयार पार्नुपर्ने भएकाले इँटाको जोहो गर्न तथा दक्ष कालीगढलाई पनि केही समय लाग्ने हुन्छ । डिजाइन पाएमा एक वर्षभित्रै मन्दिर निर्माण सम्पन्न गर्ने ठेकेदार सुवालले प्रतिबद्धता गरे । मन्दिरको डिजाइन दिएको भए ठेक्का अवधि २ वर्षभित्र नै मन्दिर सम्पन गरिसक्ने थियौँ । डिजाइन नदिएकाले काममा ढिलाइ हुन गयो । अझै डिजाइन नपाएसम्म काम अगाडि बढाउन सकिने अवस्था छैन । ठेकेदारको कमजोरी होइन । पुरातत्त्व विभागकै कारणले मन्दिर निर्माण गर्न ढिलाइ हुन गएको रहेछ । विभागले ठेक्का दिएका सम्पदाहरूमा कहाँ के समस्या आएको छ ? निर्माणमा के कारणले ढिलाइ भइरहेको छ ? कसरी समाधान गर्ने भन्नेतिर पुरातत्त्व विभागको सक्रियता हुनुपर्ने हो । २०७२ सालको भूकम्पले क्षतिग्रस्त शिलु महादेव मन्दिरलगायत सम्पदा निर्माणमा ढिलाइ भएकोमा आम जनचासो र चिन्ता बढेको पाइन्छ ।


भक्तपुरकै राष्ट्रिय कला संग्रहालय र लाल बैठक भवनमा पनि पुरातत्त्व विभाग र भक्तपुर नगरपालिकाबीच आपसी समन्वयको अभावमा भूकम्प गएको ४ वर्ष भइसक्दा पनि काम सुरु हुन सकेको छैन । आशा गरौं अब छिटोछरितो गर्ने गराउनेतिर पुरातत्त्व विभाग र भक्तपुर नगरपालिका अग्रसर हुनेछन् ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७६ ११:१४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

तीन हजार वर्षदेखि...

संस्कृति
हिमेश

ह्याङगिङ कफिन्स ? ओहो, के हो यो ? सुन्दै आश्चर्य लाग्छ । धेरैले यसबारे सुनेका पनि होलान् । तर, कमैले देखेका होलान् । जसले त्यसलाई देख्न पायो, त्यो त भाग्यमानी पो हो, हाम्रा टुर गाइडले हामीलाई यस्तै सुनाए । सायद हो पनि । मान्छेका मृत्युका संस्कार पनि गज्जब गज्जबका हुने गर्छन् ।

यत्ति गज्जब विरलै होला, मान्छे मरेपछि त्यसको शरीरलाई काठको बाकसमा राखेर पहाडमा झुन्ड्याउने । अचेल यस्तो चलन त रहेन नै ।


केही सय वर्षअगाडिसम्मको यो मृत्यु संस्कारले मानिसका प्रवृत्ति पनि कस्ता–कस्ता हुन्छन् भनेर सोच्न बाध्य पार्छ । केही दिन अगाडि मात्र चीन भ्रमणको मौका जुरेको थियो । अनि त्यसै क्रममा प्रत्यक्ष देख्न पाइयो, यिनै ह्याङगिङ कफिन्स । भनिन्छ, चीन वास्तवमै के हो त्यो बुझ्नै सकिन्न । बुझ्ने प्रयास गरे, जुनीजुनी पनि कम हुन्छ । त्यसै पनि ठूलो देश त्यसमाथि अथाह आश्चर्यका पोका यस देशसँग जोडिएका छन्, ह्याङ्गिङ कफिन्स त्यसमै पर्छ । सबैभन्दा पहिले पृष्ठभूमि नै ।


लिपिन सहरको चौकाचौध हेरिनक्सनु छ । चिनियाँ सहर एकाएक कसरी विकसित हुन्छ र त्यसले कसरी आफ्नो वैभव प्रदर्शन गर्छ, त्यसको राम्रो उदाहरण हो, सिचुवान प्रान्तको यो सहर । भन्न त भनियो, यो सिचुवानको चौथो ठूलो सहर हो । यस्तोमा स्वाभाविक प्रश्न हुन्छ, सिचुवान नै यस्तो छ भने योभन्दा ठूला सहर कस्ता पो होलान् ? चीनको दक्षिण पश्चिमी प्रान्तको राजधानी हो, छेन्दु । यतै भएर लिपिन पुग्नुपर्छ ।


यी दुई सहरबीच दुई सय किलोमिटरभन्दा केही बढीको दूरी छ । बुलेट ट्रेनले एकै क्षणमा छेन्दुबाट लिपिन पुग्ने सकिने अनुभव पनि दिन्छ । दुवैतिर हेरेपछि अनुभव हुन्छ, सायद छेन्दु नै कम आकर्षक छ, बरु त्योभन्दा लिपिन कति राम्रो कति राम्रो । भलै यो सहरको इतिहास केही हजार वर्ष पुरानो छ, तर भर्खरै बसेको सहर भन्दा हुन्छ । चीनले पछिल्लो समय केही सय सहर यस्ता विकास गरेको छ, जसको पर्याय नै हुन्छ, अत्यन्त व्यवस्थित । लिपिन यसमै पर्छ ।

लिपिनको विशेषता यति मात्र पक्कै होइन । लिपिन सहर मात्र होइन, यो जिल्ला पनि हो । निकै ठूलो छ । सहरलाई झन्–झन् विस्तार गर्ने प्रयास भइरहेको छ । हामी एक दर्जन जति नेपाली पत्रकार त्यहाँ पुगेका थियौं । हामीलाई भनियो, औपचारिक कार्यक्रममा लिपिन पुग्ने हामी नै पहिलो जत्थाका पत्रकार हौं र हामीलाई लिपिन के हो, यहाँ के के मात्र छैन, धेरै थोक सुनाइयो । अन्त्यमा हामीलाई के पनि भनियो भने ह्याङ्गिङ कफिन्स हेरिएन भने के पो लिपिन आएको दाबी गर्ने र ?


आखिरमा हामी त्यहाँ पुग्यौं पनि । ह्याङ्गिङ कफिन्सको चलन चीनमा मात्र छैन, अन्यत्र पनि छिटफुट पाइन्छ, विशेषतः फिलिपिन्स र इन्डोनेसियामा । तर यो चलन चीनमा बढी छ । चीनमा पनि केही प्रान्तमा मात्र । चीनमै पनि ह्याङ्गिङ कफिन्स छन् भन्ने थाहा भएको धेरै भएको छैन, केही सय वर्षअगाडि मात्र । जति बेलादेखि थाहा भयो, यससँग जोडिएका रहस्य सबै रहस्य नै छन् । सम्भवतः यी रहस्यको उत्तर कहिले पनि पाइने छैन । हामीले देख्न पाएका ह्याङ्गिङ कफिन्स भने गोङ नामको स्थानका पहाडका हुन् । लिपिन सहरबाट लगभग तीन घण्टाको बस यात्रापछि चट्टानै चट्टानको पहाडमा पुगिन्छ । चट्टानको पनि महासागर हो रे यो । केही सय वर्षअगाडिसम्म यहाँ बो जातिको बसोबास थियो । यिनीहरू त्यति बेला अहिलेको सिचुवान र युनान प्रान्तको सीमामा बसोबास गर्थे ।


यिनीहरूबारे प्रारम्भिक जानकारी इसापूर्व हजार वर्ष अगाडिसम्मको छ । त्यसो भनेको तीन हजार वर्षअगाडिसम्मको कुरा भयो । यो जाति अरूभन्दा धेरै फरक थिए र यसमा पनि सबैभन्दा फरक त मृत्यु संस्कार नै थियो । यिनीहरू मृतकको शरीरलाई काठको बाकसमा राखेर पहाडमा झुन्ड्याउँथे । यही संस्कारका कारण यी बो जाति प्रख्यात रहे । यी मृतकको शरीर राखिएका काठका बाकस साढे दुई हजार वर्ष पुरानासम्म भेटिएका छन् । नयाँमा चार सय वर्षसम्मका । अहिले बो जातिलाई यही संस्कारका लागि सम्झिने गरिन्छ ।


अझ रहस्य केमा छ भने त्यसपछि पूराका पूरा बो जाति सधैंका लागि इतिहासमै बिलायो । र, बिलायो उनीहरूको यो अनौठो न अनौठो मृत्यु संस्कार पनि । भनिन्छ, मिङ राजवंशको शासनकालको अन्त्यतिर तिनको सेनाले बो जातिको नरसंहार गरे । त्यसै पनि यो जातिका मान्छे धेरै थिएनन्, त्यसैले सजिलै पूरा जातिकै वंश नास गरियो । जति बाँचे, उनीहरू पनि कालान्तरमा अरू जातिमा बिलाए, उनीहरूले हामी पनि बो हौं भन्न सकेनन् । चीनको प्राचीन इतिहासबारे लेखिएको किताब पल्टाउनुपर्छ, त्यसमा लेखिएको छ, यस्ता ह्याङ्गिङ कफिन्स पहाडमा झुन्ड्याइएका मात्र छैनन्, गुफाभित्र पनि राखिएका छन् । केहीलाई भने चट्टानको बीचमा राखिएको छ । त्यसमध्ये सबैभन्दा बढी रहस्य भने पहाडमा झुन्ड्याइएका नै हुन् ।


गोङमा यस्तै ह्याङ्गिङ कफिन्स बढी देख्न पाइयो । यिनलाई सजिलै पुग्न नसकिने गरेर केही सय मिटरमाथि राखिएका छन् । धेरैलाई काठकै टेको दिएर राखिएको छ । पहिलो प्रश्न, यी कफिनलाई कसरी त्यस्तो जटिल स्थानमा पुर्‍याइयो त ? यसका केही अनुमान छन् । पहिलो, कफिन लिएर तिनका मान्छे सुरुमा पहाडको टुप्पोमा चढे, त्यसपछि डोरीको सहयोगले बाकस झुन्ड्याउने काम गरे । दोस्रो, लामा न लामा झर्‍याङ बनाएर पहाडमा चढे र बाकस राख्ने काम गरे । तेस्रो, बो जातिसँग अरू कुनै जादुयी उपाय पनि थियो कि ? यी सब अनुमान मात्र हुन्, यी उत्तरले सबैलाई चित्त बुझाउन सक्दैन ।


अब दोस्रो प्रश्न । बो जातिले आफ्ना मृतकको शरीरलाई यस्ता बाकसमा राखेर पहाडमा झुन्ड्याउने कामचाहिँ किन पो गरे ? यसका पनि केही अनुमान छन् । पहिलो, यसरी उचाइमा राख्दा मृतक तिनका देउताको नजिक रहन्छन् । दोस्रो, यसरी मृतकको शरीर राख्दा अरू कुनै जनावरले त्यसमा आक्रमण गर्ने सम्भावना हुन्न । र, यस पछाडि पनि बो जातिसँग जोडिएको कुनै जादुयी कारण थियो कि ? यसमा तेस्रो प्रश्नको शृङ्खला पनि जोडिन्छ ।


यति धेरै वर्षपछि पनि यी कसरी सुरक्षित भए ? कसरी अहिलेसम्म पनि झुन्डिएको झुन्ड्यै भए ? यी सबै प्रश्नबारे पनि अनुमान मात्र गर्न सकिन्छ, यसले सबैलाई चित्त बुझाउन पनि सक्दैन । जति रहस्य खोज्ने काम भयो, त्यति प्रश्न थपिने काम हुन्छ । गोङका पहाडबारे फर्केयता हामीसँग पनि उत्तरभन्दा प्रश्न बढी थिए । इतिहासमै लेखिएको छ, बो जाति आफैंमा रहस्यमय छ । यिनका मृत्यु संस्कार झनै रहस्यमय । यसलाई रहस्यमय नै रहन देऊ, यो नै सायद हराइसकेको बो जाति प्रति सम्मान हो ।
twitter : @himeshratna

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७६ ११:१८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT