समाज : खुल्दै छन् लुकेका कथा

विगतमा भोगेको यौन दुर्व्यवहारका कारण ॅजेनोफोबिया’ भनिने मानसिक समस्या भएका युवतीहरूको कथा । यस्तो समस्या जसका कारण शारीरिक रूपमा स्वस्थ हुँदाहुँदै पनि यौन जीवन तनावमय हुन पुगेको छ ।
सम्झना वाग्ले भट्टराई

शारिका (नाम परिवर्तन) ३१, को विवाह भएको ६ वर्ष भयो, एक छोरा छ, चार वर्षको  । श्रीमान्‌को आफ्नै व्यवसाय छ  । उनी काठमाडौंकै एक निजी क्याम्पसमा पढाउँछिन् । मागी बिहे गरेकी उनको श्रीमान्सँगको सम्बन्ध कहिल्यै राम्रो हुन सकेन । सम्बन्ध सुमधुर हुन नसक्नुमा उनी आफ्नै कमजोरी देख्छिन् । उनमा ‘जेनोफोबिया’ को समस्या छ रे ।

यो भनेको यौन सम्बन्धसँग डर लाग्ने एक मनोवैज्ञानिक समस्या हो । डाक्टरहरू उनको समस्यालाई ‘पोस्ट ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर’ पनि भन्दा रहेछन् । विगत दुई वर्षदेखि निरन्तर मनोचिकित्सकको परामर्शमा रहेकी उनले यो कुरा आफ्नै श्रीमान्सँग भने अझै भन्न सकेकी छैनन् । यसको पारिवारिक मूल्य चर्को पर्न सक्छ भन्ने उनलाई डर छ ।


उनको ६ वर्षे वैवाहिक जीवनका कुनै पनि यौन सम्बन्धहरू सुखदायी हुन सकेनन् । जब यौनसम्बन्धको समय हुन्छ, शरीर कक्रक्क पर्न थाल्छ, ऐंठन होलाजस्तो हुन्छ । डरलाग्दा दृश्यहरू मनमा आउँछन् । बेहोस हुँलाहुँलाजस्तो हुन्छ । यौनसम्बन्धको अवधिभरि चुपचाप सहन्छिन् । उनमा यौन सम्बन्धसँगको रुचि रत्तिभर छैन तर केही भन्न सक्दिनन् । यौनसम्बन्धपछि श्रीमान्को अनुहार हेर्दा पनि घृणा लाग्छ, रिस उठ्छ । ऊबाट टाढा भागौं–भागौं लाग्छ, कहिले उसैलाई चिथोर्न मन लाग्छ । निद्रा कम लाग्छ र निद्रामा पनि डरलाग्दा सपनाहरू देख्छिन् । कतिपय बेला आफैंले जन्माएको बच्चा देख्दा पनि नमीठो महसुस हुन्छ । दिक्क लाग्छ । आफैंसँग घृणा लाग्छ, आत्महत्या गरौं–गरौं हुन्छ । चिकित्सकका अनुसार यी सबको कारण ‘जेनोफोबिया’ भनिने मानसिक समस्या रहेछ । र, यस्तो समस्याको मुख्य कारण विगतमा उनले भोग्नुपरेको यौन दुर्व्यवहार हुन सक्ने चिकित्सक बताउँछन् । यसकै कारण शारीरिक रूपमा स्वस्थ युवती हुँदाहुँदै पनि उनको यौन जीवन तनावमय हुन पुगेको छ । तनावमय यौन जीवनले उनको सारा जीवन नै तहसनहस हुन सक्छ भन्नेमा उनी त्रसित छिन् ।

शारिकाको बाँकी कथा
घर काठमाडौं, परिवारमा आमा, बुवा र दुई जना छोराछोरी । बुवा नेपाल प्रहरीमा जागिरे । बुवाको दुर्गममा सरुवा भयो । त्यतिखेर उनी त्यस्तै एघार/बाह्र वर्षकी थिइन्, दाई चौध/पन्ध्रको । प्रहरीको जागिर, बुबाको पोस्टिङ कहिले कता कहिले कता । बसाइको कुनै ठेगाना नहुने । प्रायशः आमा पनि बुवासँगै बस्ने हुँदा दाइलाई होस्टलमा राखेर पढाउनुभयो । मामाघर नजिकै थियो, त्यसैले उनी मामाघरमा नै बसेर पढिन्, काठमाडौंको नाम चलेको एक निजी विद्यालयमा । मामाघरको हजुरबुवाले विशेष माया देखाउँथे । पढे–लेखेका, मोर्डन सोच भएका लाग्थे । होमवर्क गर्न सहयोग गर्नेदेखि, चक्लेटहरू किनिदिने र घुमाउन पनि लाने गर्थे । उनलाई हजुरबुवा मन पर्थ्यो । बिस्तारै उनी तिनै साठी वर्ष हाराहारीका हजुरबुवाबाट यौन दुर्व्यवहारमा परिन् । त्यसो त सुरुमा यो दुर्व्यवहार हो भन्ने पनि थाहा पाइनन् । तर उनको व्यवहार हजुरबुवाले गर्नेजस्तो थिएन र उनलाई मन पर्थेन पनि । आमाबुवालाई भनौंजस्तो लाग्थ्यो तर उनीहरू टाढा थिए । हप्ता/दस दिनमा एक पटक जति फोनमा कुरा हुन्थ्यो ।

अहिलेजस्तो मान्छेको हातहातमा मोबाइल थिएन । आमा–बुवासँग कुरा गर्न कि त घरको ल्यान्डलाइन फोन, कि त तिनै हजुरबुवाको मोबाइल फोनमा भर पर्नुपर्थ्यो । यस्तो कुरा आमाबुवासँग भन्न हुन्छ कि हुँदैनजस्तो लाग्थ्यो । कुनै बेला भनौं नै जस्तो लागे पनि, त्यतिखेर कोही न कोही नजिकै हुन्थ्यो, भन्नै नसकिने । बिस्तारै हजुरबुबाको हर्कतले सारा सीमा पार गर्न थाले । विरोध जनाउँदा कहिले लोभ त कहिले त्रास देखाउनुहुन्थ्यो । कहिले लुगा चक्लेटहरू किनेर फकाउने तथा कहिलेचाहिँ कसैलाई भनिस् भने मारेर गायब पारिदिन्छु भन्नुहुन्थ्यो । मारेर फाले पनि पुलिसको छोरीलाई माओवादीले मारेर फाले भन्छन्, मलाई कसैले शंका पनि गर्दैनन् भन्दै डर देखाउनुहुन्थ्यो । हुँदाहुँदा पछि त आमाबुवालाई फोन गर्न पनि नदिने । काल जमाना ठीक छैन, द्वन्द्वको समय छ, आमा बुवासँग फोनमा कुरा गर्दा सबै राम्रो छ, ठीक छ भनेर कुरा टुंग्याइहाल्न भन्नुहुन्थ्यो । उनका किशोरावस्थाका दिनहरू यस्ता थिए ।


त्यस्तैमा कुनै दिन, उनै हजुरबुवा र अरू दुई जना दिदीसँग सिनेमा हेर्न हलमा गएकी थिइन् । हजुरबुवाले सँगै बसाउन खोजेका थिए तर कसरी कसरी दिदीहरूलाई बीचमा राखेर उनी अर्को छेउमा बस्न सकिन् । यति हुँदा पनि लडाइँ नै जितेजस्तो लागेको थियो त्यतिखेर उनलाई ।
फिल्म हेरिरहँदा, उनको शरीरमा छेवैको सिटमा बसेको केटाको हात सल्बलायो । विरोध जनाउन पनि सकिनन् । केटाले बिस्तारै उसको हात छातीसम्म नै पुर्‍यायो । नराम्रो त लागेको थियो, तर किन किन यो सबै हजुरबुवाले देखे हुन्थ्योजस्तो लाग्यो । यो भएर होइन कि, हजुरबाले देखेर उसले छोड्छ, बरु यो सब देखेर, त्यो पातकी बूढोको मनमा ईर्ष्या वा पीडा केही त हुन्थ्योजस्तो लाग्थ्यो रे । उनको मानसिक अवस्था त्यस्तोसम्म भएको थियो ।


यो क्रम उनको एसएलसी नसकिएसम्म झन्डै चार वर्ष चल्यो । क्याम्पस पढ्न सुरु भएपछि उनी यो समस्याबाट टाढा भइन् । बाबाको पनि काठमाडौंमा नै सरुवा भयो र उनी आमा–बुवासँग आफ्नै घरमा बस्न थालेकी थिइन् । दाइ भने अध्ययनका लागि अमेरिका गैसकेको थियो ।


हजुरबुवाबाट टाढा भए पनि उनलाई समस्याले छोडेको रहेनछ । क्याम्पसमा साथीहरू प्रेमका कुरा गर्थे, रोमान्सका कुरा गर्थे । तर उनलाई यी सब कुरा सुन्दा दिक्क लाग्थ्यो । कुनै पनि केटा मान्छेको नजिक नै पर्न नपरे हुन्थ्योजस्तो लाग्थ्यो । यौनसम्बन्धको कुरा सम्झँदा त, त्यसै दिगमिग लागेर बान्ता होलाजस्तो हुन्थ्यो, अझै हुन्छ ।


जीवनमा कहिल्यै बिहे गर्दिन भन्ने लागेको थियो, तर आमा–बुवाको आग्रह टार्न सकिनन् । त्यही घिनलाग्दो अतीतकै कारण त होला बिहे भैसकेको ६ वर्ष भैसक्दा पनि उनका हरेक यौनसम्बन्ध पीडादायी हुन्छन् । । त्यसो त यौनसँग रुचि बढ्ला भनेर रोमान्टिक किताबहरू पढ्ने, फिल्महरू हेर्ने र कतिपय एडल्ट फिल्महरू पनि हेर्ने गरिन् । तर यी कुनैले पनि केही फरक पारेन । उनले यो विगतबारे अहिलेसम्म श्रीमान्सँग पनि भन्न सकेकी छैनन् । आमासँग एक पटक भनेकी थिइन्, त्यो पनि बिहेपछि मात्र । अब यसको बारे कहिल्यै कुरा नगर, जे भयो भयो, अब कोट्याएर केही हुँदैन भन्नुभयो रे आमाले । अहिले त हजुरबुवा धेरै बूढा भैसकेका छन् तर पनि उनलाई देख्नेबित्तिकै अथाह घृणा लागेर आउँछ रे । अहिले डाक्टरसँगको नियमित परामर्शमा छिन् । डाक्टरले बिस्तारै निको हुन्छ त भन्छन् तर उनलाई हरेक रात आत्महत्या गरौँ–गरौं लाग्छ । कहिले होला र खै निको पनि ? उनी लामो सुस्केरा काढ्छिन् ।

परिवारकै कथा
अपराजिता शर्मा (नाम परिवर्तन) अहिले मेडिकल डाक्टर हुन् । उनको कथा उनकै शब्दमा ।
त्यतिखेर आठ कक्षामा पढ्थेँ, उमेर त्यस्तै चौध वर्षजति थियो । त्यो उमेरमा नै झन्डै २७ वर्षको मेरो आफ्नै फुपूको छोरासँग यौनसम्बन्ध भयो । त्यतिखेर ममा यौनबारे उत्सुकता त थियो, तर यौनसम्बन्ध राख्नेबारे कत्ति पनि सोचेकी थिइनँ । कस्तो संयोग थियो भने, दुई दिनपछि उही दाइको बिहे थियो । बिहेको किनमेलमा म पनि गएकी थिएँ । घरमा फर्किएर के–के कुरा गरेर बसिरहेका थियौं, उसले बिहेअघि ‘केही कुरा त थाहा पाउनुपर्छ नि’ भन्यो । मैले खासै बुझ्न पनि सकिनँ, नबुझेकी पनि होइन । हुन्छ पनि भनेकी थिइन, नाइँ पनि भन्न सकिनँ । असमञ्जसमा हामीबीच त्यो सम्बन्ध भयो र त्यतिखेर त्यत्तिकै भयो । बिहे भएको त्यस्तै पन्ध्र दिनपछि ऊ घरमा आयो र उसले फेरि त्यस्तै प्रस्ताव राख्यो । मैले नाइँ भनें । एक त यो राम्रो पनि होइन, अर्को कुरा, अब त तपाईं विवाहित हुनुहुन्छ, भाउजूसँग नै भन्नुस् भनेर मैले स्पष्ट उत्तर दिएँ । उसले साह्रै जिद्दी गर्‍यो । ‘तँ कस्ती केटी होस् भनेर बा, आमालाई भन्दिन्छु’ भन्यो ।


म सानैदेखि पढ्नमा राम्रो थिएँ । सबैले ज्ञानी पनि भन्थे । आमा, बाले पनि खुब माया गर्नुहुन्थ्यो र विश्वास पनि । अब त्यस्तो कुरा उहाँहरूलाई नै भन्दिन्छु भनेपछि, मैले केही बोल्नै सकिनँ । त्यसपछि पनि यसैलाई हतियार बनाएर ऊ पटकपटक मेरोमा आइरह्यो, मैले चुपचाप सहिरहेँ ।


आमा, बुवाले सधैं मलाई डाक्टर बन्नुपर्छ भन्नुहुन्थ्यो । मलाई पनि त्यही लाग्थ्यो । ऊसँगको त्यस्तो सम्बन्धपछि आफूलाई अलि डिस्टर्व महसुस हुन्थ्यो । मनमा जतिसुकै उकुसमुकुस भए पनि पढाइमा भने खुबै ध्यान दिएँ । एसएलसी राम्रै भयो, ‘प्लस टु’ मा साइन्स पढेँ । नाताको मान्छे ऊ घरमा आइरहन्थ्यो, नआऊ भन्न पनि नमिल्ने । घरको अरू कसैलाई यो कुरा रत्तिभर थाहा थिएन । त्यसो त घरमा आमा, बुवा र म मात्र हो । तर पनि आई.ओ.एम. (इन्स्टिच्युट अभ मेडिसिन) प्रवेश परीक्षाको तयारीका लागि होस्टल बसेर पढ्ने निर्णय गरेँ । आमा, बुवाले अनौठो मान्नुभयो । ‘हामी दुवै दिनभर पसलमा हुन्छौं । घरमा कोही हुँदैन, के डिस्टर्व हुन्छ र तँलाई (?)’ भन्नुभयो । म केले विचलित थिएँ भन्ने कुरा भन्न सकिनँ । तर पनि घरमा बसेपछि पढाइमा ध्यान केन्द्रित नै हुँदैन भनेर होस्टलमा बस्न आमा बुवालाई मनाएँ । खासमा मलाई ऊबाट मुक्ति पाउनु थियो ।


नभन्दै पहिलो वर्ष नै आई.ओ.एम. मा नाम निस्क्यो । त्रिभुवन विश्वविद्यालय, चिकित्साशास्त्र अध्ययन संस्थान महाराजगन्जमा पढ्न थालेँ । अब ऊसँगको भेट पातलो हुन थाल्यो । मैले एमबीबीएस सकेर दुई वर्ष काम पनि गरेँ । यो बीचमा कहिलेकाहीँ हुने भेटहरूमा पनि इज्जतको हतियार देखाएर उसले मलाई लुटिरह्यो । बेइज्जत हुने डरले मैले चुपचाप सहिरहेँ । यी सब झेलेर अब मलाई नेपाल बस्नु थिएन । ‘फर्दर स्टडी’ का लागि अमेरिका जाने तयारी गरेकी थिएँ । स्वास्थ्य केन्द्रमा कामसँगै यूएसएमएलई (युनाइटेड स्टेट्स मेडिकल लाइसेन्सिङ एक्जामिनेसन) को तयारी पनि गरिरहेकी थिएँ । यूएसएमएलईको पहिलो र दोस्रो परीक्षामा ‘स्कोर’ राम्रो आयो । तेस्रो परीक्षाका लागि अमेरिका जानुपर्थ्यो, एप्लाई गरेँ र भिसा पनि आयो । अब भने ऊसँग मुक्ति पाउने भएँ भनेर म ढुक्क भएँ । पाठकहरू, तपाईंलाई लाग्यो होला अब यो कथाको अन्त्य हुनेछ । मलाई पनि त्यस्तै लागेको थियो । तर अपराजिताले लामो सुस्केरा हालेर भनिन्, ‘सायद कोही मान्छे पीडा भोग्नकै लागि जन्मेका हुन्छन् भने कोही पीडा दिनकै लागि ।’


उनी भन्दै गइन्— जब मेरो यूएस जाने निश्चित भयो, ऊ सोच्नसम्म नसकिने प्रस्ताव लिएर आयो । पढाइमा एसएलसी मात्र पास गरेको, प्लम्बिङको काम गर्ने मेरो आफ्नै फुपूको छोरा ऊ, अमेरिका गएर बिहे गरेर बसौं पो भन्छ । त्यसो त कुनै समुदायमा मामा र फुपूका छोराछोरीबीच बिहे हुने पनि सुनेकी थिएँ । तर हाम्रो सन्दर्भमा यो असम्भव थियो । एक त हाम्रोमा यस्तो सोच्नुलाई पनि पाप मानिन्छ भने, अर्को कुरा ऊ र मबीच जे भएको थियो, त्यो म समाज र परिवारको डरले सहिरहेको थिएँ । कुनै दिन यसको अन्त्य हुन्छ नै भन्ने विश्वासले पनि मलाई भविष्यप्रति भरोसा दिलाएको थियो । ‘यस्तो असम्भव कुरा नगर्नोस् भनेको’ थाहा छ ऊ के भन्छ ? ‘तिमीले नमान्ने हो भने आत्महत्या गर्छु’ भनेर मलाई तर्साउन खोज्छ । ‘जा अहिल्यै गएर मर’ भन्न मन लागेको थियो तर आफूलाई सम्हालेँ ।


त्यसो त मलाई पनि अब उता गएपछि सम्बन्ध छुटिहाल्छ, विगतलाई नमीठो सपना सम्झेर बिर्सन कोसिस गर्छु र नयाँ जीवनको सुरुआत गर्छु लागेको थियो । तर उसको ढिटपना देखेपछि साह्रै दिक्क लाग्यो । सहनुको पनि सीमा हुने रहेछ । म यूएस जाने अघिल्लो दिन ऊलगायतका धेरै नातेदारलाई घरमा खान बोलाएको छ । सबै जना भएको बेला, ऊ कस्तो मान्छे हो र मैले केसम्म भोग्नुपर्‍यो भन्ने सबै सुनाउँछु । त्यसपछि मात्र हलुंगो होला । उनले कथा टुंग्याइन् । र अन्त्यमा, मी–टुको लहरसँगै हाम्रा समाजमा लुकेका धेरै विकृत कथा सतहमा आउन थालेका छन् । यसै क्रममा शारिका र अपराजिता दुवैले उनीहरूको कथा लेखिदिन आग्रह गरे । शारिकाको कुरा सुन्दै गर्दा म साह्रै विक्षिप्त भएँ भने दोस्रो कथा सुन्दै गर्दा, उनको आँट र साहस देखेर यस लेखको प्रयोजनका लागि उनको नाम अपारजिता राख्ने निर्णय लिएँ । यी दुवै त्रासद कथाहरू प्रकाशनका लागि उनीहरूकै अनुमति लिएर लेखेकी हुँ ।

wagle.samjhana@gmail.com

प्रकाशित : श्रावण २५, २०७६ ११:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सम्झना : मौनमा मोरिसन

ईश्वर बुढाथोकी

बाटो बिराएर सबभन्दा धेरै गल्ती सायद मृत्युले नै गर्छ  । नत्र त अगस्ट ५ को रात विश्वको साहित्यिक अकाशबाट टोनी मोरिसन नामको एउटा प्रकाशपुञ्ज सधैँका लागि अस्ताउने नै थिएन  ।

मोरिसनको मृत्यु ‘मृत्यु’ स्वयम्ले पनि सच्याउन नसक्ने गरी गरेको ‘गल्ती’ थियो । बाराक ओबामाको कार्यकालमा उनलाई स्वतन्त्रताको राष्ट्रपतीय मेडलद्वारा सम्मान गरिएको थियो । उनको मृत्युलगत्तै ओबामाले त्यही २०१२ को सम्मान कार्यक्रममा सँगै खिचिएको तस्बिर राख्दै गहिरो श्रद्धाञ्जली दिए । उनले ट्विटरमा लेखे, ‘मोरिसन एक राष्ट्रिय गहना थिइन् । उनी पृष्ठहरूमा जतिकै व्यक्तिगत रूपमा पनि मनमुग्ध पार्ने उत्तम कथाकार थिइन् । उनका लेखहरू सुन्दर र अर्थपूर्ण चुनौती थिए । हाम्रो विवेक तथा नैतिक कल्पनाका लागि एक छिन भए पनि उनले र मैले एउटै हावामा श्वास लिन पाउनु मेरो लागि ठूलो उपहार थियो ।’


अहिलेका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको विषयमा भने अनलाइन सामाचारहरूमा व्यंग्यवाण सुरु भइसकेको छ— के ट्रम्पलाई टोनी मोरिसनको बारेमा थाहा छैन ? हुन पनि ट्रम्पको निर्वाचनको लगतै २०१६ मा ‘न्युयोर्कर’ मा प्रकाशित मोरिसनको एक निबन्धमा उनले धेरैले जस्तै राष्ट्रपति ट्रम्पले पनि हिंसात्मक तथा जातीय धारणाहरूलाई सुरक्षित किनारा लगाउने भविष्यवाणी गरेकी थिइन् । यो लेख तयार पार्दासम्म ट्रम्पको कुनै आधिकारिक धारणा सार्वजनिक भैसकेको छैन ।भावनालाई पनि आफ्नो भाषाको नियन्त्रणमा राख्न सक्ने बेग्लै शक्ति र सामर्थ भएकी मोरिसनले उज्यालोको मसीमा आफ्नो कलमलाई चोपेर अँध्यारोमा यसरी पोखेकी थिइन् मानौँ उनले पोखेको मसी तेलका ती चम्किला थोपाहरूजस्तै हुन् जो संसारलाई डुबाउने समुद्रमाथि पनि तैरिरहेका छन् । तिनलाई डुबाउने तागत समुद्रसँग त के कुनै सुनामीसित पनि छैन ।


आफ्नो अभिव्यक्तिलाई कलात्मक रूप दिने मामिलामा धेरै नै कहलिएकी यी अश्वेत लेखिकाको जन्म सन् १९१८ को फेब्रुअरी १८ मा अमेरिकाको ओहायो राज्यमा भएको थियो । यिनको वास्तविक नाम कोल अर्डेलिया उफर्ड थियो । आफ्नो समयकी अत्यत्तै प्रभावशाली लेखिका मोरिसनको प्रभाव पछिल्लो समयमा पनि उत्तिकै थियो । पुरस्कारको सन्दर्भमा पनि मोरिसन निकै भाग्यमानी लेखिका मानिन्थिन् । त्यो किनभने सन् १९९३ मा उनलाई नोबेल पुरस्कार दिँदा पुरस्कारका लागि मनोनीत हुनेको सूचीमा उनको नाम अटाएकै थिएन । तैपनि उनलाई अश्वेतहरूका जीवानुभवमाथि लेखेको भन्दै नोबेल पुरस्कार दिइएको थियो । त्यतिबेला उनको लेखनस्तरलाई ‘आश्चर्यजनक रूपमा श्रेष्ठ’ भनिएको थियो । तत्कालीन पुरस्कार समितिका सचिव स्टिभ एलनले भनेका थिए, ‘विश्वास नै हुँदैन एउटा लेखकका ६ वटा उपन्यास के कारणले समान रूपमा श्रेष्ठ हुन सक्छ ?’


उनको साहित्यिक हैसियतको उचाइको अघिल्तिर पुरस्कारको कद होचो थियो । त्यसैले पनि कसैले उनको विरोध गरेनन् । स्विडिस एकेडेमीको यो निर्णयलाई साहित्यिक दुनियाले पनि अनुमोदन गर्‍यो । सन् १९७७ मा प्रकाशित ‘सङ्ग अफ सोलोमन’ को प्रकाशन पछि उनी अत्यधिक पाठकको आँखामा परेकी थिइन् । श्वेत र अश्वेत दुवैथरीका पाठकले उनलाई खुब रुचाउन थालेका थिए । त्यसको एक दशकपछि उनको अर्को उपन्यास ‘बिलोभेड’ प्रकाशित भएको थियो । यो उपन्यास कतिसम्म लोकप्रिय भयो भने यस किताबलाई कुनै राष्ट्रिय पुरस्कार नदिएको भनेर खेद व्यक्त गर्दै ‘न्युयोर्क टाइम्स बुक रिभ्यु’ मा हज्जारौँ पाठकका पत्रको लस्कर नै लाग्यो । एउटा इमानदार लेखकका लागि योभन्दा ठूलो पुरस्कार अरू के हुन सक्ला ? यसपछि उनले पुलित्जर पुरस्कार पनि पाइन् । पाठकीय दबाब त थियो नै तर पुरस्कार समितिले सफाइ दिँदै भनेको थियो ‘उनलाई प्रचारको दबाबले होइन, रचनात्मक श्रेष्ठताको कारणले पुरस्कार दिइएको हो।’


कुनै बेला मोरिसनलाई पनि गरिबी र कष्टले खलपात्रले झैँ खेद्नुसम्म खेदेको थियो । तर उनले दृढता, मिहिनेत र इच्छा शक्तिले तिनलाई पराजित गरेकी थिइन् । जीवन निर्वाहका लागि भेटेसम्मका काम गर्दै लेखनमा होमिएकी थिइन् । वासिङ्टनको हावर्ड विश्वविद्यालय हुँदै कोर्नेल विश्वविद्यालयबाट उनले आफ्नो औपचारिक अध्ययन पूरा गरिन् । स्नातकोत्तर अध्ययनका क्रममा उनले बिलियम फाक्नर र भर्जिनिया उल्फका सिर्जनामा आत्महत्या गर्ने पात्रहरूमाथि शोधपत्र लेखेकी थिइन् । त्यसपछि टेक्सास र हावर्ड विश्वविद्यालयमा नै अंग्रेजी पढाउन थालेकी उनले हावर्डमै पढाउने क्रममा हेराल्ड मोरिसन नाम गरेका एक आर्किटेक इन्जिनियरसित विवाह गरिन् । दुई छोरा जन्मिएपछि उनीहरूको दाम्पत्य जीवन टुङ्गियो । उनले हावर्ड छोडिन् र न्युयोर्क आएर एक प्रकाशन गृहमा पाठ्यपुस्तकको सम्पादनको कार्य गर्न थालिन् । एकातिर जागिर अर्कोतिर लेखन र बालबच्चा । उनको व्यस्तता बढ्यो । उनी बिहान सबेरै उठ्थिन् र छोराहरू उठ्नुअघि नै लेख्न बस्थिन् । उनी आफ्नो सिर्जनालाई सकुन्जेल परिमार्जन गर्थिन् । सुन्दा अचम्म लाग्न सक्छ आफ्ना सिर्जनालाई ६ देखि १३ पटकसम्म परिमार्जन गर्न पनि उनी अल्छी मान्थिनन् ।


मोरिसनले आफ्ना कुनै पनि उपन्यासमा निजी जीवनकथालाई प्रतिविम्बित गरेकी छैनन् । बरु अश्वेत नारीहरूका सामाजिक स्थिति र तिनका अनुभव, अनुभूतिलाई उपन्यासमा उतारी रहिन् । उनले आफ्ना लेखनमा समाजका यथार्थ, संघर्ष तथा इच्छा आकांक्षालाई शक्तिशाली रूपमा प्रस्तुत गर्केी छन् । मोरिसनलाई नोबेल पुरस्कार दिने घोषणा भइरहँदा जर्मनीको फ्र्यांकफर्टमा विश्व पुस्तक मेला चलिरहेको थियो । मेलाका कुनै पनि स्टलमा उनका पुस्तकहरू राखिएका थिएनन् । पुरस्कारको घोषणा लगत्तै गोदामतिरै थन्किएका उनका पुस्तकलाई मेलामा लगिएको थियो । त्यसपछि प्रकाशकले थेग्नै नसक्ने गरी उनका किताबहरू बेचका थिए । बजारमा पनि उनका किताबको माग धेरै हुन थाल्यो । उनको तेस्रो पुस्तक ‘सङ्ग अफ सोलोमन’ लेख्नुअघिसम्म लेखन उनको प्राथमिकतामा परेकै थिएन । एउटी महिला त्यसमाथि अश्वेत वर्णको कारण उनी आफूलाई आत्मविश्वासका साथ लेखक हुँ भन्न पनि सक्दिनथिन् । सुरुआतका उनका पुस्तकहरू उनको रङकै कारण छापिएका थिए । किनभने श्वेत पाठकहरूको अलिअलि रुचि अश्वेत लेखकहरूप्रति देखिन थालेको थियो ।


सुरुसुरुमा त प्रकाशकहरूले उनलाई नाम मात्रको पारिश्रमिक दिएका थिए । त्यति बेला निस्किएका उनका किताबहरूमाथि ‘न्युयोर्क टाइम्स’ ले गरेका समीक्षा निरुत्साहित गर्ने खालका मात्र थिए । तर पनि उनले कहिल्यै हिम्मत हारिनन् । उनी प्रायःजसो सानो विचारबाटै अन्तर्मन्थन गर्थिन् र लेखनको पृष्ठभूमि तयार पार्थिन् । त्यो रोचक पनि हुन सक्थ्यो र पट्यारलाग्दो पनि । उनी त्यसको पनि हेक्का राख्थिन् । आफ्ना काल्पनिक पात्रलाई पूर्ण नियन्त्रणमा राख्न रुचाउने यी लेखिकाले एक अन्तर्वार्तामा ‘यौन र यौन सम्बन्धबारे लेख्नु कठिन हुने र यसलाई विस्तारमा लेख्न नहुने’ भन्ने भनाइ राखेकी थिइन् । ‘यौन भनेको यस्तो कुरा जसबारे थोरै मात्र लेखेर पाठकलाई आफैं उत्तेजनामा आउन दिनुपर्छ । कुनै महिलाको शारीरिक अंग वर्णन गर्नका लागि त्यसबारे विस्तारमा लेख्नेबित्तिकै लेखक, लेखक नभएर स्त्री रोग विशेषज्ञजस्तो हुन पुग्छ । कति लेखक अपशब्दको प्रयोग गरेर निकै रमाउँछन् । त्यस्ता लेखनको प्रभाव क्षणिक हुन्छ’ भन्ने उनको मान्यता थियो । आफ्नो लेखाइ त्यस्तो हुँदैन होस् भन्नेमा उनी प्रतिबद्ध थिइन् ।


यसरी अश्वेत नारीहरूको पीडा र मर्मलाई शब्दमा उतार्ने मोरिसन सन् १९८९ देखि प्रिन्सटन विश्वविद्यालयमा प्रोफेसर अफ हुम्यानेटिजका रूपमा कार्यरत थिइन् । पछिल्लो समय आफ्ना परिवारसित न्युयोर्कमा आफ्नो बुढेसकाल बिताइरहेकी उनी मृत्यु हुँदा ८८ वर्षकी थिइन् । खासगरी अश्वेत जिन्दगीका अनेकन विषम भोगाइहरूका जीवन्त अनुभूतिलाई आकार दिएर असंगतिबाट उत्पन्न स्थितिसँगै आफ्ना मौलिक संस्कृतिसँग सम्बन्धित विषयको उठानमा उनको कलम विश्व साहित्यिक फाँटमा दरिलो स्तम्भ भएर उभिरहनेछ ।
–एजेन्सीको सहयोगमा

प्रकाशित : श्रावण २५, २०७६ ११:४८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्