पढ्नलाई छेक्दैन उमेरले

किरण पाण्डे

२०५३ तिर प्रभा चालिसे एउटा विद्यालयमा शिक्षिकाको रूपमा कार्यरत थिइन्  । समाजसेवाको क्रममा विभिन्न व्यक्ति, कारखाना घुम्दा उनीहरूसँग धेरै अनपढ महिलाहरू ठोक्किन आए  । उनीहरु आफूले पढ्न नपाएको गुनासो गर्थे । अनि उनले पढ्न नपाएका व्यक्तिलाई लक्षित गरेर स्कुल खोल्ने निर्णय गरिन् । उनलाई राधा तिमिल्सेना, जनक चालिसे र प्रमिला शर्माले साथ दिए ।

त्यतिबेला प्रौढ महिलाका लागि अनौपचारिक प्रौढ शिक्षा मात्र थियो । बढी उमेरका लागि औपचारिक शिक्षा लिने ठाउँ थिएन । काठमाडौंको नक्सालको नन्दी रात्रि विद्यालयमा प्रौढ पुरुषले पढ्न पाउँथे । हाल देशभर प्रौढलाई पढाउने आधा दर्जन विद्यालय छन् ।


प्रभाको टोलीले प्रौढ महिलाले पढ्ने औपचारिक स्कुल खोल्ने काम थाले । ‘विकासमा महिला सशक्तीकरण केन्द्र’ नामक एउटा गैरसरकारी संस्था मार्फत स्कुल खोल्ने अनुमति पाए । कक्षा ६ देखि १० सम्म पढाउने अनुमति लिएर उनीहरूले ललितपुरको सातदोबाटोमा २०५५ सालमा प्रेरणा माध्यमिक विद्यालय खोले । त्यो विद्यालयमा १४ वर्षमाथिका ६५ वर्ष ननाघेका विद्यार्थी पढ्न पाउने व्यवस्था बन्यो । पहिलो वर्षमै २७ विद्यार्थी भर्ना भए । ती विद्यार्थी भर्नाका लागि उनीहरू टोलटोल पुगे । शिक्षामा प्रेरणा दिन स्कुल खोलेका उनीहरूलाई एनजीओ खोलेर विदेशीको पैसा खाएको आरोप पनि लाग्यो । मिहिनेत गरेर जम्मा गरेका विद्यार्थी एक वर्षमै घटेर छ जनामा सीमित भए । ‘सबै कामकाजी महिला थिए । कतिपयलाई घरबाट आउन दिएनन् । घरको काम छाडेर कहाँ पढ्न गएको भनेर गाली खाए’ स्कुलकी प्राधानाध्यापक प्रभाले सुनाइन् ।


विद्यार्थी घटे पनि उनको टिमले हिम्मत हारेन । विद्यालय खोलेको तीन वर्षपछि २०५९ मा १० कक्षासम्मै विद्यार्थी भर्ना भए । यत्तिले मात्रे पुग्दैन भनेर उनीहरूले पुनर्ताजगी कक्षा पनि सुरु गरे । प्रौढ महिलाका लागि एकदेखि पाँच कक्षासम्म कक्षा सुरु भयो । त्यसमाथिको कक्षामा विद्यार्थी बढुन् भन्ने यसको उद्देश्य थियो । प्रेरणा स्कुलबाट पढेका विद्यार्थी अहिले बिभिन्न पदमा पुगेका छन् । केही राष्ट्र बैंकका अधिकृत, केही मानवअधिकारको क्षेत्रमा र केही विदेशमा उच्च शिक्षा हासिलसमेत गर्न गएका छन् । ‘पढ्नलाई उमेरले छेक्दैन’ भन्ने स्कुलको मूल नारा हो । यसकै उदाहरण हुन्, विष्णु थापा । बागलुङकी ६३ वर्षीया थापा त्यहाँ पढ्न आउने विद्यार्थीका लागि एक प्रेरणाकी स्रोत हुन् ।


उनको ८ कक्षा पढ्दा पढ्दै विवाह भयो । विवाह भएपछि घर परिवारमा समय बित्यो । छोरा थापाथलीमा सिभिल इन्जिनियरिङ पढ्न थालेपछि उनको पढ्ने ढोका खुल्यो । उनी पढाइ छोडेको २० वर्षपछि कक्षा ८ मा फेरि भर्ना भइन् । उनले २०६३ मा ४९ वर्षको उमेरमा एसएलसी उत्तीर्ण भइन् । त्यसपछि पद्मकन्या क्याम्पसमा भर्ना भइन् । ‘मलाई कहिल्यै बढी उमेरको हुँ भनेर लागेन,’ उनले भनिन् । पद्मकन्या कलेजबाट उनले ग्रामीण विकासमा स्नातकोत्तर र एलएलबी सँगसँगै सकिन् । अब उनको चाहना एमफिल र पीएचडी छ । उनले थपिन्, ‘पीएचडी गरेर नामको अघि डाक्टर लेख्न मन छ । यो त मेरो अर्कै जुनी हो ।’

निर्मला खकुरेल (६३ वर्ष) कक्षा १


मेरा एक छोरा कम्प्युटर इन्जिनियर दुई छोरी आईटी र कमर्स पढ्छन् । गाउँमा बस्दा स्कुल नजिकै थिएन साथै घरका व्यावहारिक कामले पढ्न पाइनँ । केही समय पहिले म मधुमेहको बिरामी भएर अस्पताल भर्ना भएपछि पढ्ने सोच आयो । नाति एक वर्षअघिदेखि स्कुल जान थालेपछि अलि फुर्सद मिल्यो । स्कुल जाँदा आउँदा मानसिक तथा शारीरिक अभ्यासले पनि स्वस्थ र शिक्षित दुवै हुने लागेर एक कक्षामा भर्ना भएँ ।

सुशीला पौडेल (५७ वर्ष) कक्षा २


तनहुँको विकट गाउँमा हुर्किएकी हुँ । मैले सानोमा स्कुल देख्न पाइन् । परिवार ठूलो भएकाले पढ्ने मौका जुरेन । छोराछोरी हुर्किएर हाल कामको सिलसिलामा विदेशमा छन् । मैले धेरै वर्ष नर्वेजियन स्कुलमा काम गरें । स्वेदश र विदेशमा जाँदा कामको सिलसिलामा लेख्न र पढ्ने समस्या झेलें । अनि लेखाइ र पढाइ ठूलो रहेछ भन्ने बोध मात्र भएन, स्कुलमै भर्ना भएँ ।


इन्दिरा थापा (५८) कक्षा ३


मेरो बाल्यकाल अलि फरक छ । स्कुल जान पाएकी हुँ, तर पढेर के हुन्छ भनेर पढिएन । पछि विवाह भयो । मेरो श्रीमान् बित्नुभयो । म सानोतिनो जागिर खान्थें । २०५५ सालमा अवकाश भएपछि समय काट्न गाह्रो हुन थाल्यो । जागिर खादाँदेखि नै पढाइको महफ्व बुझ्दै गएकी थिएँ । पढ्नुअघिको जीवन र पढेपछिको जीवन आकाश–जमिन फरक रहेछ । त्यही बुझेर साथीभाइसँग पढ्न थालें ।

जमुना खड्का (५६) कक्षा ४


बुवा म सानै हुँदा बित्नुभयो । पारिवारिक जिम्मेवारी ममा थपियो । पढ्न चाहना हुँदाहुँदै पनि सकिएन । तीन छोरा अहिले विदेशमा छन् । बच्चाहरू हुर्किएर आफ्नो इलम गर्न थालेपछि आफूलाई पनि फुर्सद भयो र आफ्नो वर्षौंदेखिको अतिरिक्त प्यास मेटाउन पाएकी छु । अहिले अति सन्तुष्टि मिलेको छ । पहिले काम पर्दा पढेको व्यक्तिको सहयोग चाहिन्थ्यो । अहिले आफैं सक्षम भएकी छु ।


कविता पोखरेल (५२) कक्षा ५


हाम्रो गाउँमा छोरीलाई पढाउने चलन थिएन । घरबार बस्तुभाउ हेर्दाहेर्दै पढ्ने चाहना रहरमै सीमित रह्यो । पछि गाउँमा प्रौढ शिक्षा सुरु भएपछि अक्षर चिन्ने मौका मिल्यो । यो स्कुल नभएको भए मेरो पढ्ने चाहना पूरा हुन्थेन होला । अहिले स्वतन्त्र, खुलेर कुरा गर्न सक्ने भएका छौं । मैले सपना पनि ड्रेस लगाएको, कपाल बाटेको बारम्बार देख्ने गर्छु । अब त पढेर समाजसेवी नै बन्छु ।


विमला विश्वास (५८) कक्षा ६


छोरीले पढ्नु हुँदैन भनेर ४ कक्षा पढ्दापढ्दै रोकियो । घरमा ४ भाइ र एक बहिनी थिए । तिनीहरूलाई हुर्काउँदा आफ्नो पढाइ छुट्यो । समाजले के सोच्ला भनेर अगाडि पढ्न लाज लाग्यो । मेरो चाहना ज्वाइँले बुझेर पढ्नलाई केको लाज भन्दै यहाँ ल्याएर भर्ना गरिदिनुभयो । अहिले स्वास्थ्यमा केही समस्या छ । तैपनि, एसईई जसरी पनि दिएरै छोड्छु । एक दिन भए पनि कलेज जाने दृढ इच्छा छ ।


जमुना श्रेष्ठ (५०) कक्षा ९


म ४१ वर्षको उमेरदेखि पढ्न थालेकी हुँ । म ९ कक्षामा पढ्छु, मेरा दुई छोरी स्नातक सकेर विदेशमा छन् । एक छोरा १२ कक्षा सकेर बसेका छन् । अस्पताल, पसल, सामान किन्न जाँदा अक्षर नचिनेर सधैं अर्कोमा भर पर्नुपर्ने कुराले मलाई राम्रो लागेन। त्यसैले स्कुल भर्ना भएँ । स्कुल पढ्न थालेपछि ममा परिवर्तन आएको छ । हिम्मत पनि बढेको छ ।

सरिता गुरुङ (५१) कक्षा ८


मैले ६ कक्षा पढेर पढ्न छाडेकी थिएँ । घरमा छोरा सिभिल इन्जिनियरिङ, छोरी जियोलोजीमा मास्टर्स र अर्की छोरी आर्किटेक्ट इन्जिनियर छन् । घरमा कुरा गर्दा पनि मोबाइल चलाउने, म्यासेज गर्ने र उनीहरूसँग कुरा गर्न पनि आफ्नो स्तर नमिलेको जस्तो लागेर म ७ कक्षामा भर्ना भएँ । अहिले कविता पनि लेख्छु ।

इन्द्रा आले (६६) कक्षा ७


मेरा तीन छोरीको विवाह भइसक्यो । कान्छी डाक्टर छिन् । छोरा विदेशमा छन् । मेरो औधी पढ्ने चाहना बुझेर कान्छी छोरीले २०७३ सालमा यो स्कुलमा भर्ना गरिदिएकी हुन् । मेरो पढाइ पनि राम्रो छ। म एक कक्षामा भर्ना भएपछि राम्रो गरेर ४ वर्षमा फड्को मारेर ७ कक्षामा पढ्दै छु । छोरी पढाएर के हुन्छ भन्थे, आफ्नो छोरीहरूले पढे पछि अहिले थाहा भयो ।

twitter: @pandaykiran

प्रकाशित : श्रावण २५, २०७६ ११:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सम्झना : मौनमा मोरिसन

ईश्वर बुढाथोकी

बाटो बिराएर सबभन्दा धेरै गल्ती सायद मृत्युले नै गर्छ  । नत्र त अगस्ट ५ को रात विश्वको साहित्यिक अकाशबाट टोनी मोरिसन नामको एउटा प्रकाशपुञ्ज सधैँका लागि अस्ताउने नै थिएन  ।

मोरिसनको मृत्यु ‘मृत्यु’ स्वयम्ले पनि सच्याउन नसक्ने गरी गरेको ‘गल्ती’ थियो । बाराक ओबामाको कार्यकालमा उनलाई स्वतन्त्रताको राष्ट्रपतीय मेडलद्वारा सम्मान गरिएको थियो । उनको मृत्युलगत्तै ओबामाले त्यही २०१२ को सम्मान कार्यक्रममा सँगै खिचिएको तस्बिर राख्दै गहिरो श्रद्धाञ्जली दिए । उनले ट्विटरमा लेखे, ‘मोरिसन एक राष्ट्रिय गहना थिइन् । उनी पृष्ठहरूमा जतिकै व्यक्तिगत रूपमा पनि मनमुग्ध पार्ने उत्तम कथाकार थिइन् । उनका लेखहरू सुन्दर र अर्थपूर्ण चुनौती थिए । हाम्रो विवेक तथा नैतिक कल्पनाका लागि एक छिन भए पनि उनले र मैले एउटै हावामा श्वास लिन पाउनु मेरो लागि ठूलो उपहार थियो ।’


अहिलेका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको विषयमा भने अनलाइन सामाचारहरूमा व्यंग्यवाण सुरु भइसकेको छ— के ट्रम्पलाई टोनी मोरिसनको बारेमा थाहा छैन ? हुन पनि ट्रम्पको निर्वाचनको लगतै २०१६ मा ‘न्युयोर्कर’ मा प्रकाशित मोरिसनको एक निबन्धमा उनले धेरैले जस्तै राष्ट्रपति ट्रम्पले पनि हिंसात्मक तथा जातीय धारणाहरूलाई सुरक्षित किनारा लगाउने भविष्यवाणी गरेकी थिइन् । यो लेख तयार पार्दासम्म ट्रम्पको कुनै आधिकारिक धारणा सार्वजनिक भैसकेको छैन ।भावनालाई पनि आफ्नो भाषाको नियन्त्रणमा राख्न सक्ने बेग्लै शक्ति र सामर्थ भएकी मोरिसनले उज्यालोको मसीमा आफ्नो कलमलाई चोपेर अँध्यारोमा यसरी पोखेकी थिइन् मानौँ उनले पोखेको मसी तेलका ती चम्किला थोपाहरूजस्तै हुन् जो संसारलाई डुबाउने समुद्रमाथि पनि तैरिरहेका छन् । तिनलाई डुबाउने तागत समुद्रसँग त के कुनै सुनामीसित पनि छैन ।


आफ्नो अभिव्यक्तिलाई कलात्मक रूप दिने मामिलामा धेरै नै कहलिएकी यी अश्वेत लेखिकाको जन्म सन् १९१८ को फेब्रुअरी १८ मा अमेरिकाको ओहायो राज्यमा भएको थियो । यिनको वास्तविक नाम कोल अर्डेलिया उफर्ड थियो । आफ्नो समयकी अत्यत्तै प्रभावशाली लेखिका मोरिसनको प्रभाव पछिल्लो समयमा पनि उत्तिकै थियो । पुरस्कारको सन्दर्भमा पनि मोरिसन निकै भाग्यमानी लेखिका मानिन्थिन् । त्यो किनभने सन् १९९३ मा उनलाई नोबेल पुरस्कार दिँदा पुरस्कारका लागि मनोनीत हुनेको सूचीमा उनको नाम अटाएकै थिएन । तैपनि उनलाई अश्वेतहरूका जीवानुभवमाथि लेखेको भन्दै नोबेल पुरस्कार दिइएको थियो । त्यतिबेला उनको लेखनस्तरलाई ‘आश्चर्यजनक रूपमा श्रेष्ठ’ भनिएको थियो । तत्कालीन पुरस्कार समितिका सचिव स्टिभ एलनले भनेका थिए, ‘विश्वास नै हुँदैन एउटा लेखकका ६ वटा उपन्यास के कारणले समान रूपमा श्रेष्ठ हुन सक्छ ?’


उनको साहित्यिक हैसियतको उचाइको अघिल्तिर पुरस्कारको कद होचो थियो । त्यसैले पनि कसैले उनको विरोध गरेनन् । स्विडिस एकेडेमीको यो निर्णयलाई साहित्यिक दुनियाले पनि अनुमोदन गर्‍यो । सन् १९७७ मा प्रकाशित ‘सङ्ग अफ सोलोमन’ को प्रकाशन पछि उनी अत्यधिक पाठकको आँखामा परेकी थिइन् । श्वेत र अश्वेत दुवैथरीका पाठकले उनलाई खुब रुचाउन थालेका थिए । त्यसको एक दशकपछि उनको अर्को उपन्यास ‘बिलोभेड’ प्रकाशित भएको थियो । यो उपन्यास कतिसम्म लोकप्रिय भयो भने यस किताबलाई कुनै राष्ट्रिय पुरस्कार नदिएको भनेर खेद व्यक्त गर्दै ‘न्युयोर्क टाइम्स बुक रिभ्यु’ मा हज्जारौँ पाठकका पत्रको लस्कर नै लाग्यो । एउटा इमानदार लेखकका लागि योभन्दा ठूलो पुरस्कार अरू के हुन सक्ला ? यसपछि उनले पुलित्जर पुरस्कार पनि पाइन् । पाठकीय दबाब त थियो नै तर पुरस्कार समितिले सफाइ दिँदै भनेको थियो ‘उनलाई प्रचारको दबाबले होइन, रचनात्मक श्रेष्ठताको कारणले पुरस्कार दिइएको हो।’


कुनै बेला मोरिसनलाई पनि गरिबी र कष्टले खलपात्रले झैँ खेद्नुसम्म खेदेको थियो । तर उनले दृढता, मिहिनेत र इच्छा शक्तिले तिनलाई पराजित गरेकी थिइन् । जीवन निर्वाहका लागि भेटेसम्मका काम गर्दै लेखनमा होमिएकी थिइन् । वासिङ्टनको हावर्ड विश्वविद्यालय हुँदै कोर्नेल विश्वविद्यालयबाट उनले आफ्नो औपचारिक अध्ययन पूरा गरिन् । स्नातकोत्तर अध्ययनका क्रममा उनले बिलियम फाक्नर र भर्जिनिया उल्फका सिर्जनामा आत्महत्या गर्ने पात्रहरूमाथि शोधपत्र लेखेकी थिइन् । त्यसपछि टेक्सास र हावर्ड विश्वविद्यालयमा नै अंग्रेजी पढाउन थालेकी उनले हावर्डमै पढाउने क्रममा हेराल्ड मोरिसन नाम गरेका एक आर्किटेक इन्जिनियरसित विवाह गरिन् । दुई छोरा जन्मिएपछि उनीहरूको दाम्पत्य जीवन टुङ्गियो । उनले हावर्ड छोडिन् र न्युयोर्क आएर एक प्रकाशन गृहमा पाठ्यपुस्तकको सम्पादनको कार्य गर्न थालिन् । एकातिर जागिर अर्कोतिर लेखन र बालबच्चा । उनको व्यस्तता बढ्यो । उनी बिहान सबेरै उठ्थिन् र छोराहरू उठ्नुअघि नै लेख्न बस्थिन् । उनी आफ्नो सिर्जनालाई सकुन्जेल परिमार्जन गर्थिन् । सुन्दा अचम्म लाग्न सक्छ आफ्ना सिर्जनालाई ६ देखि १३ पटकसम्म परिमार्जन गर्न पनि उनी अल्छी मान्थिनन् ।


मोरिसनले आफ्ना कुनै पनि उपन्यासमा निजी जीवनकथालाई प्रतिविम्बित गरेकी छैनन् । बरु अश्वेत नारीहरूका सामाजिक स्थिति र तिनका अनुभव, अनुभूतिलाई उपन्यासमा उतारी रहिन् । उनले आफ्ना लेखनमा समाजका यथार्थ, संघर्ष तथा इच्छा आकांक्षालाई शक्तिशाली रूपमा प्रस्तुत गर्केी छन् । मोरिसनलाई नोबेल पुरस्कार दिने घोषणा भइरहँदा जर्मनीको फ्र्यांकफर्टमा विश्व पुस्तक मेला चलिरहेको थियो । मेलाका कुनै पनि स्टलमा उनका पुस्तकहरू राखिएका थिएनन् । पुरस्कारको घोषणा लगत्तै गोदामतिरै थन्किएका उनका पुस्तकलाई मेलामा लगिएको थियो । त्यसपछि प्रकाशकले थेग्नै नसक्ने गरी उनका किताबहरू बेचका थिए । बजारमा पनि उनका किताबको माग धेरै हुन थाल्यो । उनको तेस्रो पुस्तक ‘सङ्ग अफ सोलोमन’ लेख्नुअघिसम्म लेखन उनको प्राथमिकतामा परेकै थिएन । एउटी महिला त्यसमाथि अश्वेत वर्णको कारण उनी आफूलाई आत्मविश्वासका साथ लेखक हुँ भन्न पनि सक्दिनथिन् । सुरुआतका उनका पुस्तकहरू उनको रङकै कारण छापिएका थिए । किनभने श्वेत पाठकहरूको अलिअलि रुचि अश्वेत लेखकहरूप्रति देखिन थालेको थियो ।


सुरुसुरुमा त प्रकाशकहरूले उनलाई नाम मात्रको पारिश्रमिक दिएका थिए । त्यति बेला निस्किएका उनका किताबहरूमाथि ‘न्युयोर्क टाइम्स’ ले गरेका समीक्षा निरुत्साहित गर्ने खालका मात्र थिए । तर पनि उनले कहिल्यै हिम्मत हारिनन् । उनी प्रायःजसो सानो विचारबाटै अन्तर्मन्थन गर्थिन् र लेखनको पृष्ठभूमि तयार पार्थिन् । त्यो रोचक पनि हुन सक्थ्यो र पट्यारलाग्दो पनि । उनी त्यसको पनि हेक्का राख्थिन् । आफ्ना काल्पनिक पात्रलाई पूर्ण नियन्त्रणमा राख्न रुचाउने यी लेखिकाले एक अन्तर्वार्तामा ‘यौन र यौन सम्बन्धबारे लेख्नु कठिन हुने र यसलाई विस्तारमा लेख्न नहुने’ भन्ने भनाइ राखेकी थिइन् । ‘यौन भनेको यस्तो कुरा जसबारे थोरै मात्र लेखेर पाठकलाई आफैं उत्तेजनामा आउन दिनुपर्छ । कुनै महिलाको शारीरिक अंग वर्णन गर्नका लागि त्यसबारे विस्तारमा लेख्नेबित्तिकै लेखक, लेखक नभएर स्त्री रोग विशेषज्ञजस्तो हुन पुग्छ । कति लेखक अपशब्दको प्रयोग गरेर निकै रमाउँछन् । त्यस्ता लेखनको प्रभाव क्षणिक हुन्छ’ भन्ने उनको मान्यता थियो । आफ्नो लेखाइ त्यस्तो हुँदैन होस् भन्नेमा उनी प्रतिबद्ध थिइन् ।


यसरी अश्वेत नारीहरूको पीडा र मर्मलाई शब्दमा उतार्ने मोरिसन सन् १९८९ देखि प्रिन्सटन विश्वविद्यालयमा प्रोफेसर अफ हुम्यानेटिजका रूपमा कार्यरत थिइन् । पछिल्लो समय आफ्ना परिवारसित न्युयोर्कमा आफ्नो बुढेसकाल बिताइरहेकी उनी मृत्यु हुँदा ८८ वर्षकी थिइन् । खासगरी अश्वेत जिन्दगीका अनेकन विषम भोगाइहरूका जीवन्त अनुभूतिलाई आकार दिएर असंगतिबाट उत्पन्न स्थितिसँगै आफ्ना मौलिक संस्कृतिसँग सम्बन्धित विषयको उठानमा उनको कलम विश्व साहित्यिक फाँटमा दरिलो स्तम्भ भएर उभिरहनेछ ।
–एजेन्सीको सहयोगमा

प्रकाशित : श्रावण २५, २०७६ ११:४८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्