नेपाली मार्क्सवादीको चलचित्र चेत

चलचित्रजस्ता सांस्कृतिक उत्पादनहरूले शक्ति सम्बन्धहरूको पुनरुत्पादन र सोचहरूको वैधानिकीकरण गर्न दरिलो भूमिका खेलिरहेको हुन्छ भन्ने यथार्थलाई नेपालका प्रगतिशील आन्दोलनका हिमायतीहरूले पूरापूर नजरअन्दाज गरेको देखिन्छ ।
सचिन घिमिरे

 लेखक आहुतिले नेपाली चलचित्रहरूको विषयवस्तु र शिल्पकेन्द्रित चिन्तन मनन गर्ने सवालमा विद्वान्हरू गम्भीर उदासीन छन् भन्ने आशय आफ्नो स्तम्भ ‘पञ्चायती’ मा लेखे  ।

आहुतिले अभिव्यक्त गरेको उक्त आशयमा आलोचनात्मक चेत निहित भए तापनि लामो समय प्रगतिशील राजनीतिमा संलग्न लेखक स्वयंले भने बलियो कम्युनिस्ट पार्टीभित्रको महत्त्वपूर्ण विभागहरूमा रहँदा नेपाली चलचित्रको सैद्धान्तिक र बौद्धिक विमर्शमा कति समय खर्चिए भन्ने प्रश्न मूल रूपले उनीतिरै तेर्सिन्छ । आहुतिलगायतका झर्रा संरचनावादीहरूले संरचनागत रूपान्तरणको प्रश्नलाई प्रधान मान्दै चलचित्रजस्ता सांस्कृतिक पक्षहरूको रूपान्तरणको सवाल सहायक र गौण अर्थमा मनन गरेकै कारण पनि आमसञ्चार र चलचिजस्ता सांस्कृतिक उत्पादनहरूका बारेमा नेपालमा राजनीतिक पार्टीभित्र र बाहिर यथेष्ट बहस हुन सकेको छैन ।


चलचित्रजस्ता सांस्कृतिक उत्पादनहरूले शक्ति सम्बन्धहरूको पुनरुत्पादन र सोचहरूको वैधानिकीकरण गर्न दरिलो भूमिका खेलिरहेको हुन्छ भन्ने यथार्थलाई नेपालका प्रगतिशील आन्दोलनका हिमायतीहरूले पूरापूर नजरअन्दाज गरेको देखिन्छ । प्रगतिशील साहित्यिक आन्दोलनको लामो इतिहास पार गरिसक्दा पनि नेपाली चलचित्रको अन्तरवस्तु र शिल्पमा भने मार्क्सवादी सौन्दर्यशास्त्रीय दृष्टिकोणमा नगण्य योगदान हुनु आफैंमा विडम्बना पूर्ण स्थिति देखिन्छ । विश्वभर अन्तरविषयगत प्राज्ञिक अभ्यासहरूमा थुप्रै बौद्धिक कर्महरू हुने भए तापनि नेपालमा भने आफ्नै खेत, आफ्नै पानी आफ्नै अनाज र आफ्नै मुखजस्तो विषयगत शुद्धताहरू हरक्षेत्रमा हावी हुनुले पनि ज्ञान उत्पादनको दायरा संकुचित भइरहेको देखिन्छ । राजनीतिक उद्देश्य प्राप्तिका लागि नेपालमा सबैभन्दा बढी प्रयोग भएको दर्शनहरूमध्ये मार्क्सवाद पनि एक हो । मार्क्सवाद र चलचित्र दुवैले आम जनमानसलाई नै आधार बनाउँछ । नेपाली सन्दर्भमा मार्क्सवादीहरूले चलचित्रलाई वर्गीय सांस्कृतिक उत्पादनको रूपमा समालोचना गर्दै चलचित्रले पस्किएको विचारलाई फरक दृष्टिकोणवाट प्रस्तुत गरेर समाजमा ज्ञान निर्माण गर्ने कार्यमा निम्छरो भूमिका खेलेको स्पष्टै देखिन्छ ।


चलचित्र कुनै विचारको प्रचार गर्ने माध्यम मात्र बन्न सक्छ वा चलचित्र आफैंले स्वतन्त्र रूपले नयाँ दर्शनको पादुर्भाव गर्न सक्छ भन्नेबारेमा विश्व सिनेमाको सेरोफेरोमा धेरै बहस हुने गर्छ । आम जनताको भावना प्रतिनिधित्व पर्दामा हुने गरेर मार्क्सवादी दृष्टिकोणले चलचित्रको पात्र, प्रवृत्ति तथा परिवेश उजागर गरेका चार्ली च्याप्लिनको मोडर्न टाइम्स र रुसी निर्देशक सर्जेई आइजेस्टाइनको ब्याटलसिप पोटेमकिनजस्ता चलचित्रहरूमा तत्कालीन अर्थराजनीतिक कारणहरूले गर्दा आम जनजीवनमा पर्न गएको निर्मम प्रभावहरूलाई पर्दामा उतार्न सफल भएका थिए । जबजब आम जनजीवनमाथि अर्थराजनीतिक शक्तिसंरचनाहरू कहालीलाग्दो तरिकाले हावी हुँदै जान्छन्, त्यतिबेला मार्क्सवादीहरूले चलचित्रले बजार, राज्य र आमदर्शकको मनोविज्ञानको बीचमा सशक्त भूमिका खेल्न सकिरहेको छ कि छैन भन्ने बहसलाई घनीभूत तरिकाले अगाडि बढाउन सक्छन् । समाजमा हुने वर्गीय चेतनाहरूको द्वन्द्वमा चलचित्रले कुलीन वर्गको प्रभुत्वशाली संस्कृति लादेर सीमान्तकृत वर्गलाई ठूलो सपना देख्न नसक्ने बनाउँछ । त्यस्तै, सीमान्तकृत वर्गलाई पनि चलचित्रले यथास्थितिविरुद्धको आवाजलाई बुलन्द पार्नुपर्छ भन्ने चेतना बीजारोपण गर्न उत्प्रेरणाकारी भूमिका खेल्न सक्छ । नेपालको सन्दर्भमा भने बजारले दिनप्रतिदिन गाँज्दै लगेको उपभोक्तावादी संस्कृतिको आलोचनात्मक चर्चा गर्न चलचित्रको भूमिका कस्तो हुन सक्छ भन्ने सवालमा नेपालको प्रायः सबै राजनीतिक पार्टीहरू मौन देखिन्छन् । आहुति मात्रै नभई उनका पुस्ताको तमाम बौद्धिकहरूका लागि नेपाली चलचित्र एउटा अबौद्धिकहरूको फगत मनोरञ्जन मात्र बनिरहेको तीतो यथार्थ सितिमिति बिर्सन सकिने खालको छैन। फलस्वरूप, नेपालमा चलचित्रकर्मको पाँचौं दशक लामो यात्रामा पनि चलचित्रमा प्रतिविम्बित गर्न खोजिएको अन्तरवस्तु र मानवीय चेतनाबीचको अन्तरसम्बन्ध जोड्ने पुल भेटाउन नै अलमलिएको अवस्था देखिन्छ । पाँच दशक लामो यात्रा पार गरिसक्दा पनि नेपालका यावत् बौद्धिकहरू तथा समाज विज्ञान अध्ययन अध्यापन गर्ने गराउने तथाकथित ज्ञानका केन्द्रहरूले नेपाली चलचित्रको अन्तरवस्तु र शिल्पको गुणात्मक फड्को मार्ने सवालमा प्राज्ञिक भूमिका नदेख्नु गम्भीर विडम्बना हो । नेपाली चलचित्रको विद्यमान वैचारिक र कलात्मक कुपोषणका लागि तमाम राजनैतिक संघसंगठन, तथाकथित बौद्धिक तथा लेखकहरू लगायत नीति निर्माताहरूले समेत स्पष्टै जिम्मेवार देखिन्छन् । फरक सोच र शैलीबाट आएको आलोचनात्मक चेतले मात्र सीमान्तकृतहरूको मौन आवाजलाई चलचित्रमा मूलप्रवाहीकरण गर्न प्रवल भूमिका खेल्छ । चलचित्रमा विविधताको खोजी गरेर सीमान्तकृत वर्गको आवाजलाई मुखरित पार्दै प्रतिरोधको संस्कृतिलाई टेवा दिने प्राज्ञिक चेत र आलोचनात्मक रुझानको वर्तमान अवस्थामा ठूलै खडेरी परेको देखिन्छ ।


आमसञ्चार र चलचित्रजस्ता शक्तिशाली माध्यमहरूले आम जनताको राजनीतिक र सामाजिक काल्पनिकीहरू निर्माण गर्न गहन भूमिका खेलिरहेका हुन्छन् । चलचित्रले निर्माण गर्ने यस्ता काल्पनिकीहरूले मानवीय मूल्य मान्यता र संस्कारमा पनि प्रभाव बनाउँछ । कलामा स्थापित सत्यलाई भत्काउने र अर्को यथार्थ र्सिजना गर्न सक्ने क्षमता पनि हुन्छ । फलस्वरूप, निश्चित समयपछि चलचित्रले निर्माण गरेको काल्पनिकी आफैंमा विचारको रूप ग्रहण गर्न थाल्छ । चलचित्रले पस्किएको विचार तथा विषयवस्तुहरूले आमजनमानिसको काल्पनिकीमा पार्ने प्रभावले नै समाजमा नयाँ संस्कृतिहरूको पनि प्रादुर्भाव भइरहेको हुन्छ । यस्ता काल्पनिकीहरू चलचित्रले निर्माण गर्ने वर्गको विचारले प्रभावित बनाएको हुन्छ । वर्गीय विविधता भएको समाजमा विचार त समाजमा जुन वर्गको पनि हुन्छ, मात्र सवाल यो हो कि कुन वर्गको कस्तो विचार चलचित्र मार्फत अभिव्यक्त हुन्छ र अर्को वर्गले चुपचाप ग्रहण गर्छ वा त्यसलाई प्रतिकार गर्छ भन्ने विषयवस्तु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । नेपाली चलचित्रसँगको आलोचनात्मक र समीक्षात्मक नाता जोड्ने कार्यमा नेपालको बौद्धिक वर्गको निम्छरो उपस्थिति भइसकेपछि नेपाली चलचित्रको वैचारिक र कलात्मक फड्कोको सवाल गौण हुन पुग्नु नौलो यथार्थ अवश्य होइन । चलचित्रलाई मनन गर्ने र विश्लेषण गर्ने निर्दिष्ट सोचअभावमा खुल्लमखुला बलात्कारलाई वैधानिकता दिएको चलचित्रका पक्षमा ढुलमुले सापक्षेतावादी तर्क गरेर महिलामाथि थप वैचारिक र सांस्कृतिक अपमान गरिएका कलंकित दृष्टान्तहरू इतिहासमा दर्ज भइसकेका छन् । तसर्थ, चलचित्रले पस्किएका विषयवस्तुमाथिको आलोचनात्मक दृष्टिकोण राख्न सक्ने पुस्ताको विकासमा राजनीतिक पार्टी र प्राज्ञिक क्षेत्रहरूको चरम वैचारिक स्खलन पनि वर्तमानमा नेपाली चलचित्रले भोगेको नियतिका लागि उत्तिकै जिम्मेवार देखिन्छ ।


चलचित्र निर्माण प्रक्रियामा वादप्रतिवाद गर्दै सिर्जनात्मक चेतनाको गुणात्मक वृद्धि गर्न चलचित्र निर्माणकार्यमा खटिएका विषयगत शिल्पीहरूमा निहित चेतनाको तहले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । निर्देशकीय सोचलाई पर्दामा उतार्न चलचित्रकर्ममा संलग्न कलाकार र प्राविधिकहरूमा पनि व्यावसायिकता र कलात्मक चेतना भरपूर हुनुपर्ने हुनाले चलचित्र निर्माण एक अर्थमा सामूहिक चेतनाको उपज हो । यद्यपि, चलचित्र निर्माणका प्रत्येक पाटोहरूमा निर्देशकको पूर्ण नियन्त्रण रहन्छ भन्ने अट्योर सिद्धान्त लागू भएका कलात्मक चलचित्रहरूको सवालमा भने निर्देशकीय चेतनाको तहले चलचित्रको अन्तरवस्तु र शिल्प दुवैलाई मुख्य रूपले प्रभावित बनाएको हुन्छ । ‘ब्लू भेल्भेट’ का निर्देशक डेभिड लिन्चका अनुसार प्रत्येक व्यक्तिमा कलात्मक चेतना तथा सिर्जनात्मक सम्भावनाको अनन्त समुद्र लुकेको हुन्छ । चलचित्र निर्माण प्रक्रियामा निर्देशकले आफूभित्र लुकेको अनन्त अस्तित्वको सिर्जनात्मक उजागर गर्न सक्नुपर्छ । त्यस्तै, निर्देशकीय चेतनालाई पनि ऊ बाँचेको समाजको आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक परिवेशले उत्तिकै प्रभाव पारिरहेको हुन्छ । तसर्थ, चलचित्र निर्देशक सिर्जनात्मक र कल्पनाशील मात्र हुने नभई ऊसँग तार्किक, विश्लेषणात्मक र आलोचनात्मकचेत पनि उत्तिकै हुन जरुरी हुन्छ । प्रतिरोधको आवाजहरूलाई मनन गरेर वैचारिक र सामाजिक विविधतालाई आत्मसात् गर्न सक्ने क्षमता चलचित्र निर्देशकमा हुनुपर्छ । जर्मनी निर्देशक हान्स योर्गेन साइवरवर्ग चलचित्रलाई केही घण्टाको मनोरञ्जन दिने साधनको रूपमा मात्र मनन नगरी, राजनीतिक सोच र सत्यको खोजी गर्ने एउटा खुला अवधारणाको रूपमा स्वीकार गरिनुपर्ने तर्क गर्छन् । नितान्त व्यक्तिगत खुसीहरूभन्दा माथि उठेर उग्र उपभोक्तावादी संस्कारको चपेटामा क्षय हुँदै गएका मानवीय सम्बन्धहरूलाई प्राण भर्ने अवसर संवेदनशील चलचित्रहरूले सिर्जना गर्न सक्छन् । सबैले देखिरहेको भन्दा फरक तरिकाले समाजलाई चलचित्रमा पस्किएर अनुभूति गराउन सक्ने प्रखर भूमिका निर्देशकसँग हुने दार्शनिक र कलात्मक रुझानले नै खेल्न सक्छ ।


सांस्कृतिक उच्चताभासले ग्रसित भएर आत्मकेन्द्रित र नश्लवादी विचारहरूको प्रभुत्व जम्दै गएको डरलाग्दो अवस्थामा संवेदनशील चलचित्रहरूले नै विविधतालाई आत्मसात् गर्ने उदार मानवीय संवेदनाहरूको निर्धक्क अभिव्यक्त गर्न सक्छ । फरक परिवेशवाट आएकाहरूलाइ सशंकित नजरले हेर्ने, एउटै वर्ण र जातलाई मात्र मानवीय सर्वोच्चताको मानक मान्ने र आफूले देखेको, भोगेको मात्र वस्तुनिष्ठ भन्ठान्ने अहम्पूर्ण र रूढिवादी चेतहरूको निर्मम अवसान संवेदनशील चलचित्रहरूले नै गराउन सक्छन् । संवेदनशील र कलात्मक चलचित्रहरूले फरक दृष्टिकोण र फरक शैलीको वकालत गर्ने हुनाले पनि मानव समाजको वैचारिक र भावनात्मक काल्पनिकीहरूको दिशानिर्देश गर्ने सवालमा बेजोड भूमिका खेल्न सक्छ । समाजका शक्तिसम्बन्धहरूको चपेटामा बेलिएर सीमान्तकृतहरूको सपना साकार बनाउन नदिने र प्रभुत्वशाली वर्गको विचार मात्र एकोहोरो लाद्ने कार्यको ठोस प्रतिरोध गर्न पनि चलचित्र एउटा सशक्त कलात्मक हतियार मानिन्छ । प्रतिरोधको संस्कृतिलाई अगाडि बढाउन निर्देशकमा निहित सामाजिक राजनीतिक चेतना आफैंमा समाज रूपान्तरणको संवाहक हुन सक्छ । चलचित्र समकालीन समाजका मानवीय अपेक्षाहरूको बेजोड समागम हो जसले विचार र मानवीय संवेदनाको एकमुष्ट अभिव्यक्त गर्न सक्छ । तसर्थ, मानवीय अस्तित्वको पुनर्विचार गर्न र उपभोक्तावादले लादेको वर्तमानका बेथितिहरूविरुद्ध तिखो प्रश्न गर्ने सवालमा पनि चलचित्र सशक्त माध्यम बन्न पुग्छ । तर अफसोस, आलोचनात्मक चेतलाई निषेध गर्दै निरर्थक प्रशंसा नै कलाकर्मीहरूको रूखो भोक बन्दै गइरहेको वर्तमान अवस्थामा नेपाली चलचित्रहरूले गुणात्मक फड्को मार्ने अपेक्षा दिनप्रतिदिन धमिलो हुँदै गएको देखिन्छ । दुर्भाग्यवश, आलोचनात्मक चेतलाई स्वीकार गर्न नसकी निर्देशक स्वयंले राज्यको शक्ति–सम्बन्धहरूको दुरुपयोग गरेर आलोचकहरूको आवाज थुन्नेजस्ता कुकर्मको ऐतिहासिक साक्षी वर्तमान पुस्ता हुन अभिशप्त छ । सिर्जनशील कर्ममा आलोचनालाई निषेध गर्न खोज्ने र अर्कोतर्फ मनोरञ्जनका लागि केवल मनोरञ्जन भन्ने भावनाहरूको प्रभाव बढिरहेको अवस्थामा नेपाली चलचित्रहरूमा पनि मानवीय मूल्यभन्दा प्रविधिको भद्दा प्रयोगको होडबाजी बढ्दै गएको अवस्था देखिन्छ । एकातर्फ, प्रविधिमा खर्च भएको रकमको आधारमा चलचित्र प्रदर्शनका लागि मुख्य समाचार बन्नु नै कथावस्तु र संवेदनाभन्दा प्रविधिको पाटो बढी ध्यान केन्द्रित हुँदै गएको देखिन्छ । अर्कोतर्फ, नेपालमा उपलब्ध प्रविधिको उच्चतम उपयोग गरेर अब्बल चलचित्र सिर्जना गरिएको उदाहरण नगन्य नै छन् । प्रविधिको उग्र प्रयोगले खिचिएका तस्बिरहरूमा मानवीय अस्तित्व संकुचन हुँदै हरेक व्यक्ति आत्मसम्मोहनको अगाडि घुँडा टेक्दै गइरहेको तीतो यथार्थमा संवेदनशील चलचित्रहरूले फरक विचारको बीजारोपण गर्न सशक्त भूमिका खेल्न सक्छ ।


प्रसिद्ध अमेरिकी निर्देशक स्ट्यानले कुब्रिकले सोचेको विचार लेख्न सकिन्छ, लेखेको विचार खिच्न सकिन्छ भनेका थिए । चलचित्र निर्माण गर्ने सिलसिलामा कुन विषयवस्तु कसरी सोच्ने र कसका लागि सोच्नेजस्ता अहम् प्रश्न चलचित्रको दिग्दर्शक मानिने निर्देशकमा निहित कलात्मक चेतनाको तहले नै निर्धारण गरिरहेको हुन्छ । कलात्मक चलचित्रका लागि रोजिने कथावस्तु, कथावस्तुको पटकथाकरण र प्रस्तुतिका लागि प्रयोग गरिने शिल्पको तौरतरिकाजस्ता पक्षहरूमा चलचित्र निर्देशकले नेतृत्व गरेको चेतनाको तह नै सर्वमान्य भूमिका खेलिरहेको हुन्छ । निर्देशकले सोच्ने पद्धतिलाई उसले बोकेर आएको इतिहास र संस्कार, दार्शनिक चेतना र निर्देशक हुर्किएको सामाजिक राजनीतिक परिवेशले समेत गहिरो प्रभाव रहन्छ । दार्शनिक गिलिज डेल्युजका अनुसार, समयको र गतिको चित्रलाई पर्दामा उतार्न एकै पटकमा सोच्न सक्नुपर्ने खुबीले नै चलचित्र निर्देशकलाई साहित्यकार, संगीतकार र अन्य सर्जकहरूभन्दा विशिष्ट कोटीको सर्जक मानिन्छ । निर्देशकको कलात्मक चेतनाको तहले नै श्रव्यदृश्य माध्यम मार्फत दर्शकहरूसँग सिर्जनात्मक अन्तरसंवाद गर्ने अवसर प्राप्त गरेको हुन्छ । लामो र प्रयोगात्मक चलचित्र निर्देशन गर्ने फिलिपिनो निर्देशक लाभ डियाज पनि चलचित्रको व्यावसायिक र मनोरञ्जनात्मक मूल्य मात्र हुन नहुने बरु चलचित्रलाई मानवीय भावना र चेतनाको एकमुष्ट अभिव्यक्त गर्न सकिने विशिष्ट कलाको रूपमा मनन गर्नुपर्ने धारणा राख्छन् । सिर्जनशीलता नितान्त निजात्मक कर्म मात्र नभई यसले मानवताको सेवा गर्न सक्नुपर्छ भन्ने निर्देशक डियाजको जस्तै वैचारिक धारले अझै पनि सान्दर्भिकता नगुमाइसकेको हुनाले सिर्जनशीलता र मानवीय संवेदनशीलताबीच गहिरो सम्बन्ध रहिआएको छ । कलात्मक चलचित्र निर्माणको सिलसिलामा निर्देशकमा निहित निजत्वको कलात्मक उजागर गर्ने कार्य नै चलचित्रमा भइरहेको हुन्छ । प्रत्येक मानवमा निहित निजत्वको सारभूत अर्थ के हो भन्नेबारेमा ब्लेड रनरजस्तो चलचित्रले उठान गरेका अहम् प्रश्न मानवीय अस्तित्वमा आफ्नो सोच अभिव्यक्त गरेका बर्नाड विलियम्सजस्ता दार्शनिकहरूले भन्दा पनि गहन देखिन्छ । आफ्नो निजत्ववाट सिर्जनाको सुरुआत हुन्छ भन्ने मान्यतामा निर्देशक आर्सोन वेल्स पनि उत्तिकै अडिग थिए । वेल्सका अनुसार, अर्काको सिर्जनामा निर्भर हुनेभन्दा पनि कुनै पनि वस्तुलाई हेर्न सक्ने आत्मदृष्टिले नै सिर्जनात्मक अन्वेषणमा सहयोग पुर्‍याउँछ । निर्देशकमा निहित आत्मदृष्टिलाई चलचित्रसम्बन्धी विश्व दृष्टिकोणले वैचारिक र कलात्मक मन्थन गरेपछि मात्र कालजयी चलचित्र जन्म हुन पुग्छ । कालजयी चलचित्र निर्माण हुने प्रक्रियामा निर्देशक बाँचेको वस्तुगत परिवेशहरूले पनि निर्देशकीय निजत्वलाई उत्तिकै प्रभावित बनाउँछ । निजत्वको उजागर गर्न चलचित्र निर्देशकमा समाज संस्कृति र राजनीतिको भरपूर ज्ञान, दार्शनिक र कलात्मक चेतना र प्रेमील उत्प्रेणाहरूको यथेष्ट आवश्यकता हुन्छ । जापानी निर्देशक अकिरा कुरुसोभाको १९५० को चलचित्र ‘रसोमोन’ होस् वा उडी एलनको १९८९ को चलचित्र ‘टुर डे फोर्स’ कै सन्दर्भ होस्, यस्ता चलचित्रहरूमा निहित दार्शनिक पक्षको आत्मसात् नगरीकन यस्ता चलचित्रहरूको कथावाचनको शैली मनन गर्न सकिँदैन । तसर्थ, चलचित्र निर्देशक एक यस्तो सर्जक हो, जसले कथावाचन र कल्पनाशीलताको शक्तिले जीवन, जगत् र प्रकृतिका अनगिन्ती आयामलाई नवीन र कलात्मक दृष्टिकोणबाट अनुभूति गर्न सक्ने मौका प्रदान गर्छ । निर्देशकले आफ्नो मन मस्तिष्कलाई आनन्द दिने चलचित्र सिर्जना गरेर दर्शकहरूलाई आफूले महसुस गरेको कलात्मक आनन्दको अनुभूत गराउन सकिन्छ भन्ने धारणा निर्देशक सत्यजित रेको पनि थियो ।


कठिन मिहिनेत र कलात्मक अन्तरसंघर्षवाट सिर्जना भएका संवेदनशील चलचित्रहरू मानविय सभ्यताको प्रतिनिधित्व गर्ने सशक्त माध्यम हुन् । कुनै पनि समाजमा निहित मानवीय संवेदनाको निर्देशकीय सोचले कुँदेर कलात्मक तरिकाले श्रव्यदृश्य माध्यममा अभिव्यक्ति गर्न सकिने एक साझा थलो चलचित्रका पर्दा नै हुन् । वर्तमानका विसंगतिहरूलाई नयाँ शिराबाट प्रश्न गर्दै समाजमा प्रेम र करुणाको माध्यमबाट ज्ञान, पुनरमिलन न्यायपूर्ण शक्ति आर्जनका लागि उत्प्रेरणा दिन सक्ने सामर्थ्य चलचित्र निर्देशकमा हुनुपर्छ । तर यथार्थमा मानवीय भावनाहरूको उजागर गर्नेभन्दा पनि नाफा कमाउन र स्वार्थसिद्धिका लागि बनाइएका कमसल श्रव्यदृश्य सामग्रीहरूको प्रभावले आम जनजीवन आक्रान्त हुँदै गएको देखिन्छ । यस अवस्थामा सिर्जनशील निर्देशकले नै चलचित्र मार्फत मानवीय अस्तित्व प्रविधिको दास मात्र नभई विचार, भावना र कलाले बनेको समष्टि हो भन्ने सत्यको उजागर गराउन सक्छ । त्यस्तै, आँखाले देखिने दृश्यहरू मात्र नभई मानवसँग निहित अन्य चक्षुहरू पनि जीवन, जगत् र प्रकृतिको महत्त्व चलचित्र मार्फत समाजलाई अनुभूत गराउन सक्छ । भावनात्मक रूपले संवेदनशील र कलात्मक रूपले बेजोड चलचित्रहरूले नै हरेक समाजभित्रको अन्धकार र असहनशीलतालाई पहिचान गर्दै सामाजिक सद्भाव र सहअस्तित्वको भावनालाई फैलाउने जमर्को गर्न सक्छ । तसर्थ, चलचित्र चेत नै निर्देशकीय चेतको प्रतिफल भएको हुनाले युगचेतनाको मनन गरेर आफ्नो अस्तित्वको खोजी गर्नु नै सिर्जनशील निर्देशकहरूको काँधमा वर्तमान समयले गहन कलात्मक अभिभारा र वैचारिक चुनौती सुम्पिएको छ।

प्रकाशित : श्रावण ३२, २०७६ १०:१८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गाउँ फेरि बौरिएला ?

विमर्श
देशमा युद्धको सन्त्रास बढेपछि, एक घर एक पाखुरी चन्दा भर्ती तीव्र हुन थालेपछि एकएक गरेर गरेर रित्तिन थालेको गाउँ फेरि बौरिन सकेन । हाम्रा गाउँहरूलाई बौराउन आवश्यक छ कि छैन ? त्यसको सम्भावना नै छ कि छैन ?
यादव देवकोटा

टुई दशकअघिसम्म वर्षात्का दिनहरूमा गाउँको दृश्य बेग्लै हुन्थ्यो  । आज दूर पहाडका गाउँहरूले जुन नियति बेहोरिबसेका छन्, ती बेग्लै थिए हिजो  । चलायमान, व्यस्त र गुल्जार । खेतबारीमा सुक्न थालेका मकै काटेर पिंढीभरि चाङ लगाउने हतारो । गैह्रीखेतमा धान रोप्न हली, बाउसे, रोपाहार खोज्ने हतारो ।

काँधमा हलो, जुवा, साहा बोकेर मोला लगाएका गोरु धपाउँदै एकमाथि अर्को गर्दै खप्टिएका छानाजस्ता खेतका गह्राहरू ताकेर लाम लागेका मौरी किसानहरू । बाउसे गरेर सम्याएको रोपो गाड्नुअघिको हिलो छ्यापाछ्याप गरिरहेका तन्नेरीहरूको कोकोहोलो । आफ्नो खेत पहिले रोप्न पानीको मूल एकोहोर्‍याउन घुम ओढेर खेतको डिलमा उभिएर एकअर्कासँग पाखुरा सुर्किरहेका खेतवालाहरू । खडेरी उतर्सिएर गाभो गाड्न नपाएपछि उदासिएका किसानहरू । अविरल वर्षापछि खेतका आली नाघ्दै छङछङ गर्दै निस्किएको पानीको छाँगो ।

बीस वर्षपछि तपाईं फेरि उभिनुभएको छ, उही गाउँमा भने–दृश्य बदलिएको मात्रै छैन, कायापलट भएको छ । जस्तो, अहिले म गोर्खाको पन्द्रुङमा उभिएको छु, यो बयानलाई जोड्न । यो गाउँको नाम तपार्इं पहिलोपल्ट सुन्दै हुनुहुन्छ भने, तपार्इंलाई नमीठो सम्झना दिलाऊँ– केही मानिसको सत्ता र भत्ताको उम्मिदलाई थाक्रो हाल्न देशलाई युद्धको खेलमा होम्दा सबैभन्दा पहिले पोखिएको रगत यही गाउँको थियो । हामीसँगै खेलेर, जुधेर, पढेर हुर्किरहेको दँवाली दिलबहादुर रम्तेललाई स्कुल गएकै दिन ढालेपछि खोलिएको हिंसाको चक्र यो देशका सत्र हजार मानिसको ज्यान लिएर थामियो । हो, यही गाउँको यो दृष्टान्त, तपाईंका तमाम गाउँसँग पनि मिल्यो भने यो संयोग मात्रै हुने छैन, नेपाली समाजको वर्तमान नियतिको साझा चित्र हुनेछ । आज टाढाको सिम्लेखेतको त बेग्लै कुरा, गैह्रीखेतमै गाभो गाड्ने बलिया पाखुराहरू गाउँबाट गायब छन् । ती परदेशका एकान्त कोठा या सहरको रमझममा पनि मनभरि ऐठन रोपेर बसेका छन् । गाउँ बिस्तारै सहर ‘गन्हाउने’ बूढा बाआमाहरूको जिन्दगी अड्याउने एकान्तमा बदलिएको छ । ट्याक्टरहरू सकीनसकी मोटा चामल ‘लोड’ गरेर गाउँ ताकेर बत्तिएका छन् । भकारी र कुन्युबाट धान, मकै गायब भएर कोठामा बेसाहा चामल रित्याएको राता, पहेंला बोराको चाङ लाग्न थालेको छ । गुजारामुखी कृषि कर्मबाट गाउँ परनिर्भर बेसाहाको आडभरोसामा अडिएको छ । अभर पर्दा बल दिने पाखुरा गाउँमा देखियो भने त्यो महाआश्चर्य हुनेछ । किन गाउँमै बसेको भनेर सोध्नुभयो भने, तन्नेरीभन्दा अघि नै उनका अभिभावकले गुनासो पोख्नेछन्— खै त नि सबै विदेश गएका छन्, उन्नति गरेका छन्, यही मात्रै त्यसै पोखिएर यतै हराएको छ ।

सदरमुकामतिर या तैबिसेक सजिलो खोज्न गाउँको गुजारामुखी कृषिकर्म त्यागेर निस्किएको तन्नेरी सहर पसेर पनि गुजाराको स्तरबाट माथि उठ्न सकेको छैन । या गुजारमुखी कृषिबाट जिन्दगी उज्यालिन नसकेको विकासे निष्कर्षको पछि लागेर अरब भासिएको तन्नेरीले सिंगै जिन्दगी उतै बालुवा चाल्न लगाएपछिको निष्कर्ष पनि गुजारामै निख्रिएको अवस्थाबाट माथि उठ्न सकेको छैन । गाउँ रित्याएर निस्किएको त्यो सलहको हूलजस्तो पदचाप आज पनि जिन्दगीको गुजारामै रल्लिएको छ । फरक त्यति मात्रै हो, गाउँको गुजारा भने आफ्नै रस निचोरेर चल्न छोडेको छ । भयानक युद्धको त्रासदीपछि सन्नाटामा बदलिएको वस्तीजस्तो धिपधिपे श्वास अड्याएर जेनतेन चलिरहेको छ यसको गति । देशमा युद्धको सन्त्रास बढेपछि, एक घर एक पाखुरी चन्दा भर्ती तीव्र हुन थालेपछि एकएक गरेर गरेर रित्तिन थालेको गाउँ फेरि बौरिन सकेन । अलिकति जमिन भएका र साहुले ऋण पत्याउनेहरूले बेलैमा अरबको बाटो तताए । नेपाली समाजमा मुठीभर मानिसहरू छाडेर अधिकांशमा परिवारको गुजारा चल्नेभन्दा बाहेकको जमिन लोकहितका लागि परोपकारी कर्ममा खर्च गर्ने, गुठी राखेर लौकिक कर्ममा लगाउने परिपाटी निकै लामो समयदेखि रहिआएकाले त्यही गुजाराको जमिनको आकारका आधारमा ऋण पाउने तय हुन्थ्यो । अधिकांश परिवारसँग गुजारा चल्ने जमिन पनि नहुने अवस्था आयो महेन्द्रकालीन जग्गा दर्ता ऐनको अभियान अघि बढेपछि । ऋण लिन नसक्नेहरू कालापारमा पाखुरा बजार्न पुगे । त्यही पनि नसक्ने र कुनै उपाय नहुनेहरू जेनतेन पहाडमै रोकिए । कालान्तरमा ती पनि एकपछि अर्को गर्दै अरबमा पाखुरा बजार्न पुगे । जमिनको अलिक ठूलो हिस्सा ओगटेर गरेर बसेकाहरूका सन्तान पहिलो विश्व भनिने खासमा पुँजीवादी विकासको अखडाका रूपमा चिनिने देशहरूमा पुगे । त्यसरी अमेरिका, युरोपजस्ता देशहरूमा जानेमा धेरैजस्तो सहरमा घर भएका या गाउँमै पनि तुलनात्मक तवरले अलिक सजिलोसँग बाँच्न पुग्ने आयस्था भएका परिवारका मानिसहरू भए ।


फर्किएर गम्भीरतापूर्वक हेरियो भने माओवादी दसवर्षे युद्धले नेपाली समाजको संरचना तहसनहस बनाइदिएको छ । त्यसले खराब मात्रै गरेको छैन । परम्परागत संरचनाको उलटफेरपछि विकसित हुन गएको पलायन, बसाइसराइ, विस्थापनको परिणाममा छुवाछूत, भेदभावको संकथनहरू बदलिएको छ । ग्रामीण जमिनमा आधारित जमिनदारी हैसियत विघटन भएको छ र पैसामा आधारित नयाँ हैकमको संरचना र त्यसैमा आधारित शोषण र विभेदको नयाँ शृंखला तीव्र भएको छ । न्यायपूर्ण समाज र समानताको नारा भट्याएर मानिसलाई मृत्युको ‘म्यारथन’ मा दौडाएका नेताहरू आज आफूसँग जम्मा भएको पैसाको तागतमा आफू तलको विशाल पंक्तिलाई कज्याएर बसिरहेको छ ।
पैसा नै प्रमुख सवाल भएर आइदिएपछि त्यसैको जोहोका लागि अरब गएको तन्नेरी उतैबाट सहरको लती भयो । पहाडका गाउँ रित्तिएपछि मैदानी भेगका धान फल्ने गह्राहरू मासिए । अटेसमटेस गरेर कक्षाकोठा भरिभराउ हुने विद्यालयहरू विद्यार्थी नै नपाएपछि ग्राहक नपाएर मर्जरमा गएको बैंकजस्तै गाभिन थालेका छन् । मेरै गाउँको विद्यालय चारबाट झरेर एकमा आइपुगेको छ । त्यही विद्यालय पनि विद्यार्थी नपाएर बन्द हुने हालतमा छ । र, गाउँको यो दुर्दशा हरबखत सहरमा बसेर फलाकिरहेको हुन्छु । हामी सबैलाई सहर, सुविधा, सहज चाहिएको छ । गाउँ भने अरू कोही बसिदिएर गुल्जार बनाइराखिदिए हुन्थ्यो भन्ने लालसा छ । सबै गडबड यहींनेर भएको छ । तर, योभन्दा पनि ठूलो गडबड भने हाम्रो केन्द्रीकृत चेतना निर्माणको लामो कसरतमा भएको छ ।

मैदानी भेगबाट पराजय, असुविधासहित पहाडी भेगतिर बत्तिएका हाम्रा अग्रजहरूले अग्ला पहाडका सोतो परेका पाखाहरूलाई आफ्नो मुकाम बनाएको देखिन्छ । पानीको मुहानलाई केन्द्र बनाएर बसाइएका त्यस्ता बस्तीहरू स्वाभाविक तवरले त्यसरी बस्न गएकाहरूको परिवार वृद्धिसँगै गुल्जार हुन गयो । मैदानी भेगमा लामो समयसम्म विद्यमान औलोजस्ता अनेकन सरुवा र ज्यानमारा रोगको त्रासका कारण मानिसको रोजाइ पहाडी पाखाहरू भए । युद्ध र सम्पत्ति हडप्न गरिने लडाइँका कारण अग्ला पहाडहरू सुरक्षित थलोका रूपमा रोजिए । त्यहीँ टाठाबाठाहरूले विशाल पाखापखेरा कज्याए । तिनै जमिनदारहरूले निश्चित शिल्पी समुदायलाई आफ्नो भरोसामा बाँच्ने मानिसका रूपमा आफ्नो बस्तीको छेउमा अड्याए । नेपाली पहाडी बस्तीको सन्दर्भमा खस राज्यको फैलावट र विघटनको क्रम तीव्र भएसँगै सिञ्जा उपत्यकालाई केन्द्र मानेर थातथलो जोडेका बासिन्दाहरूको त्यहाँबाट फैलावट र पलायनको क्रम तीव्रत्तर रूपमा अघि बढ्यो । आज सिञ्जा पूर्वका पहाडी बस्तीका अधिकांश ब्राह्मण, क्षत्री, ‘दलित’ हरूसँग (जनजातिबाहेक) को साक्षात्कारमा उनीहरूको पुर्ख्यौली थलो सोधियो भने त्यसको निष्कर्ष तत्कालीन खस साम्राज्यका पहाडी भित्ताहरूमा गएर ठोकिन्छ । पृथ्वीनारायणको नेतृत्वमा सञ्चालित गोर्खा राज्य विस्तार अभियानमा त्यस्ता पश्चिमेली पहाडी बासिन्दाहरूको तीव्रत्तर फैलावट गोर्खाको सीमा नाघेर पूर्वी पहाडी इलाकाहरूसम्म पुग्यो । यद्यपि त्यसअघि नै पनि पूर्वी पहाडमा पश्चिमेली खसानका बासिन्दाहरू खस राज्यको विस्तारका क्रममै पुगिसकेका थिए । त्यसलाई गोर्खा राज्यको आक्रामक फैलावटको क्रमले गतिशील बनाइदिएको थियो । खस र गोर्खा राज्यको विस्तारको क्रम अघि पहाडी भेगका भिराला पाखाहरूमा थकाली, तमू (गुरुङ), तामाङ, मगर, चेपाङ, राउटे, राई, लिम्बूजस्ता किराँत (?) जाति/भाषा सम्बद्ध समुदायले आवाद गुल्जार गराएका थिए । (ती जातिहरू कहिले, कहाँबाट नेपाली पहाडी भेगमा पाखा आवाद गराउन आइपुगे भन्ने बयान गर्न अर्को बेग्लै शीर्षकको लेख आवश्यक पर्ने भएकाले अहिले त्यता नलागौं ।) निश्चित भूगोलमा एउटा सजातीय परिवारको किलो गाडिएपछि र त्यसको विस्तार हुन थालेपछि सामाजिक अगुवाका रूपमा थकु, नायकहरू थापिन थाले । सामाजिक संरचनामा अन्य जातीय प्रवेशसँगै त्यसले रैथाने सामन्तको रूप लिँदै क्रमशः राज्य र राज्यप्रमुखको नाम पाउन थाल्यो । टुहुरे स्तरका भए पनि त्यस्ता राज्य प्रमुखहरू कालान्तरमा राजा भनिए ।


अरूभन्दा फरक र विशेष देखिन शासकहरूले सर्वसाधारणको भन्दा विशेष ठाउँमा जनश्रमदान गराएर विशेष भवन बनाउने काम गरे । तिनी बस्ने भवन राजदरबार भनियो । दरबार रहेको ठाउँ राजधानी । स्वाभाविक तवरले शासकको दरबार या मुकाम रहेको स्थानलाई केन्द्र बनाएर उपलब्ध हुन सक्ने तमाम सुविधाहरू संकेन्द्रित गरिए । त्यसरी सुविधाहरू संकेन्द्रित गरिएपछि त्यस्ता स्थानहरू स्वतः तलका मानिसहरूको आकर्षण र स्वप्न स्थलको रूपमा परिणत भए । हरेकले तिनै मुकामहरूको वरिपरि आफ्नो थलो, किलो गाड्न सक्नुलाई जीवनको, सफलताको ध्येय बनाउन थाले । यो केन्द्रीकृत चेतना निर्माणको लामो सिलसिलाले डामिएर आएको समाजलाई पछिल्ला दिनहरूमा आँधीको गतिमा विस्तारित पुँजीवादको फैलावटले उत्पादकबाट तानेर उपभोक्ताको एकाइमा मात्रै सोच्न, बाँच्न सक्ने गरी विद्रूपीकरण गरिदियो । पाखुरा बजारेर उत्पादन गरिएको जैविक खाद्यान्नको मूल्यले विषादी प्रयोग गरेर उत्पादित आयातित खाद्यान्नसँग प्रतिस्पर्धा गर्नै सकेन । करेसामा तरकारी लगाउनुभन्दा दोबाटोको खाद्यान्न पसलबाट ‘बेसाहा’ ओसार्नु सस्तो भयो । उसै पनि तागतदार पाखुरीहरूको पलायनपछि उत्पादनको गति वेगवान गतिमा दौडिरहेको सवारीमा लगाएको ‘ब्रेक’ पछिको अवस्थाजस्तै हुन गयो ।


स्वास्थ्य र बजार निर्भर जिन्दगीमा अभ्यस्त हुन गएको जनजीविकाले मानिसलाई घना सहरी बस्तीतिर आकर्षित गरिदिएको छ । गाउँमा सम्भवतः कुनै अकल्पनीय उलटफेर नभएमा आखिरी पुस्ता मात्रै अडिएको छ । त्यो पनि पुर्खाको थलो नछोड्ने, सहर गन्हाउने, सहरको पानी नमीठो हुने अनेक बहानाको च्यादर ओढेर गाउँमा अडिएको छ । नत्र, अवसर, सुविधाको खोजीमा आफू जन्मिएको ठाउँभन्दा अलिक फराकिलो परिवेशमा पुगेको अनुभूत गरेको मानिस फर्किएर फेरि खुम्चन जाने सम्भावना देखिंदैन । हाम्रो पुस्ता भने ग्रामीण लयको एउटा अनुभूति र सहरिया जीवनको आकर्षणको बीचमा फँसेर बेलाबखत गाउँ सम्झेर भावुक निबन्ध लेखिबस्ने स्तरमा विघटित भएको छ । उसै पनि जुन ठाउँमा मानिस बस्दैन, खेल्दैन, बसे पनि मुहारबाट हाँसो गायब छ, त्यो ठाउँ जतिसुकै सुन्दर भए पनि अर्थहीन बनिदिएको छ, मानिसका आवश्यकता, सुविधा, लालसाले ।

पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा राज्य विस्तारको क्रममा अनेकन रैथाने केन्द्रका रूपमा क्रियाशील राज्य, रजौटाहरूलाई विस्तारित गोर्खा राज्यको केन्द्रमा लपेटेपछि नेपाली समाजमा एकल केन्द्रीय सत्ता चेतनाको विकास भएर आयो । मानिसहरूसँग केन्द्रीकृत हुनका लागि देशको राजधानी काठमाडौं सबैभन्दा प्रमुख आकर्षणको अड्डाका रूपमा रहन गयो । पृथ्वीनारायणले नै काठमाडौंमा गोर्खाली विजयको झन्डा गाडेपछि यहाँको जमिन गोर्खाली भारदारहरूलाई बाँड्ने काम सुरु गरे । पछिका दिनमा त्यसको देखासिकीको मात्रा तीव्रत्तर हुन गयो । काठमाडौंमा आउनु र यहाँको जमिनको स्वामित्वमा आफ्नो नाम लेखाउनु मानिसहरूको सामर्थ्य, अहंको प्रदर्शनजस्तो हुन गयो । त्यसको गति विसं २००७ साल यता र अझ खासमा विसं २०२० पछि यति तीव्र भयो कि काठमाडौंको उब्जाउ जमिनमा जमिनभित्र पानी समेत छिर्ने ठाउँ बाँकी नराखी कंक्रिटका भवनहरू रोपिए । काठमाडौं वरपरका डाँडाकाँडाहरूमा समेत सामर्थ्य लगाउन नसक्नेहरू मैदानी भेगका मलिला खेतीयोग्य जमिनलाई आफ्नो गन्तव्य बनाउनेमा दरिए । झापादेखि कञ्चनपुरसम्मका पूर्व–पश्चिम राजमार्गलाई आधार बनाएर उभिएका बस्तीहरूले बितेको पच्चीस वर्षभित्र भीमकाय सहरको स्वरूप ग्रहण गर्दै जानु र त्यही अनुपातमा भिराला पहाडी भेगका गाउँहरू रित्तिने मात्रै होइन मैदानी भेगकै भित्री गाउँहरू उपेक्षित हुँदै जानु हाम्रो समाजमा कमसेकम २ सय ५० वर्ष लामो केन्द्रीकृत सत्ता अभ्यासले निर्माण गरेको चेतनाको प्रतिविम्ब हो । तर, यति मात्रै भनेर हाम्रो एकीकृत या केन्द्रीकृत खालको चेतना निमार्णका सन्दर्भहरू निम्टिँदैनन् ।


फर्केर मानव सभ्यता विकासको निकै लामो इतिहास मिहिन तवरले निफन्ने हो भने, मानव समुदाय एउटा निश्चित ठाउँलाई केन्द्र बनाएर त्यसैको वरिपरि झुम्मिने सामूहिक चेतनाबाट अभिसारित भएको पाइन्छ । मानिस मात्रै नभई अन्य जनावरहरूमा समेत सामूहिकता र केन्द्रीकरणको अभ्यास रहेको देख्न सकिन्छ । एउटा भूगोललाई केन्द्र बनाएर अडिने र त्यसभन्दा उन्नत विकल्पका लागि प्रयत्नहरू क्रियाशील गराइराख्ने अभ्यासबाट मानव समाज अघि बढ्यो । त्यही क्रममा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ, एउटा भूगोलबाट अर्को भूगोलमा मानिसहरूको बसाइसराइ र फैलावट जारी रह्यो । आजको दिनमा समेत पैदल पार गर्न अकल्पनीय मानिएका विशाल समुद्री फेरोहरू हिउँदमा पानी जमेर बरफ बनेको समयमा पैदलै नापेर नाघिभ्याउने मानव समाजको प्राचीन प्रयास त्यही सहजता र सुविधाको खोजीका लागि प्रयत्नहरू क्रियाशील गराउने कर्मकै हिस्सा थियो । जिन्दगी र आफ्ना सन्ततिको सहजताका लागि अधिकतम मिहिनेत गर्ने र त्यसबाट पनि कठिनाइको मात्रा नघट्ने देखिएपछि पुस्तौंपुस्ताको जिन्दगी र समय लगानी गरेर सिर्जित र विकसित थातथलो छाडेर नयाँ विकल्पको बाटोमा अगाडि बढिरहने मानव समाजको अभ्यासको चिन्तनस्वरूप आज पनि मानिसहरू एक ठाउँमा जमेर नबस्ने र विकल्पहरूका लागि भौंतारिइरहने प्रयास अकण्टक जारी छ । मेरै गाउँमा मेरा पितामह रविलाल देवकाटाले जग बसाएको सय वर्ष हाराहारीमा त्यहाँबाट उहाँका सन्ततिहरू तितरबितर भैसकेको अवस्था छ । यस्तै सन्दर्भहरू तपाईं अनेकका परिवारहरूको अन्तर्यसँग पनि मिल्ला । कसैको केही लामो होला, कसैको छोटो । कसैको जरोकिलोको इतिहास तीन सय वर्ष नाघ्ला, कसैको इतिहास आजको थलोभन्दा पारिको भित्तामा पुगे थप डेढ सय वर्ष जोडिएला । यसले पनि हाम्रा पुर्खाहरू निरन्तर सहज र तैबिसेक सुविधाजनक स्थानको खेजीमा निरन्तर सर्दै, चर्दै हिँडिरहेका थिए र हामीले पुर्खाहरूको त्यही चरित्रलाई अनुसरण मात्रै गरिरहेको देखिन्छ । एक्लो बसाइबाट सामूहिक बसाइमा जाने, सानो समूह अलिक ठूलो समूहमा मिसिने र एउटा विशाल समूहमा फैलने र कालान्तरमा फेरि विभाजित भएर तितरबितर हुने मानव समाज विकासको चरित्रगत निरन्तरता आज पनि जारी छ । स्वाभाविक तवरले आज पनि मानिस सहजता र सुविधाको खोजीमा सानो गाउँबाट अलिक सहरोन्मुख बस्तीमा बसाइ सरिरहेको छ ।


सहरोन्मुख बस्तीबाट फस्टाउँदो सहरमा, त्यहाँबाट अझै ठूला र स्थापित सहरमा जान र त्यहाँ स्थापित हुन प्रयास गर्ने क्रमकै परिणाममा आज स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी, बजार, अवसर, सुविधाका हिसाबले सीमान्त गाउँहरूबाट हैसियतअनुसारका सहर या मैदानी भूगोलमा बसाइसराइको क्रम तीव्रत्तर भएको छ । त्यसैको उत्कर्षमा गाउँहरू खाली भैरहेको छ । यो स्वाभाविक पनि छ, मानव इतिहासको क्रमिक विकासको परम्पराको चिन्तन हस्तान्तरण र अनुकरणको हिसाबले । तर, राष्ट्रिय अर्थतन्त्र, आत्मनिर्भर कृषि उत्पादनजस्ता सूत्रहरूको हिसाबले भने यही ग्रामीण भेगमा विकसित भइरहेको रित्तोपना र उर्वर जमिनमा तीव्रत्तर हुँदै गएको कंक्रिटका भवन उमार्ने होडले नेपाली समाजलाई पूर्णतः परनिर्भरताको हिरासतमा कैदी बनाइदिएको छ । यो क्रम अझैं बढेर जानेछ । सरकारी तथ्यांकलाई नै मान्ने हो भने पनि गएको वर्ष मात्रै हामीले ५२ अर्ब रकमको खाद्यान्न आयात गर्‍यौं ।


पहाडी भेगको विशाल जमिन बाँझिंँदै जाने र मैदानी भेगको विशाल खेतीयोग्य जमिन सहजताको खोजीमा बसाइसराइमा लागेका मानिसहरूको ओत बन्ने क्रममा खण्डीकरण भएर बस्तीमा परिणत हुने दिनानुदिन बढिरहेको छ । यसको विकल्पमा पहाडका विभिन्न स्थानहरूमा व्यवस्थित बस्ती बसाउने र उक्त बस्तीका लागि चाहिने स्वास्थ्य, शिक्षा, यातायात, रोजगारी, उत्पादन–वितरण–बजार, मनोरञ्जन, मौलिकताको व्यवस्था गर्ने र वरपरका जमिनमा सहज कृषि उत्पादन गर्न सकिने प्रविधि उपलब्ध गराउने दीर्घकालीन योजना नबनाउने हो भने न गाउँ नै गुल्जार हुन्छ न त देशले निश्चित सहरी क्षेत्रमा उर्लंदो केन्द्रीकरणलाई नै थेग्न सक्छ । तर, शासकहरूलाई भने सस्ता टुक्का, हिन्द महासागरमा नेपाली झन्डासहितको पानीजहाज दौडाउने बेतुकको गफबाट नेपाली समाजले झेलिरहेको समस्यामा केन्द्रित हुने फुर्सद नै छैन । कर्मचारीतन्त्रले आफ्नै बुतामा तयार गरेको प्रक्रियागत विकासे योजना नेपाली समाजले पालेको लालसाको लप्कोलाई बुझाउन सक्ने हैसियतमै देखिन्न ।

राज्यको पुनःसंरचना र संघीयतापछि केन्द्रीकृत राज्य संरचना विघटन हुने र मानिसहरू बिस्तारै सहरमुखी चिन्तनबाट ग्रामीण बस्तीतिर फर्कने अनुमान पनि नवगठित संघीय एकाइहरूको परम्परागत चरित्रका कारण गलत सावित भएको छ । गाउँगाउँमा सिंहदरबार लैजाने भन्नुको अर्थ सुविधाहरूको स्थानीयकरण गर्ने भन्ने हुनुपर्नेमा गाउँगाउँमा नयाँ हैकमी शासकहरूको बिगबिगी बढेको छ । मनोमानी र आर्थिक अनुशासनहीनताले स्थानीय तह नयाँ भ्रष्टहरूको उत्पादन कारखानामा बदलिने खतरा देखिएको छ । संघीयताको मर्म र मान्यताविपरीत कतिपय अधिकारहरू स्थानीय निकाय, जिल्लाबाट खोसेर झन् टाढा पुर्‍याउन थालिएको छ । स्थानीय सरकार ग्रामीण मानिसलाई रोजगारमूलक कामका नाममा सेलरोटी पकाउने तालिम दिएर बसेको छ । यसले मानिसहरूलाई ग्रामीण भेगतर्फ आकर्षित गर्ने कुनै पहल गर्न सकेको छैन । विकासका नाममा भिराला पाखाहरूमा डोजर चलाउनेदेखि डोजर चलाउनेसम्मका कामबाहेक थप प्राथमिकतामा परेकै छैन । अस्पताल, पुस्तकालय, सांस्कृतिक गतिविधि, आवश्यक बजारको प्रबन्ध, रोजगारीको दीर्घकालीन अवसर सिर्जना गर्ने आधार निर्माणमा गरिने लगानी तलदेखि माथिसम्मका शासकहरूलाई अनुत्पादक खर्च लाग्छ ।


यी तमाम कारणहरू विघटित भएको गाउँको गति फेरि बौराउन व्यवस्थित बस्ती बसाल्नेदेखि, आधारभूत सुविधाहरू संकेन्द्रित गरेर ग्रामीण क्षेत्रलाई प्राथमिकता नदिए पूर्व पश्चिमसम्म फैलिएको मध्यपहाडी भेग अबको केही दशकभित्रै मानवरहित पाखाहरूमा परिणत हुनेछ । बदलिँदो समयमा गाउँले विकल्प नदिएपछि सुविधाको खोजीमा गाउँ छोडेर सहर सर्ने मानव समाजको नियमित अभ्यास नै देखिन्छ विश्वभर नै । देहातका गाउँहरू नै पनि खुम्चने र राजमार्ग वरपरका बस्तीहरूमा थामिनसक्नुको चाप बढ्नुको कारण पनि त्यही नै हो । तसर्थ, हाम्रा गाउँहरूलाई फेरि बौराउन आवश्यक छ कि छैन ? त्यसको सम्भावना नै छ कि छैन ? छ भने हामीले गर्नुपर्ने कार्यहरूबारे विमर्श थाल्न ढिला भयो कि !
Twitter : @gaunkomanchhey

प्रकाशित : श्रावण ३२, २०७६ ११:०७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्