मेरो उचाइ, मेरो गौरव

उषा थपलिया

मेरो उचाइ पाँच फिटलाई केही नपुग  । तर उचाइ नपुगेको हिसाबले कहिल्यै सुर्ता छाएन  । किशोरावस्थाको उत्कर्षमा समेत उचाइका कारण ग्लानि महसुस भएन । जहिलेसुकै आफ्नो शारीरिक अवस्थाप्रति मग्न । कलेज पढ्दा विभिन्न उचाइका साथीहरू भेटिए । तीनजना केटीहरूबीचको दोस्ती बढी जम्यो ।

जसमा एउटी अग्लो उचाइकी, अर्की खाईलाग्दो जीउज्यानकी अनि तेस्री म, जीउज्यान र उचाइ दुवैले ठगिएकी । मिल्ने सर्कलका अरू साथीहरू पनि अग्लै थिए, तैपनि उनीहरूमाझ आफूलाई कुनै कुराले हीनताबोध गराएन । पाँच फिट पाँच इन्चको दमदार उचाइ भएकी साथीसँगको अन्तरंग अझ बढी थियो । घाँटी पूरै आकाशतर्फ तन्काएर उनीसँग कुरा गर्दै कलेज कम्पाउन्ड र क्यान्टिन सयर गर्दासमेत उनीभन्दा आफू नै लायक हुँ कि झैँ लाग्थ्यो । साथीहरू (केटा केटी दुवै) हामी दुईलाई देख्नासाथ ‘लौ हेर, अमिताभ बच्चन र जया बादुडीको जोडी आयो’ भन्थे । हिन्दी सिनेमाप्रति खासै लगाव नभएकाले सुरुमा त आशय बुझेकी थिइनँ । पछि थाहो भयो उचाइको बेमेलप्रतिकै व्यङ्ग्य रहेछ त्यो । थाहा भएपछि समेत त्यस्ता प्रतिक्रियाले दुःखी बनाउन सकेन । ‘आफूभित्र जति क्षमता छ, उचाइका कारण त्यो संकुचित भएको छैन भने, के भयो त ?’ यही भावना स्वतःस्फूर्त मनमा हरपल आइरहन्थ्यो । यदि फिल्मी दुनियाँ, सुन्दरता मापन गरिने प्रतिस्पर्धातिर रहर जागेको थियो भने सहभागिता नै जनाउन अयोग्य मापदण्डका कारण आफ्नो उचाइलाई धारेहात लगाइन्थ्यो कि ? त्यतातिर बिल्कुल लगाव रहेन ।


स्नातक राम्रोसँग नसकिँदै एउटा एनजीओमा काम गर्ने अवसर पाइयो । आफ्नै कमाइ सञ्चित हुँदै गर्दा स्कुटरको मोहले नराम्रोसँग तान्यो । स्कुटर किन्ने सामर्थ्य जुटिसकेको थियो । त्यतिबेला भने आफ्नो उचाइले नराम्रोसँग झस्कायो । ‘अर्थको हिसाबले स्कुटर किन्न त सक्ने भइयो, ओहो ! चलाउन नि ?’ आफैंभित्र प्रश्न उब्जियो । स्कुटर चढ्दा आफ्नो खुट्टाले भुइँ भेट्छ कि भेट्दैन ? ठूलो चिन्ता थियो । त्यतिबेला अहिलेजस्तो स्कुटर छ्याप्छ्याप्ती थिएनन् । कसको स्कुटरमा प्रयोग गर्नु ? कसैको स्कुटरमा हेरिहेरूँजस्तो लाग्थ्यो तर खुट्टाले भुइँ भेटाएन भने लाजमर्दो हुने होला भन्ने त्रासले हिम्मत जुटेन । यी सबैबाट पार पाउन एउटा सवारी सिकाउने केन्द्रमा गएँ । सिकाउने प्रतिबद्धता आयो । अफिसपछि बेलुकाको समयमा जिन्दगीमा सबैभन्दा रहर लागेको सीप सिक्ने उपक्रम सुरु भयो । केन्द्रमा स्कुटर रहेनछ । सिधै मोटरसाइकलमा अभ्यास सुरु । मोटरसाइकल अलि होचो भएकाले खुट्टाले भुइँ टेक्न समस्या थिएन । केही दिनमै चौर छोडेर खाली सडकमा कुदाउन सक्ने भइयो । तर, भीडभाड, चोक र अवस्था परिवर्तित बाटोमा आवश्यक पर्ने क्लज, एक्सिलेटर र गेयर चेन्जको स्वतःस्फूर्त तालमेल मिलाउन कठिन लाग्यो । सिकाउने दाइ एक दिन नराम्ररी झर्किए । एक हप्ताको लगभगमा जानै छोडिदिएँ । एकैचोटि नयाँ स्कुटर किनेर दाइ–भाइको प्रशिक्षणपछि म कुशल स्कुटरचालक बनें ।


त्यसपछि आफ्नो उचाइबाट सशंकित हुनुपर्ने केही नभएको भान भयो । छिटो, छरितो ज्यान । जहाँ पनि फिट भैहाल्ने, सबै पहिरन सुहाउने, समूहमा फोटो खिच्दा सधैं अग्रस्थान हासिल हुने । यस्तैमा समेत आफू दंग ! अरूहरूले पनि उमेरभन्दा निकै कम आँकेर मायालु व्यवहार गर्ने (यद्यपि कतिपय बेला मानमर्दनको अनुभूति पनि) । अहिलेसमेत मान्छेहरूले गरेका उमेर अनुमान गलत हुने गर्छन्, एक दुई वर्ष पनि हैन, धेरै नै । हरेक मान्छे आफूलाई सधैं जवान राख्न चाहन्छ तर उमेर, हरपल घटिरहेकै हुन्छ, परिपक्वता बढिरहेको हुन्छ । प्रकृतिको शाश्वत सत्यलाई नकार्न सकिँदैन तर बाहिरी देखावटीमै सही, आफैंमा पनि जवानको अनुभूति भैरहनु अनि दुनियाँको नजरबाट समेत सोही विश्लेषण पाउनु कम आनन्दको विषय हैन रैछ । मेरो हकमा पहिलो उचाइ र त्यसपछि छरितो जीउज्यानले ती सबै हासिल गराएको छ । केटीहरूको कम उचाइ, रूप पछि बिहेका लागि सबैभन्दा आपत् पर्ने विषय ठानिन्छ । औपचारिक शिक्षा र शारीरिक बनावट दुवै हिसाबले ह्यान्डसम केटासँग माया बस्यो, पारिवारिक सहमतिमै विधिपूर्वक बिहे भयो । उचाइले बिहेका लागि समेत अवरोध खडा गरेन । अरू विभिन्न पाटाहरूलाई केलाएर हो कि ? अरूहरूले खुब मिलेको जोडी भन्न कन्जुस्याइँ गरेनन्, जबकि उचाइको बेमेल प्रस्ट झल्कन्थ्यो हामीबीच । जब गर्भवतिपछिका दिनहरू बढ्दै गए, दोस्रो पटक म आफ्नो उचाइप्रति सशंकित हुन थालें । मलाई सन्तान प्राकृतिक रूपबाट जन्माउने ठूलो इच्छा । आफू र भ्रूणमा कुनै समस्या नभए आफैं सुत्केरी हुने औधी चाहना । दुवैमा समस्या थिएन तर उचाइकै कारण देखाएर चिकित्सकले शल्यक्रियाको एक मात्र विकल्प अघि सारेर भने— न जिद्दी गर्नु ? न वास्तविक अर्थमा आमा बनेको अनुभूति गर्ने चाहना मार्नु ? त्यही कुराले चिन्तित बनाउँथ्यो । होचो कद, खिनौटे ज्यान तर निकै ठूलो पेटलाई इंगित गर्दै अधिकांशले ‘अपरेसन नगरी सुख छैन’ भन्थे । मेरो दिग्दारी झनै थपिन्थ्यो ।


अरू सबै कुराले फिट हुन हरेक दिन
आफ्नो शारीरिक क्रियाशीलतामा कमी हुन दिएकी थिइनँ । बिहानको प्राणायाम, नियमित हिँडाइ, घरका सारा काम, अफिस, किनमेल सबैले दिनको १७ घण्टा सक्रिय बनाउँथ्यो । सुत्केरीका लागि डाक्टरले दिएको डेटको अघिल्लो दिनसमेत मेरो दैनन्दिनको सोही क्रम कायम थियो । बिहानदेखिको भातभान्सा र धन्दा सबै एक्लै उतारियो । एक बाटा लुगा हातैले धोई सुकाई, बसेरै भुइँमा पोछा लगाउँदै गर्दा सुत्केरीको पहिलो संकेत सुरु भयो । त्यसपछि मात्र मैले बेडमा आफ्नो ज्यान हुत्याएकी थिएँ । रमाइलो त भने, घरमा व्यथा लागेर कलंकीदेखि शिक्षण अस्पताल महाराजगन्ज पुग्ने मेरो स्कुटरको पछाडिको सिट थियो । बच्चा र आमा दुवैको स्वास्थ्यमा समस्या नभएकाले आफ्नो चाहनाबमोजिमै अघि बढ्न डाक्टरहरू राजी भए । घरमा सुत्केरीको पहिलो संकेत सुरु भएदेखि लगभग २२ घण्टा प्रसव वेदना खेपियो । अन्ततोगत्वा ३ किलो २५ ग्रामकी लायक छोरीको आमा बन्ने अवसर प्राकृतिक रूपबाटै प्राप्त भयो । आफूले चाहेको छोरी र प्राकृतिक रूपले आमा बन्दाको अनुभूति दुवै पाउँदा हर्षोत्कर्ष आँसु बनेर खस्यो । सुविधासम्पन्न अस्पताल र स्वास्थ्यकर्मीको सहयोगी भूमिकामा आमा बन्न त यति कष्ट, आफ्नोभन्दा केही होचो कदकी आमाले घरैमा कसैको सहाराबिना १० जना सन्तान कसरी जन्माउनुभयो ? उहाँ पो वास्तविक आमा । आमाको तुलनामा आफ्नो मातृत्व एकाएक फिक्का लाग्यो । आफ्नी आमाको साथै मेलापात, दाउरा–घाँसका दौरान आमा बन्न बाध्य हरेक आमाप्रति श्रद्धास्वरूप अस्पतालको बेडमा दोस्रो पटक आँसु खसाएँ मैले ।


आमा बनेयता आफ्नो इच्छाको कुनै काम सम्पन्न होला, नहोला भनेर उचाइप्रति विस्मित हुनुपरेको छैन । १५ वर्ष पुगेकी छोरी उचाइ र ज्यान दुवैले आफूभन्दा निकै माथि छे । मेरो होचो कद सरेको भए छोरीचाहिं दुःखी हुन्थी कि ? त्यसैले मलाई आफ्नो शारीरिक बनावटको साथै छोरीको जीउज्यानप्रति गौरव महसुस हुन्छ । उसको बनावटसँग मेरो स्याहारसुसारको लेखाजोखा हुने हुनाले उसको शारीरिक विकासप्रति म हल्का महसुस गर्दछु । मैले उसको सुसार र रेखदेखमा कुनै कुरासँग पनि सम्झौता गरिनँ । केही कल्साउँदो वर्णकी छोरी पूर्ण गोरो नभएकोप्रति असन्तुष्टि जनाउँछे कहिलेकाहीं । सम्झाउने क्रममा म आफ्नो उचाइ र आत्मसन्तुष्टि अघि सार्छु । केही काम गरेझैं लाग्छ तर मनैदेखि उसले मेरा कुरा आत्मसात् गरिसकेकी छैन, त्यसैले केही दिन मत्थर भएको तिनै गुनासो फेरि छाल बनेर उर्लिन्छ । विभिन्न घरेलु प्याक (एलोभेरा, दूध–बेसार, बेसन) लगायतले उसको चेहरा ढाकिन्छ । अनुहार पखालेपछि स्निग्ध महसुस गर्छे, गोरोपन ह्वात्तै थपिएको आभासमा ऊ रोमाञ्चक बनेको हेर्दा म आफैं पनि रोमाञ्चित हुन्छु । ऊ अहिले किशोरावस्थामा छे । यति बेला धेरै अर्ती उपदेशले खासै काम गर्दैन । नभए त यी सबै आफ्नो मनस्थिति र सोचाइको प्रभाव हो, त्यसलाई आफूभित्र वशीभूत गर्न सकियो भने प्याक नलगाउँदा पनि म उस्तै सुन्दर छु भन्ने उसलाई बुझाउन म सक्थें होला । अहिले ती कुरा बुझाउन मैले धेरै कसरत गरेकी पनि छैन । समयक्रममा बुझाउँदै जान्छु, विश्वास छ उसले अवश्यै बुझ्छे अनि आफ्नो वर्णप्रति मेरो उचाइझैं गर्व गर्छे ।


समाजमा केही मानक स्थापित छन्, जसले रूपरंग र शारीरिक बनावटलाई अघि सार्दै मान्छेहरूलाई राम्रो र नराम्रोमा वर्गीकरण गरिदिन्छन् । राम्रोको दर्जाभित्र पर्नेहरूमा अहं र नराम्रो दर्जामा पर्नेहरूभित्र हीन भावना जागृत हुने त्यही कारणले हो तर यी सबै ठाउँ, समय, चेतना र परिवेशले निर्धारण गर्छ । गोराहरूले गोरोपनकै आधारमा आफूलाई उत्कृष्ट ठानिरहँदा निग्रो समुदाय आफ्नो अवस्थाप्रति गर्व गर्दै छन् । रंग जति कालो त्यति राम्रो, ओठ जति मोटो, त्यति सुन्दर मानिने उपक्रम उनीहरूको त्यही आत्मविश्वासको बढ्दो पाइला हो ।
नेपाललगायत दक्षिण एसिया पनि गोरोपन र अग्लो उचाइको चंगुलमा फसेकै देखिन्छ । विशेषतः महिलाका लागि यो मान्यता जबरजस्त स्थापित छ । कुनै निश्चित विषयवस्तु या कथा दर्साउने केही अपवादबाहेक कलाक्षेत्र गोरो र अग्लोकै सीमाभित्र कैद छ । वस्तुहरूको उत्पादन र विज्ञापन तिनै दुई पक्षको निखारका लागि प्रयोग हुने गरेका छन् । शारीरिक अवस्थाले ती कोटीमा नपर्ने युवतीहरूको कलाक्षेत्र र सौन्दर्य प्रतिस्पर्धाप्रतिको अभिरुचि दिवास्वप्नझैं हुने गुनासो सुनिन्छ । यसमा परिवर्तन अपरिहार्य छ । क्रमिक परिवर्तन भैरहेकै छ । जस्तो, पहिला खाईलाग्दो शरीरकी महिलालाई सुन्दर मानिन्थ्यो, अहिले स्थिति उल्टिएको छ । गोरोबाहेकका रङहरूको दायरा आजभोलि केही फैलँदो छ तर उचाइको धारणा फेरिएको छैन । सौन्दर्यजगत्मा उचाइको मापदण्ड र अपरिहार्यता अझ बढेको भान हुन्छ । सौन्दर्य प्रतियोगिताका अग्ला युवतीहरूले पनि लामा गाउन र हाई हिल लगाउनैपर्ने नियमले त्यस्तै देखाउँछ ।


हरेक मान्छे आफू जे जस्तो छ, त्यही रूपमा खुसी र सन्तुष्ट नभएसम्म व्यक्तिभित्र आत्मविश्वास जाग्दैन । यसका लागि उसको आफ्नै सोचाइ/बुझाइसँगै समाजको परम्परागत धारणा पनि बदलिनु जरुरी छ । हिँडाइ र प्रस्तुतिमा स्मार्टनेस बढेको महसुसका साथ म हिल जुत्ता खुब प्रयोग गर्थे । अहिले लाग्छ, आफूले प्रयोग गर्ने हरेक कुरा सुविधाजनक भयो भने स्मार्टनेस आफ् से आफ बढ्छ । त्यसैले आफूभन्दा अग्ली छोरीले हाई हिल लगाएरसँगै हिँड्दा पनि मलाई फ्लाट लगाउन मन लाग्छ । ‘छोरीभन्दा आमा कति सानी... ?’ ‘यस्तोखाले लुगा लगाए अलि अग्ली देखिन्छ’ यस्ता टिप्पणी र सुझावले झन् हर्षित तुल्याउँछन् । आफूले चाहेको कुनै काम गर्न जिन्दगीमा उचाइले कुनै बाधा गरेन, बरु जे जति भए पनि फाइदै गरेको छ । त्यसैले निर्धक्क भन्छु— मेरो उचाइ मेरो गौरव जीवनपर्यन्त अविचलित रहिरहनेछ ।

प्रकाशित : श्रावण ३२, २०७६ १०:१८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

गाउँ फेरि बौरिएला ?

विमर्श
देशमा युद्धको सन्त्रास बढेपछि, एक घर एक पाखुरी चन्दा भर्ती तीव्र हुन थालेपछि एकएक गरेर गरेर रित्तिन थालेको गाउँ फेरि बौरिन सकेन । हाम्रा गाउँहरूलाई बौराउन आवश्यक छ कि छैन ? त्यसको सम्भावना नै छ कि छैन ?
यादव देवकोटा

टुई दशकअघिसम्म वर्षात्का दिनहरूमा गाउँको दृश्य बेग्लै हुन्थ्यो  । आज दूर पहाडका गाउँहरूले जुन नियति बेहोरिबसेका छन्, ती बेग्लै थिए हिजो  । चलायमान, व्यस्त र गुल्जार । खेतबारीमा सुक्न थालेका मकै काटेर पिंढीभरि चाङ लगाउने हतारो । गैह्रीखेतमा धान रोप्न हली, बाउसे, रोपाहार खोज्ने हतारो ।

काँधमा हलो, जुवा, साहा बोकेर मोला लगाएका गोरु धपाउँदै एकमाथि अर्को गर्दै खप्टिएका छानाजस्ता खेतका गह्राहरू ताकेर लाम लागेका मौरी किसानहरू । बाउसे गरेर सम्याएको रोपो गाड्नुअघिको हिलो छ्यापाछ्याप गरिरहेका तन्नेरीहरूको कोकोहोलो । आफ्नो खेत पहिले रोप्न पानीको मूल एकोहोर्‍याउन घुम ओढेर खेतको डिलमा उभिएर एकअर्कासँग पाखुरा सुर्किरहेका खेतवालाहरू । खडेरी उतर्सिएर गाभो गाड्न नपाएपछि उदासिएका किसानहरू । अविरल वर्षापछि खेतका आली नाघ्दै छङछङ गर्दै निस्किएको पानीको छाँगो ।

बीस वर्षपछि तपाईं फेरि उभिनुभएको छ, उही गाउँमा भने–दृश्य बदलिएको मात्रै छैन, कायापलट भएको छ । जस्तो, अहिले म गोर्खाको पन्द्रुङमा उभिएको छु, यो बयानलाई जोड्न । यो गाउँको नाम तपार्इं पहिलोपल्ट सुन्दै हुनुहुन्छ भने, तपार्इंलाई नमीठो सम्झना दिलाऊँ– केही मानिसको सत्ता र भत्ताको उम्मिदलाई थाक्रो हाल्न देशलाई युद्धको खेलमा होम्दा सबैभन्दा पहिले पोखिएको रगत यही गाउँको थियो । हामीसँगै खेलेर, जुधेर, पढेर हुर्किरहेको दँवाली दिलबहादुर रम्तेललाई स्कुल गएकै दिन ढालेपछि खोलिएको हिंसाको चक्र यो देशका सत्र हजार मानिसको ज्यान लिएर थामियो । हो, यही गाउँको यो दृष्टान्त, तपाईंका तमाम गाउँसँग पनि मिल्यो भने यो संयोग मात्रै हुने छैन, नेपाली समाजको वर्तमान नियतिको साझा चित्र हुनेछ । आज टाढाको सिम्लेखेतको त बेग्लै कुरा, गैह्रीखेतमै गाभो गाड्ने बलिया पाखुराहरू गाउँबाट गायब छन् । ती परदेशका एकान्त कोठा या सहरको रमझममा पनि मनभरि ऐठन रोपेर बसेका छन् । गाउँ बिस्तारै सहर ‘गन्हाउने’ बूढा बाआमाहरूको जिन्दगी अड्याउने एकान्तमा बदलिएको छ । ट्याक्टरहरू सकीनसकी मोटा चामल ‘लोड’ गरेर गाउँ ताकेर बत्तिएका छन् । भकारी र कुन्युबाट धान, मकै गायब भएर कोठामा बेसाहा चामल रित्याएको राता, पहेंला बोराको चाङ लाग्न थालेको छ । गुजारामुखी कृषि कर्मबाट गाउँ परनिर्भर बेसाहाको आडभरोसामा अडिएको छ । अभर पर्दा बल दिने पाखुरा गाउँमा देखियो भने त्यो महाआश्चर्य हुनेछ । किन गाउँमै बसेको भनेर सोध्नुभयो भने, तन्नेरीभन्दा अघि नै उनका अभिभावकले गुनासो पोख्नेछन्— खै त नि सबै विदेश गएका छन्, उन्नति गरेका छन्, यही मात्रै त्यसै पोखिएर यतै हराएको छ ।

सदरमुकामतिर या तैबिसेक सजिलो खोज्न गाउँको गुजारामुखी कृषिकर्म त्यागेर निस्किएको तन्नेरी सहर पसेर पनि गुजाराको स्तरबाट माथि उठ्न सकेको छैन । या गुजारमुखी कृषिबाट जिन्दगी उज्यालिन नसकेको विकासे निष्कर्षको पछि लागेर अरब भासिएको तन्नेरीले सिंगै जिन्दगी उतै बालुवा चाल्न लगाएपछिको निष्कर्ष पनि गुजारामै निख्रिएको अवस्थाबाट माथि उठ्न सकेको छैन । गाउँ रित्याएर निस्किएको त्यो सलहको हूलजस्तो पदचाप आज पनि जिन्दगीको गुजारामै रल्लिएको छ । फरक त्यति मात्रै हो, गाउँको गुजारा भने आफ्नै रस निचोरेर चल्न छोडेको छ । भयानक युद्धको त्रासदीपछि सन्नाटामा बदलिएको वस्तीजस्तो धिपधिपे श्वास अड्याएर जेनतेन चलिरहेको छ यसको गति । देशमा युद्धको सन्त्रास बढेपछि, एक घर एक पाखुरी चन्दा भर्ती तीव्र हुन थालेपछि एकएक गरेर गरेर रित्तिन थालेको गाउँ फेरि बौरिन सकेन । अलिकति जमिन भएका र साहुले ऋण पत्याउनेहरूले बेलैमा अरबको बाटो तताए । नेपाली समाजमा मुठीभर मानिसहरू छाडेर अधिकांशमा परिवारको गुजारा चल्नेभन्दा बाहेकको जमिन लोकहितका लागि परोपकारी कर्ममा खर्च गर्ने, गुठी राखेर लौकिक कर्ममा लगाउने परिपाटी निकै लामो समयदेखि रहिआएकाले त्यही गुजाराको जमिनको आकारका आधारमा ऋण पाउने तय हुन्थ्यो । अधिकांश परिवारसँग गुजारा चल्ने जमिन पनि नहुने अवस्था आयो महेन्द्रकालीन जग्गा दर्ता ऐनको अभियान अघि बढेपछि । ऋण लिन नसक्नेहरू कालापारमा पाखुरा बजार्न पुगे । त्यही पनि नसक्ने र कुनै उपाय नहुनेहरू जेनतेन पहाडमै रोकिए । कालान्तरमा ती पनि एकपछि अर्को गर्दै अरबमा पाखुरा बजार्न पुगे । जमिनको अलिक ठूलो हिस्सा ओगटेर गरेर बसेकाहरूका सन्तान पहिलो विश्व भनिने खासमा पुँजीवादी विकासको अखडाका रूपमा चिनिने देशहरूमा पुगे । त्यसरी अमेरिका, युरोपजस्ता देशहरूमा जानेमा धेरैजस्तो सहरमा घर भएका या गाउँमै पनि तुलनात्मक तवरले अलिक सजिलोसँग बाँच्न पुग्ने आयस्था भएका परिवारका मानिसहरू भए ।


फर्किएर गम्भीरतापूर्वक हेरियो भने माओवादी दसवर्षे युद्धले नेपाली समाजको संरचना तहसनहस बनाइदिएको छ । त्यसले खराब मात्रै गरेको छैन । परम्परागत संरचनाको उलटफेरपछि विकसित हुन गएको पलायन, बसाइसराइ, विस्थापनको परिणाममा छुवाछूत, भेदभावको संकथनहरू बदलिएको छ । ग्रामीण जमिनमा आधारित जमिनदारी हैसियत विघटन भएको छ र पैसामा आधारित नयाँ हैकमको संरचना र त्यसैमा आधारित शोषण र विभेदको नयाँ शृंखला तीव्र भएको छ । न्यायपूर्ण समाज र समानताको नारा भट्याएर मानिसलाई मृत्युको ‘म्यारथन’ मा दौडाएका नेताहरू आज आफूसँग जम्मा भएको पैसाको तागतमा आफू तलको विशाल पंक्तिलाई कज्याएर बसिरहेको छ ।
पैसा नै प्रमुख सवाल भएर आइदिएपछि त्यसैको जोहोका लागि अरब गएको तन्नेरी उतैबाट सहरको लती भयो । पहाडका गाउँ रित्तिएपछि मैदानी भेगका धान फल्ने गह्राहरू मासिए । अटेसमटेस गरेर कक्षाकोठा भरिभराउ हुने विद्यालयहरू विद्यार्थी नै नपाएपछि ग्राहक नपाएर मर्जरमा गएको बैंकजस्तै गाभिन थालेका छन् । मेरै गाउँको विद्यालय चारबाट झरेर एकमा आइपुगेको छ । त्यही विद्यालय पनि विद्यार्थी नपाएर बन्द हुने हालतमा छ । र, गाउँको यो दुर्दशा हरबखत सहरमा बसेर फलाकिरहेको हुन्छु । हामी सबैलाई सहर, सुविधा, सहज चाहिएको छ । गाउँ भने अरू कोही बसिदिएर गुल्जार बनाइराखिदिए हुन्थ्यो भन्ने लालसा छ । सबै गडबड यहींनेर भएको छ । तर, योभन्दा पनि ठूलो गडबड भने हाम्रो केन्द्रीकृत चेतना निर्माणको लामो कसरतमा भएको छ ।

मैदानी भेगबाट पराजय, असुविधासहित पहाडी भेगतिर बत्तिएका हाम्रा अग्रजहरूले अग्ला पहाडका सोतो परेका पाखाहरूलाई आफ्नो मुकाम बनाएको देखिन्छ । पानीको मुहानलाई केन्द्र बनाएर बसाइएका त्यस्ता बस्तीहरू स्वाभाविक तवरले त्यसरी बस्न गएकाहरूको परिवार वृद्धिसँगै गुल्जार हुन गयो । मैदानी भेगमा लामो समयसम्म विद्यमान औलोजस्ता अनेकन सरुवा र ज्यानमारा रोगको त्रासका कारण मानिसको रोजाइ पहाडी पाखाहरू भए । युद्ध र सम्पत्ति हडप्न गरिने लडाइँका कारण अग्ला पहाडहरू सुरक्षित थलोका रूपमा रोजिए । त्यहीँ टाठाबाठाहरूले विशाल पाखापखेरा कज्याए । तिनै जमिनदारहरूले निश्चित शिल्पी समुदायलाई आफ्नो भरोसामा बाँच्ने मानिसका रूपमा आफ्नो बस्तीको छेउमा अड्याए । नेपाली पहाडी बस्तीको सन्दर्भमा खस राज्यको फैलावट र विघटनको क्रम तीव्र भएसँगै सिञ्जा उपत्यकालाई केन्द्र मानेर थातथलो जोडेका बासिन्दाहरूको त्यहाँबाट फैलावट र पलायनको क्रम तीव्रत्तर रूपमा अघि बढ्यो । आज सिञ्जा पूर्वका पहाडी बस्तीका अधिकांश ब्राह्मण, क्षत्री, ‘दलित’ हरूसँग (जनजातिबाहेक) को साक्षात्कारमा उनीहरूको पुर्ख्यौली थलो सोधियो भने त्यसको निष्कर्ष तत्कालीन खस साम्राज्यका पहाडी भित्ताहरूमा गएर ठोकिन्छ । पृथ्वीनारायणको नेतृत्वमा सञ्चालित गोर्खा राज्य विस्तार अभियानमा त्यस्ता पश्चिमेली पहाडी बासिन्दाहरूको तीव्रत्तर फैलावट गोर्खाको सीमा नाघेर पूर्वी पहाडी इलाकाहरूसम्म पुग्यो । यद्यपि त्यसअघि नै पनि पूर्वी पहाडमा पश्चिमेली खसानका बासिन्दाहरू खस राज्यको विस्तारका क्रममै पुगिसकेका थिए । त्यसलाई गोर्खा राज्यको आक्रामक फैलावटको क्रमले गतिशील बनाइदिएको थियो । खस र गोर्खा राज्यको विस्तारको क्रम अघि पहाडी भेगका भिराला पाखाहरूमा थकाली, तमू (गुरुङ), तामाङ, मगर, चेपाङ, राउटे, राई, लिम्बूजस्ता किराँत (?) जाति/भाषा सम्बद्ध समुदायले आवाद गुल्जार गराएका थिए । (ती जातिहरू कहिले, कहाँबाट नेपाली पहाडी भेगमा पाखा आवाद गराउन आइपुगे भन्ने बयान गर्न अर्को बेग्लै शीर्षकको लेख आवश्यक पर्ने भएकाले अहिले त्यता नलागौं ।) निश्चित भूगोलमा एउटा सजातीय परिवारको किलो गाडिएपछि र त्यसको विस्तार हुन थालेपछि सामाजिक अगुवाका रूपमा थकु, नायकहरू थापिन थाले । सामाजिक संरचनामा अन्य जातीय प्रवेशसँगै त्यसले रैथाने सामन्तको रूप लिँदै क्रमशः राज्य र राज्यप्रमुखको नाम पाउन थाल्यो । टुहुरे स्तरका भए पनि त्यस्ता राज्य प्रमुखहरू कालान्तरमा राजा भनिए ।


अरूभन्दा फरक र विशेष देखिन शासकहरूले सर्वसाधारणको भन्दा विशेष ठाउँमा जनश्रमदान गराएर विशेष भवन बनाउने काम गरे । तिनी बस्ने भवन राजदरबार भनियो । दरबार रहेको ठाउँ राजधानी । स्वाभाविक तवरले शासकको दरबार या मुकाम रहेको स्थानलाई केन्द्र बनाएर उपलब्ध हुन सक्ने तमाम सुविधाहरू संकेन्द्रित गरिए । त्यसरी सुविधाहरू संकेन्द्रित गरिएपछि त्यस्ता स्थानहरू स्वतः तलका मानिसहरूको आकर्षण र स्वप्न स्थलको रूपमा परिणत भए । हरेकले तिनै मुकामहरूको वरिपरि आफ्नो थलो, किलो गाड्न सक्नुलाई जीवनको, सफलताको ध्येय बनाउन थाले । यो केन्द्रीकृत चेतना निर्माणको लामो सिलसिलाले डामिएर आएको समाजलाई पछिल्ला दिनहरूमा आँधीको गतिमा विस्तारित पुँजीवादको फैलावटले उत्पादकबाट तानेर उपभोक्ताको एकाइमा मात्रै सोच्न, बाँच्न सक्ने गरी विद्रूपीकरण गरिदियो । पाखुरा बजारेर उत्पादन गरिएको जैविक खाद्यान्नको मूल्यले विषादी प्रयोग गरेर उत्पादित आयातित खाद्यान्नसँग प्रतिस्पर्धा गर्नै सकेन । करेसामा तरकारी लगाउनुभन्दा दोबाटोको खाद्यान्न पसलबाट ‘बेसाहा’ ओसार्नु सस्तो भयो । उसै पनि तागतदार पाखुरीहरूको पलायनपछि उत्पादनको गति वेगवान गतिमा दौडिरहेको सवारीमा लगाएको ‘ब्रेक’ पछिको अवस्थाजस्तै हुन गयो ।


स्वास्थ्य र बजार निर्भर जिन्दगीमा अभ्यस्त हुन गएको जनजीविकाले मानिसलाई घना सहरी बस्तीतिर आकर्षित गरिदिएको छ । गाउँमा सम्भवतः कुनै अकल्पनीय उलटफेर नभएमा आखिरी पुस्ता मात्रै अडिएको छ । त्यो पनि पुर्खाको थलो नछोड्ने, सहर गन्हाउने, सहरको पानी नमीठो हुने अनेक बहानाको च्यादर ओढेर गाउँमा अडिएको छ । नत्र, अवसर, सुविधाको खोजीमा आफू जन्मिएको ठाउँभन्दा अलिक फराकिलो परिवेशमा पुगेको अनुभूत गरेको मानिस फर्किएर फेरि खुम्चन जाने सम्भावना देखिंदैन । हाम्रो पुस्ता भने ग्रामीण लयको एउटा अनुभूति र सहरिया जीवनको आकर्षणको बीचमा फँसेर बेलाबखत गाउँ सम्झेर भावुक निबन्ध लेखिबस्ने स्तरमा विघटित भएको छ । उसै पनि जुन ठाउँमा मानिस बस्दैन, खेल्दैन, बसे पनि मुहारबाट हाँसो गायब छ, त्यो ठाउँ जतिसुकै सुन्दर भए पनि अर्थहीन बनिदिएको छ, मानिसका आवश्यकता, सुविधा, लालसाले ।

पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्य विस्तारको क्रममा अनेकन रैथाने केन्द्रका रूपमा क्रियाशील राज्य, रजौटाहरूलाई विस्तारित गोर्खा राज्यको केन्द्रमा लपेटेपछि नेपाली समाजमा एकल केन्द्रीय सत्ता चेतनाको विकास भएर आयो । मानिसहरूसँग केन्द्रीकृत हुनका लागि देशको राजधानी काठमाडौं सबैभन्दा प्रमुख आकर्षणको अड्डाका रूपमा रहन गयो । पृथ्वीनारायणले नै काठमाडौंमा गोर्खाली विजयको झन्डा गाडेपछि यहाँको जमिन गोर्खाली भारदारहरूलाई बाँड्ने काम सुरु गरे । पछिका दिनमा त्यसको देखासिकीको मात्रा तीव्रत्तर हुन गयो । काठमाडौंमा आउनु र यहाँको जमिनको स्वामित्वमा आफ्नो नाम लेखाउनु मानिसहरूको सामर्थ्य, अहंको प्रदर्शनजस्तो हुन गयो । त्यसको गति विसं २००७ साल यता र अझ खासमा विसं २०२० पछि यति तीव्र भयो कि काठमाडौंको उब्जाउ जमिनमा जमिनभित्र पानी समेत छिर्ने ठाउँ बाँकी नराखी कंक्रिटका भवनहरू रोपिए । काठमाडौं वरपरका डाँडाकाँडाहरूमा समेत सामर्थ्य लगाउन नसक्नेहरू मैदानी भेगका मलिला खेतीयोग्य जमिनलाई आफ्नो गन्तव्य बनाउनेमा दरिए । झापादेखि कञ्चनपुरसम्मका पूर्व–पश्चिम राजमार्गलाई आधार बनाएर उभिएका बस्तीहरूले बितेको पच्चीस वर्षभित्र भीमकाय सहरको स्वरूप ग्रहण गर्दै जानु र त्यही अनुपातमा भिराला पहाडी भेगका गाउँहरू रित्तिने मात्रै होइन मैदानी भेगकै भित्री गाउँहरू उपेक्षित हुँदै जानु हाम्रो समाजमा कमसेकम २ सय ५० वर्ष लामो केन्द्रीकृत सत्ता अभ्यासले निर्माण गरेको चेतनाको प्रतिविम्ब हो । तर, यति मात्रै भनेर हाम्रो एकीकृत या केन्द्रीकृत खालको चेतना निमार्णका सन्दर्भहरू निम्टिँदैनन् ।


फर्केर मानव सभ्यता विकासको निकै लामो इतिहास मिहिन तवरले निफन्ने हो भने, मानव समुदाय एउटा निश्चित ठाउँलाई केन्द्र बनाएर त्यसैको वरिपरि झुम्मिने सामूहिक चेतनाबाट अभिसारित भएको पाइन्छ । मानिस मात्रै नभई अन्य जनावरहरूमा समेत सामूहिकता र केन्द्रीकरणको अभ्यास रहेको देख्न सकिन्छ । एउटा भूगोललाई केन्द्र बनाएर अडिने र त्यसभन्दा उन्नत विकल्पका लागि प्रयत्नहरू क्रियाशील गराइराख्ने अभ्यासबाट मानव समाज अघि बढ्यो । त्यही क्रममा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ, एउटा भूगोलबाट अर्को भूगोलमा मानिसहरूको बसाइसराइ र फैलावट जारी रह्यो । आजको दिनमा समेत पैदल पार गर्न अकल्पनीय मानिएका विशाल समुद्री फेरोहरू हिउँदमा पानी जमेर बरफ बनेको समयमा पैदलै नापेर नाघिभ्याउने मानव समाजको प्राचीन प्रयास त्यही सहजता र सुविधाको खोजीका लागि प्रयत्नहरू क्रियाशील गराउने कर्मकै हिस्सा थियो । जिन्दगी र आफ्ना सन्ततिको सहजताका लागि अधिकतम मिहिनेत गर्ने र त्यसबाट पनि कठिनाइको मात्रा नघट्ने देखिएपछि पुस्तौंपुस्ताको जिन्दगी र समय लगानी गरेर सिर्जित र विकसित थातथलो छाडेर नयाँ विकल्पको बाटोमा अगाडि बढिरहने मानव समाजको अभ्यासको चिन्तनस्वरूप आज पनि मानिसहरू एक ठाउँमा जमेर नबस्ने र विकल्पहरूका लागि भौंतारिइरहने प्रयास अकण्टक जारी छ । मेरै गाउँमा मेरा पितामह रविलाल देवकाटाले जग बसाएको सय वर्ष हाराहारीमा त्यहाँबाट उहाँका सन्ततिहरू तितरबितर भैसकेको अवस्था छ । यस्तै सन्दर्भहरू तपाईं अनेकका परिवारहरूको अन्तर्यसँग पनि मिल्ला । कसैको केही लामो होला, कसैको छोटो । कसैको जरोकिलोको इतिहास तीन सय वर्ष नाघ्ला, कसैको इतिहास आजको थलोभन्दा पारिको भित्तामा पुगे थप डेढ सय वर्ष जोडिएला । यसले पनि हाम्रा पुर्खाहरू निरन्तर सहज र तैबिसेक सुविधाजनक स्थानको खेजीमा निरन्तर सर्दै, चर्दै हिँडिरहेका थिए र हामीले पुर्खाहरूको त्यही चरित्रलाई अनुसरण मात्रै गरिरहेको देखिन्छ । एक्लो बसाइबाट सामूहिक बसाइमा जाने, सानो समूह अलिक ठूलो समूहमा मिसिने र एउटा विशाल समूहमा फैलने र कालान्तरमा फेरि विभाजित भएर तितरबितर हुने मानव समाज विकासको चरित्रगत निरन्तरता आज पनि जारी छ । स्वाभाविक तवरले आज पनि मानिस सहजता र सुविधाको खोजीमा सानो गाउँबाट अलिक सहरोन्मुख बस्तीमा बसाइ सरिरहेको छ ।


सहरोन्मुख बस्तीबाट फस्टाउँदो सहरमा, त्यहाँबाट अझै ठूला र स्थापित सहरमा जान र त्यहाँ स्थापित हुन प्रयास गर्ने क्रमकै परिणाममा आज स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी, बजार, अवसर, सुविधाका हिसाबले सीमान्त गाउँहरूबाट हैसियतअनुसारका सहर या मैदानी भूगोलमा बसाइसराइको क्रम तीव्रत्तर भएको छ । त्यसैको उत्कर्षमा गाउँहरू खाली भैरहेको छ । यो स्वाभाविक पनि छ, मानव इतिहासको क्रमिक विकासको परम्पराको चिन्तन हस्तान्तरण र अनुकरणको हिसाबले । तर, राष्ट्रिय अर्थतन्त्र, आत्मनिर्भर कृषि उत्पादनजस्ता सूत्रहरूको हिसाबले भने यही ग्रामीण भेगमा विकसित भइरहेको रित्तोपना र उर्वर जमिनमा तीव्रत्तर हुँदै गएको कंक्रिटका भवन उमार्ने होडले नेपाली समाजलाई पूर्णतः परनिर्भरताको हिरासतमा कैदी बनाइदिएको छ । यो क्रम अझैं बढेर जानेछ । सरकारी तथ्यांकलाई नै मान्ने हो भने पनि गएको वर्ष मात्रै हामीले ५२ अर्ब रकमको खाद्यान्न आयात गर्‍यौं ।


पहाडी भेगको विशाल जमिन बाँझिंँदै जाने र मैदानी भेगको विशाल खेतीयोग्य जमिन सहजताको खोजीमा बसाइसराइमा लागेका मानिसहरूको ओत बन्ने क्रममा खण्डीकरण भएर बस्तीमा परिणत हुने दिनानुदिन बढिरहेको छ । यसको विकल्पमा पहाडका विभिन्न स्थानहरूमा व्यवस्थित बस्ती बसाउने र उक्त बस्तीका लागि चाहिने स्वास्थ्य, शिक्षा, यातायात, रोजगारी, उत्पादन–वितरण–बजार, मनोरञ्जन, मौलिकताको व्यवस्था गर्ने र वरपरका जमिनमा सहज कृषि उत्पादन गर्न सकिने प्रविधि उपलब्ध गराउने दीर्घकालीन योजना नबनाउने हो भने न गाउँ नै गुल्जार हुन्छ न त देशले निश्चित सहरी क्षेत्रमा उर्लंदो केन्द्रीकरणलाई नै थेग्न सक्छ । तर, शासकहरूलाई भने सस्ता टुक्का, हिन्द महासागरमा नेपाली झन्डासहितको पानीजहाज दौडाउने बेतुकको गफबाट नेपाली समाजले झेलिरहेको समस्यामा केन्द्रित हुने फुर्सद नै छैन । कर्मचारीतन्त्रले आफ्नै बुतामा तयार गरेको प्रक्रियागत विकासे योजना नेपाली समाजले पालेको लालसाको लप्कोलाई बुझाउन सक्ने हैसियतमै देखिन्न ।

राज्यको पुनःसंरचना र संघीयतापछि केन्द्रीकृत राज्य संरचना विघटन हुने र मानिसहरू बिस्तारै सहरमुखी चिन्तनबाट ग्रामीण बस्तीतिर फर्कने अनुमान पनि नवगठित संघीय एकाइहरूको परम्परागत चरित्रका कारण गलत सावित भएको छ । गाउँगाउँमा सिंहदरबार लैजाने भन्नुको अर्थ सुविधाहरूको स्थानीयकरण गर्ने भन्ने हुनुपर्नेमा गाउँगाउँमा नयाँ हैकमी शासकहरूको बिगबिगी बढेको छ । मनोमानी र आर्थिक अनुशासनहीनताले स्थानीय तह नयाँ भ्रष्टहरूको उत्पादन कारखानामा बदलिने खतरा देखिएको छ । संघीयताको मर्म र मान्यताविपरीत कतिपय अधिकारहरू स्थानीय निकाय, जिल्लाबाट खोसेर झन् टाढा पुर्‍याउन थालिएको छ । स्थानीय सरकार ग्रामीण मानिसलाई रोजगारमूलक कामका नाममा सेलरोटी पकाउने तालिम दिएर बसेको छ । यसले मानिसहरूलाई ग्रामीण भेगतर्फ आकर्षित गर्ने कुनै पहल गर्न सकेको छैन । विकासका नाममा भिराला पाखाहरूमा डोजर चलाउनेदेखि डोजर चलाउनेसम्मका कामबाहेक थप प्राथमिकतामा परेकै छैन । अस्पताल, पुस्तकालय, सांस्कृतिक गतिविधि, आवश्यक बजारको प्रबन्ध, रोजगारीको दीर्घकालीन अवसर सिर्जना गर्ने आधार निर्माणमा गरिने लगानी तलदेखि माथिसम्मका शासकहरूलाई अनुत्पादक खर्च लाग्छ ।


यी तमाम कारणहरू विघटित भएको गाउँको गति फेरि बौराउन व्यवस्थित बस्ती बसाल्नेदेखि, आधारभूत सुविधाहरू संकेन्द्रित गरेर ग्रामीण क्षेत्रलाई प्राथमिकता नदिए पूर्व पश्चिमसम्म फैलिएको मध्यपहाडी भेग अबको केही दशकभित्रै मानवरहित पाखाहरूमा परिणत हुनेछ । बदलिँदो समयमा गाउँले विकल्प नदिएपछि सुविधाको खोजीमा गाउँ छोडेर सहर सर्ने मानव समाजको नियमित अभ्यास नै देखिन्छ विश्वभर नै । देहातका गाउँहरू नै पनि खुम्चने र राजमार्ग वरपरका बस्तीहरूमा थामिनसक्नुको चाप बढ्नुको कारण पनि त्यही नै हो । तसर्थ, हाम्रा गाउँहरूलाई फेरि बौराउन आवश्यक छ कि छैन ? त्यसको सम्भावना नै छ कि छैन ? छ भने हामीले गर्नुपर्ने कार्यहरूबारे विमर्श थाल्न ढिला भयो कि !
Twitter : @gaunkomanchhey

प्रकाशित : श्रावण ३२, २०७६ ११:०७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT